1. Vai trò của báo chí đối với kiểm soát quyền lực trong công tác cán bộ
Trong hệ thống chính trị nước ta, công tác cán bộ luôn được xác định là “then chốt của then chốt”, bởi đội ngũ cán bộ là nhân tố quyết định năng lực lãnh đạo, sức chiến đấu của Đảng, hiệu lực, hiệu quả quản lý của Nhà nước và sự phát triển bền vững của đất nước. Quyền lực trong công tác cán bộ là quyền lực đặc biệt, bao hàm việc quyết định con người - yếu tố trung tâm của mọi hoạt động chính trị - xã hội. Chính vì vậy, kiểm soát quyền lực trong công tác cán bộ trở thành yêu cầu khách quan, cấp bách, trực tiếp gắn với sự trong sạch, vững mạnh của Đảng và hệ thống chính trị. Trong tiến trình đó, báo chí giữ vai trò và ý nghĩa quan trọng, vừa là công cụ tư tưởng của Đảng, vừa là diễn đàn của nhân dân, chủ thể giám sát, phản biện xã hội.
Thứ nhất, báo chí là công cụ quan trọng trong việc truyền bá chủ trương, chính sách, nâng cao nhận thức xã hội về kiểm soát quyền lực trong công tác cán bộ.
Từ góc độ tuyên truyền và giáo dục chính trị, báo chí đảm nhận chức năng truyền tải thông tin chính thống, tạo sự thống nhất trong nhận thức và hành động. Một trong những biểu hiện của sự tha hóa quyền lực là việc cán bộ, đảng viên vi phạm nguyên tắc, lợi dụng chức vụ để mưu cầu lợi ích cá nhân, chạy chức, chạy quyền. Muốn phòng ngừa hiệu quả, cần nâng cao nhận thức trong toàn hệ thống chính trị và toàn xã hội. Báo chí chính là kênh thông tin quan trọng, có sức lan tỏa mạnh mẽ, phổ biến kịp thời các quy định, như Quy định số 205-QĐ/TW ngày 23/9/2019 của Bộ Chính trị về việc kiểm soát quyền lực trong công tác cán bộ và chống chạy chức, chạy quyền, Quy định số 114-QĐ/TW ngày 11/7/2023 của Bộ Chính trị về kiểm soát quyền lực và phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong công tác cán bộ. Qua đó, báo chí không chỉ truyền đạt, mà còn phân tích, lý giải để cán bộ, đảng viên và nhân dân hiểu rõ nội dung, ý nghĩa và trách nhiệm thực hiện. Chính nhờ vậy, báo chí đã góp phần biến những yêu cầu chính trị thành nhận thức và hành động tự giác của toàn xã hội.
Thứ hai, báo chí là diễn đàn dân chủ, phát huy quyền giám sát của nhân dân đối với công tác cán bộ.
Từ chức năng tuyên truyền, báo chí còn có một vai trò quan trọng khác là làm diễn đàn để nhân dân tham gia kiểm soát quyền lực. Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, nhân dân là gốc của cách mạng; Đảng lãnh đạo nhưng phải gắn bó máu thịt với nhân dân, chịu sự giám sát của nhân dân. Báo chí chính là kênh quan trọng để nhân dân bày tỏ ý kiến, phản ánh tâm tư, nguyện vọng, kiến nghị và cả những bức xúc, tố cáo liên quan đến công tác cán bộ. Báo chí tham gia kiểm soát quyền lực trong công tác cán bộ từ phương diện chức năng xã hội của mình, được quy định tại Điều 4 Luật Báo chí năm 2016, trong đó ghi rõ: Báo chí có nhiệm vụ “Phản ánh và hướng dẫn dư luận xã hội; làm diễn đàn thực hiện quyền tự do ngôn luận của nhân dân...; đấu tranh phòng, chống các hành vi vi phạm pháp luật và các hiện tượng tiêu cực trong xã hội”1. Như vậy, thông qua báo chí, ý kiến của nhân dân được truyền tải đến các cơ quan có thẩm quyền. Do đó, báo chí không chỉ là kênh phản ánh, mà còn là hình thức giám sát xã hội trực tiếp, góp phần hạn chế sự khép kín và thiếu khách quan trong công tác cán bộ.
Thứ ba, báo chí là lực lượng trực tiếp tham gia đấu tranh phòng, chống tiêu cực, tham nhũng, lạm dụng quyền lực trong công tác cán bộ.
Thông qua các tuyến bài điều tra, phóng sự, bình luận, báo chí kịp thời chỉ ra những biểu hiện chạy chức, chạy quyền, bổ nhiệm không đúng quy trình, hoặc vi phạm kỷ luật, đạo đức, lối sống. Nhiều vụ việc sai phạm trong công tác cán bộ đã được phát hiện và xử lý nhờ báo chí. Điều này khẳng định báo chí là công cụ kiểm soát quyền lực hữu hiệu, góp phần răn đe, cảnh báo, ngăn ngừa sai phạm. Trong bối cảnh toàn Đảng đang quyết liệt đấu tranh phòng, chống tham nhũng, tiêu cực, vai trò này càng có ý nghĩa cấp thiết.
Thứ tư, báo chí góp phần nhân rộng những nhân tố tích cực, xây dựng hình ảnh đội ngũ cán bộ gương mẫu, qua đó tạo động lực trong công tác cán bộ.
Song song với nhiệm vụ “chống”, báo chí cũng đảm nhận trọng trách “xây”. Đây là khía cạnh giúp báo chí phát huy sức mạnh mềm trong công tác cán bộ. Thông qua các chuyên mục, loạt bài về các điển hình tiên tiến, gương cán bộ tận tụy, sáng tạo, báo chí góp phần khẳng định những giá trị tích cực, cổ vũ cán bộ, đảng viên rèn luyện phẩm chất, uy tín. Điều này vừa giúp định hướng dư luận xã hội theo chiều hướng lành mạnh, vừa tạo động lực để đội ngũ cán bộ phấn đấu, góp phần làm trong sạch hệ thống chính trị.
Thứ năm, báo chí khẳng định tính công khai, minh bạch, tăng cường trách nhiệm giải trình trong công tác cán bộ.
Công tác cán bộ vốn dễ phát sinh biểu hiện khép kín, cảm tính, nên việc báo chí đưa tin đầy đủ về các quy trình, tiêu chuẩn, việc bổ nhiệm hay kỷ luật cán bộ không chỉ tạo điều kiện cho nhân dân tham gia giám sát, mà còn buộc các cơ quan, tổ chức, cá nhân phải nâng cao trách nhiệm giải trình. Như vậy, báo chí đã và đang trở thành một kênh bảo đảm quyền được biết, quyền giám sát của nhân dân.
Thứ sáu, báo chí là công cụ quan trọng để thực hiện cơ chế tự giám sát trong điều kiện Đảng cầm quyền.
Thông tin trên báo chí tạo nên áp lực từ công luận, thúc đẩy sự công khai, minh bạch, đồng thời cung cấp thông tin để các tổ chức đảng tự điều chỉnh, tự chỉnh đốn. Do đó, phát huy vai trò của báo chí không chỉ nhằm mục tiêu là ngăn chặn những biểu hiện tiêu cực trong công tác cán bộ, mà còn mang ý nghĩa chiến lược là bảo đảm sự trong sạch của Đảng, bảo vệ uy tín chính trị và sự tồn vong của chế độ.
2. Thực trạng báo chí tham gia kiểm soát quyền lực trong công tác cán bộ
Thực tiễn cho thấy, thời gian qua, báo chí đã phát huy hiệu quả vai trò giám sát và phản biện xã hội đối với công tác cán bộ, đạt nhiều thành tựu đáng ghi nhận, góp phần nâng cao chất lượng xây dựng Đảng và tăng cường sức mạnh của hệ thống chính trị. Cụ thể:
Một là, báo chí tích cực phát hiện và đấu tranh với các sai phạm trong công tác cán bộ. Trong nhiều năm qua, báo chí đã chứng minh vai trò như một “kênh cảnh báo sớm” đối với những biểu hiện tiêu cực trong công tác cán bộ. Thông qua loạt bài điều tra, phóng sự, phản ánh, báo chí đã phát hiện nhiều sai phạm liên quan đến các khâu trong quy trình cán bộ, từ quy hoạch, bổ nhiệm, đánh giá, luân chuyển đến đào tạo, bồi dưỡng. Đáng chú ý, thông qua báo chí, nhiều sai phạm, vụ việc tiêu cực được đưa ra ánh sáng, là cơ sở để các cơ quan chức năng vào cuộc, xử lý nghiêm minh. Điều này góp phần khẳng định báo chí là công cụ hữu hiệu trong việc giữ gìn kỷ cương, từ đó góp phần củng cố niềm tin của nhân dân đối với Đảng và Nhà nước.
Hai là, song song với đấu tranh chống tiêu cực, báo chí chú trọng nhiệm vụ phát hiện, biểu dương những tấm gương, mô hình đổi mới, sáng tạo trong công tác tổ chức, cán bộ. Với phương châm “lấy cái đẹp dẹp cái xấu”, báo chí phát hiện và phản ánh nhiều nhân tố điển hình từ thực tiễn, đồng hành trong suốt quá trình hình thành, thử nghiệm, đánh giá đến nhân rộng mô hình. Những loạt bài về đổi mới công tác luân chuyển cán bộ, tinh giản biên chế ở Quảng Ninh, Yên Bái (nay là Lào Cai) hay cơ chế “khoán sản phẩm” cho người đứng đầu tại Hải Dương (nay là thành phố Hải Phòng) đã trở thành tư liệu quan trọng, hỗ trợ hiệu quả việc hoạch định chính sách ở tầm vĩ mô. Báo chí vì thế không chỉ phản ánh thực tiễn, mà còn khích lệ, nhân rộng các giá trị tích cực, góp phần tạo động lực để cán bộ, đảng viên chấp hành nghiêm các quy định của Đảng, Nhà nước, từ đó gián tiếp kiểm soát quyền lực trong công tác cán bộ.
Ba là, báo chí thực hiện vai trò giám sát xã hội đối với công tác cán bộ. Với chức năng là “tai mắt của nhân dân”, báo chí đã trở thành công cụ giám sát quan trọng đối với việc thực hiện chủ trương, đường lối, quy định của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước trong công tác cán bộ. Sức mạnh của báo chí nằm ở việc xã hội hóa thông tin, biến các sự kiện thành vấn đề được công luận quan tâm, tạo áp lực yêu cầu các cơ quan công quyền phải giải trình, điều chỉnh. Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ rõ: “Biến hàng ức, hàng triệu con mắt, lỗ tai cảnh giác của quần chúng thành những ngọn đèn pha soi sáng khắp mọi nơi, không để cho tệ tham ô, lãng phí, quan liêu còn chỗ ẩn nấp”2. Trong thời đại công nghệ số, vai trò giám sát của báo chí càng phát huy hiệu quả nhờ khả năng tương tác, phản hồi nhanh chóng từ công chúng. Qua đó, báo chí góp phần phát hiện những hạn chế, bất cập, đồng thời nhắc nhở, cảnh tỉnh, phòng ngừa vi phạm trong công tác cán bộ.
Bốn là, báo chí phát huy vai trò phản biện xã hội, tham gia trực tiếp vào quá trình hoạch định chính sách về công tác cán bộ. Không chỉ dừng ở phản ánh hiện tượng, báo chí còn thực hiện phản biện xã hội, thông qua các bài viết phân tích, bình luận, đối chiếu lý luận với thực tiễn, đưa ra kiến nghị, đề xuất. Các cơ quan báo chí lý luận chính trị, báo chí chuyên ngành đã có nhiều đóng góp quan trọng trong việc cung cấp luận cứ khoa học và thực tiễn, giúp Đảng và Nhà nước ban hành nhiều chủ trương, chính sách lớn về công tác cán bộ. Đồng thời, báo chí cũng tham gia đấu tranh phản bác các luận điệu sai trái, xuyên tạc về công tác xây dựng Đảng và công tác cán bộ, qua đó góp phần bảo vệ, giữ vững nền tảng tư tưởng của Đảng. Vai trò phản biện này đã đưa báo chí trở thành chủ thể tham gia hoạch định chính sách, chứ không chỉ là công cụ tuyên truyền đơn thuần.
Năm là, báo chí thúc đẩy công khai, minh bạch hóa, góp phần mở rộng dân chủ trong công tác cán bộ. Một trong những vai trò quan trọng nhất của báo chí thời gian qua là thúc đẩy tính minh bạch trong quy trình công tác cán bộ, từ bổ nhiệm, luân chuyển đến kỷ luật, khen thưởng. Việc thông tin được cập nhật thường xuyên và công khai trên báo chí giúp nhân dân có cơ sở để giám sát, đối chiếu, từ đó nâng cao trách nhiệm giải trình của các cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền. Thực tiễn chứng minh, báo chí góp phần quan trọng vào việc xây dựng văn hóa công vụ, đề cao liêm chính, khơi dậy ý thức trách nhiệm của cán bộ, đảng viên. Đồng thời, thông tin công khai cũng giúp mở rộng dân chủ trong Đảng và xã hội, tạo nền tảng để kiểm soát quyền lực bền vững.
Tuy nhiên, bên cạnh mặt tích cực, hoạt động báo chí tham gia giám sát và phản biện xã hội vẫn chưa phát huy đầy đủ tiềm năng và còn một số hạn chế, bất cập.
Một là, một số cơ quan báo chí chưa thực sự phản ánh quyết liệt đối với một số vấn đề “nhạy cảm” liên quan đến công tác cán bộ. Trong một số trường hợp, sự cân nhắc đến những yếu tố nhạy cảm đó có thể khiến thông tin được lựa chọn phản ánh theo hướng an toàn. Điều này dẫn tới tình trạng một số vụ việc chậm được đưa ra công luận hoặc phản ánh chưa toàn diện, làm giảm hiệu quả cảnh báo và tác động xã hội của hoạt động giám sát.
Hai là, mất cân đối giữa “xây” và “chống” dẫn đến nhận thức công luận bị méo mó và hiệu quả định hướng suy giảm. Một số ấn phẩm khai thác yếu tố “giật gân”, thiên về phơi bày tiêu cực mà thiếu những phân tích có tính xây dựng; điều này không chỉ làm giảm khả năng nhân rộng mô hình tốt mà còn dễ tạo ấn tượng tiêu cực kéo dài, làm suy yếu niềm tin vào quy trình quản trị nhân sự nếu không có bối cảnh và luận cứ thuyết phục.
Ba là, chất lượng điều tra chuyên sâu và phân tích chính sách còn yếu, do thiếu nguồn lực, phương pháp và chuyên môn. Điều tra về lỗ hổng thể chế, lợi ích nhóm hay cách thức “chạy chức” đòi hỏi thời gian, kỹ năng kiểm chứng nhiều nguồn, thủ tục pháp lý chặt chẽ; nhưng nhiều tòa soạn thiếu đội ngũ phóng viên điều tra chuyên nghiệp và ngân sách cho tuyến bài nhiều kỳ, nên báo chí khó cung cấp được nhiều tác phẩm có giá trị khoa học để kiến nghị sửa đổi chính sách.
Bốn là, rào cản trong tiếp cận thông tin và cơ chế cung cấp dữ liệu chưa đồng bộ làm suy giảm tính xác thực và kịp thời của báo chí. Hồ sơ nhân sự, biên bản họp, kê khai tài sản là tài liệu nhạy cảm hoặc được quản lý theo chế độ tiếp cận hạn chế; đồng thời chưa có quy trình chuẩn cho việc cung cấp, giải trình khi báo chí đặt vấn đề, dẫn tới việc phóng viên phải dựa vào nguồn thứ cấp hoặc tin đồn, làm tăng rủi ro sai sót và giảm sức thuyết phục của thông tin.
Năm là, thiếu cơ chế bảo hộ, đãi ngộ và đào tạo chuyên sâu cho người làm báo khiến động lực dấn thân suy giảm. Việc điều tra các vụ việc liên quan đến cán bộ dễ kéo theo rủi ro pháp lý, gây khó khăn trong tác nghiệp hoặc bị “trả đũa”; nếu không có hỗ trợ pháp lý, chính sách bảo vệ nghề nghiệp, khen thưởng xứng đáng và chương trình bồi dưỡng chuyên môn về tổ chức, pháp luật, nhà báo sẽ khó duy trì các tuyến điều tra, dẫn tới nghẽn nguồn lực cho giám sát xã hội.
3. Giải pháp phát huy vai trò của báo chí nhằm tăng cường kiểm soát quyền lực trong công tác cán bộ hiện nay
Thứ nhất, cần hoàn thiện hành lang pháp lý và cơ chế bảo đảm để báo chí thực hiện tốt chức năng giám sát công tác cán bộ. Một nền báo chí muốn làm tròn vai trò kiểm soát quyền lực phải được đặt trong khung khổ pháp luật rõ ràng, minh bạch và ổn định. Hiện nay, Luật Báo chí năm 2016 cùng một số văn bản liên quan đã tạo nền tảng, nhưng chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu của thực tiễn. Do đó, cần nghiên cứu sửa đổi, bổ sung các quy định, đặc biệt là quyền tiếp cận thông tin về quy hoạch, bổ nhiệm, luân chuyển, khen thưởng và kỷ luật cán bộ. Việc cung cấp thông tin kịp thời, chính xác cho báo chí sẽ giúp quá trình phản ánh, giám sát được khách quan, đúng hướng, tránh tin đồn thất thiệt. Bên cạnh đó, Nhà nước cần có cơ chế bảo vệ an toàn pháp lý cho phóng viên khi tác nghiệp trong các vụ việc liên quan đến tiêu cực cán bộ, đồng thời xây dựng quy chế phối hợp giữa cơ quan báo chí với các cơ quan kiểm tra, thanh tra, cơ quan nội chính của Đảng để xử lý thông tin nhanh chóng, không để tồn tại tình trạng “báo chí nêu - cơ quan bỏ ngỏ”.
Thứ hai, phải tăng cường tính công khai, minh bạch trong công tác cán bộ để báo chí có điều kiện thuận lợi tham gia giám sát. Bản chất của kiểm soát quyền lực là minh bạch thông tin. Nếu các quy trình nhân sự còn khép kín, thiếu công khai thì báo chí khó phản ánh chính xác, nhân dân cũng không có căn cứ để giám sát. Vì vậy, các cấp ủy, tổ chức đảng cần đẩy mạnh công khai hóa quy trình quy hoạch, bổ nhiệm, đánh giá và điều động cán bộ, đồng thời xây dựng cơ sở dữ liệu cán bộ với hồ sơ công tác, trình độ, kê khai tài sản, thu nhập (theo quy định). Đây sẽ là nguồn tư liệu tin cậy để báo chí phân tích, phản ánh. Đặc biệt, phải hình thành cơ chế phản hồi thông tin hai chiều: báo chí có quyền chất vấn, yêu cầu cung cấp thông tin, còn cơ quan có thẩm quyền phải có trách nhiệm giải trình công khai, minh bạch. Có như vậy, báo chí mới thực sự trở thành kênh giám sát hữu hiệu, góp phần ngăn ngừa tình trạng bổ nhiệm sai, chạy chức, chạy quyền.
Thứ ba, cần chú trọng nâng cao chất lượng, bản lĩnh và đạo đức nghề nghiệp của đội ngũ nhà báo. Kiểm soát quyền lực bằng báo chí chỉ đạt hiệu quả nếu đội ngũ phóng viên, biên tập viên có đủ bản lĩnh chính trị, kiến thức chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp. Thực tế đã có trường hợp phóng viên đưa tin thiếu kiểm chứng, “giật gân” hoặc thậm chí lợi dụng quyền lực báo chí để trục lợi, gây tổn hại đến uy tín ngành báo và làm suy giảm niềm tin xã hội. Do đó, cần đẩy mạnh đào tạo, bồi dưỡng phóng viên chuyên trách về kiến thức chính trị, pháp luật, nhất là các quy định của Đảng và Nhà nước về công tác cán bộ. Khi am hiểu quy trình, nguyên tắc, nhà báo mới có khả năng phát hiện những sai phạm, bất cập. Song song với đó, cần tăng cường giáo dục đạo đức nghề nghiệp, rèn luyện bản lĩnh chính trị để nhà báo không bị tác động bởi lợi ích nhóm hoặc sức ép từ các thế lực bên ngoài. Đồng thời, có cơ chế khen thưởng, bảo vệ phóng viên dũng cảm phản ánh tiêu cực, kiên quyết xử lý nghiêm các trường hợp đưa tin sai sự thật, lợi dụng báo chí để bôi nhọ cán bộ.
Thứ tư, cần đổi mới phương thức tác nghiệp, phát huy thế mạnh của báo chí hiện đại trong giám sát công tác cán bộ. Trong bối cảnh bùng nổ công nghệ thông tin, báo chí cần vượt ra khỏi mô hình thông tin truyền thống để khai thác tối đa lợi thế của công nghệ số. Việc phát triển các tuyến bài điều tra chuyên sâu, sử dụng dữ liệu lớn, phân tích nhiều nguồn thông tin, kết hợp với phản hồi từ mạng xã hội sẽ tạo ra các sản phẩm báo chí có giá trị cao, sức lan tỏa lớn. Các cơ quan báo chí cần xây dựng chuyên trang, chuyên mục về xây dựng Đảng và công tác cán bộ, coi đây là kênh thông tin thường xuyên, hệ thống và có chiều sâu. Bên cạnh đó, việc khai thác mạng xã hội như một “kênh phản hồi xã hội” cần được tiến hành thận trọng, có kiểm chứng, nhằm tận dụng nguồn ý kiến rộng rãi của nhân dân nhưng tránh rơi vào “bẫy tin giả”. Ứng dụng các công cụ phân tích dữ liệu, trí tuệ nhân tạo trong xác minh thông tin cũng sẽ giúp nâng cao tính chính xác và kịp thời của báo chí. Thứ năm, phải tăng cường sự phối hợp chặt chẽ giữa báo chí, các cơ quan của Đảng, Nhà nước và nhân dân trong quá trình giám sát công tác cán bộ. Báo chí không thể đơn độc trong nhiệm vụ kiểm soát quyền lực mà cần sự đồng thuận và hợp tác từ nhiều phía. Các cơ quan của Đảng và Nhà nước cần coi báo chí là đối tác đồng hành trong công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng, từ đó chủ động cung cấp thông tin và phối hợp xử lý kịp thời khi báo chí phản ánh vấn đề. Báo chí cần làm tốt vai trò cầu nối, tiếp nhận, tổng hợp, phân tích ý kiến của nhân dân về cán bộ, nhất là ở cơ sở và truyền tải một cách có trách nhiệm, khách quan. Cơ chế phản hồi sau giám sát cũng cần được thiết lập, nghĩa là khi báo chí nêu vấn đề thì cơ quan chức năng phải kiểm tra, công khai kết quả xử lý, không để tồn tại tình trạng “báo chí phản ánh - vụ việc chìm xuồng”. Chỉ có như vậy, vai trò giám sát của báo chí mới gắn kết với cơ chế giám sát chính thức, tạo sức mạnh tổng hợp trong kiểm soát quyền lực.
1. https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Van-hoa-Xa-hoi/Luat-Bao-chi-2016-2806
45.aspx.
2. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, t. 13, tr. 419.
