1. Văn hóa dòng họ ở Nghệ An qua giao lưu và tiếp biến với văn hóa hội nhập
Dòng họ là một thiết chế xã hội - văn hóa đặc biệt của người Việt Nam, nơi cá nhân được kết nối với huyết thống, nguồn cội và hệ giá trị đạo đức được bồi đắp qua nhiều thế hệ; đóng vai trò là cầu nối giữa gia đình với làng xã và giữa cá nhân với quốc gia1. Văn hóa dòng họ là tổng thể các giá trị vật chất, tinh thần và các thiết chế, thực hành xã hội được hình thành, duy trì và truyền nối trong nội bộ một họ tộc, bao gồm gia phả, nhà thờ họ, khu mộ tổ, gia huấn, nghi lễ thờ cúng tổ tiên, quy tắc ứng xử, truyền thống hiếu học, quỹ khuyến học và các hoạt động gắn kết con cháu2. Tiếp cận thiết chế này từ góc nhìn giao lưu và tiếp biến văn hóa không chỉ cho phép nhận diện những gì được bảo lưu, mà còn nhận diện cả những yếu tố đang vận động: giao lưu là quá trình tiếp xúc, trao đổi và ảnh hưởng qua lại giữa các nền văn hóa, còn tiếp biến là quá trình sâu hơn, trong đó cộng đồng tiếp nhận các yếu tố ngoại sinh nhưng không sao chép nguyên trạng mà lựa chọn, điều chỉnh và nội hóa cho phù hợp với bản sắc của mình3.
1.1. Giá trị nền tảng và cơ chế tiếp biến của văn hóa dòng họ xứ Nghệ
Xét về chiều sâu lịch sử, văn hóa dòng họ ở Nghệ An là kết quả của sự giao lưu diễn ra liên tục trong thời gian dài. Do ảnh hưởng của thiết chế phong kiến, sau đó là tác động của văn hóa phương Tây, truyền thông hiện đại và công nghệ số, các yếu tố Nho giáo, Phật giáo, Đạo giáo đều đã chạm đến không gian dòng họ. Tuy nhiên, văn hóa dòng họ xứ Nghệ không tiếp nhận một cách thụ động, mà luôn đặt các yếu tố ngoại sinh trong khung giá trị cốt lõi: hiếu học, trung nghĩa, trọng danh dự, cố kết cộng đồng, quan hệ huyết thống và đạo lý thờ cúng tổ tiên4. Chính cơ chế “lấy cái gốc để thu nhận cái mới” đã tạo nên “gia phong xứ Nghệ” - một sắc thái vừa mang yếu tố phổ quát của văn hóa Việt Nam, vừa in đậm dấu ấn của vùng đất giàu truyền thống khoa bảng và trung nghĩa5.
Bước vào thời kỳ hội nhập, cơ chế tiếp biến đó chuyển sang những hình thức mới, song vẫn vận hành theo cùng một logic. Nếu trước đây dòng họ tiếp nhận chữ viết, lễ nghi hay thiết chế khoa bảng, thì ngày nay tiếp nhận công nghệ lưu trữ số, mạng xã hội, các nền tảng kết nối trực tuyến và phương thức quảng bá di sản hiện đại. Tuy nhiên, mối quan hệ giữa cái cũ và cái mới không mang tính loại trừ: gia phả số không làm mất giá trị của gia phả giấy; việc tổ chức giỗ tổ kết nối trực tuyến không phủ nhận ý nghĩa của việc trở về quê tổ; website dòng họ hay mã QR tại di tích không thay thế ký ức truyền khẩu, mà mở rộng phạm vi lan tỏa của ký ức đó tới thế hệ trẻ và cộng đồng con cháu xa quê. Đây chính là biểu hiện cụ thể của tiếp biến như một năng lực tự chủ văn hóa, chứ không phải là sự đồng hóa6.
1.2. Họ Hồ ở Quỳnh Đôi: Tiếp biến từ nguồn gốc giao lưu lịch sử đến thời đại số
Họ Hồ ở Quỳnh Đôi (nay thuộc xã Quỳnh Anh, tỉnh Nghệ An) là trường hợp tiêu biểu của tiếp biến bắt đầu từ chính nguồn gốc hình thành dòng họ. Theo gia phả và tư liệu lịch sử của dòng họ Hồ, sự định cư và khai khẩn vùng Quỳnh Đôi gắn với quá trình di dân và hội tụ của nhiều dòng họ, trong đó truyền thống khoa bảng sớm trở thành bản sắc họ tộc7. Dấu ấn giao lưu văn hóa trước hết thể hiện ở việc tiếp nhận hệ giá trị Nho học và truyền thống học tập từ bên ngoài, nhưng qua nhiều thế hệ đã được bản địa hóa sâu sắc, gắn chặt với danh tiếng "làng khoa bảng" và ý thức dùng học vấn để phụng sự cộng đồng. Vì vậy, nhận định "tiếp biến từ nguồn gốc" không phải là một mệnh đề mang tính khái quát, mà được minh chứng thông qua quá trình du nhập Nho học và tái cấu trúc thành truyền thống đặc thù của Quỳnh Đôi.
Trong bối cảnh hội nhập hiện nay, họ Hồ ở Quỳnh Đôi tiếp tục khẳng định năng lực thích ứng với những điều kiện mới. Việc số hóa gia phả, xây dựng kênh thông tin trực tuyến của hội đồng gia tộc và duy trì kết nối với con cháu ở nhiều địa phương cũng như ở nước ngoài cho thấy không gian văn hóa của dòng họ đã mở rộng từ không gian làng xã truyền thống sang môi trường số. Trong quá trình đó, công nghệ không chỉ là phương tiện kết nối các thế hệ, mà còn góp phần củng cố và lưu giữ ký ức cộng đồng. Gia phả số tạo điều kiện để thế hệ trẻ và con cháu xa quê tiếp cận di sản dòng họ thuận lợi hơn, đồng thời góp phần bảo tồn và hệ thống hóa những thông tin lịch sử, văn hóa vốn có nguy cơ bị mai một trong quá trình truyền khẩu. Quá trình này cũng gắn với việc các di tích và không gian văn hóa ở Quỳnh Đôi được quảng bá rộng rãi trên nền tảng số, qua đó thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước đến tham quan; chỉ tính riêng trong năm 2024, làng Quỳnh Đôi đã đón hàng nghìn lượt khách, trong đó có cả khách quốc tế8. Có thể thấy, quá trình tiếp biến văn hóa của họ Hồ ở Quỳnh Đôi diễn ra theo trục "từ khoa bảng truyền thống đến di sản số", trong đó giá trị hiếu học vừa là điểm khởi đầu lịch sử, vừa là nội dung được tái truyền tải bằng phương tiện hiện đại.
1.3. Họ Nguyễn Đình ở Thượng Xá: Tiếp biến từ truyền thống trung nghĩa đến diễn giải giá trị trong hiện tại
Họ Nguyễn Đình ở Thượng Xá (nay thuộc xã Đông Lộc, tỉnh Nghệ An) nổi bật bởi chiều sâu lịch sử gắn với truyền thống trung nghĩa, yêu nước và công trạng của các bậc tiền nhân, tiêu biểu là danh nhân Nguyễn Xí - người được sử sách ghi nhận có công lớn trong sự nghiệp khai quốc và phò tá nhiều đời vua9. Bản sắc của dòng họ được kiến tạo trên tinh thần phụng sự đất nước, bảo vệ cộng đồng và đề cao danh dự. Trong quá khứ, quá trình tiếp biến văn hóa thể hiện ở việc tiếp nhận tri thức quân sự, chính trị, lễ nghi và hệ tư tưởng Nho giáo, nhưng được đặt vào mục tiêu bảo vệ chủ quyền và khẳng định bản lĩnh dân tộc. Nói cách khác, "trung nghĩa" ở họ Nguyễn Đình không phải là một khẩu hiệu đạo đức trừu tượng, mà là một nguyên tắc tổ chức đã định hướng cách dòng họ thu nhận và sử dụng các giá trị bên ngoài.
Trong đời sống hiện nay, tiếp biến văn hóa ở dòng họ Nguyễn Đình được thể hiện qua việc tái diễn giải di sản lịch sử bằng các hình thức hiện đại. Các hoạt động tưởng niệm, giới thiệu di tích, số hóa tư liệu, cùng việc kết hợp bảo tồn với giáo dục truyền thống và du lịch văn hóa đã đưa ký ức về tiền nhân ra khỏi không gian thờ tự để tham gia vào đời sống xã hội đương đại. Việc tổ chức hội thảo khoa học có quy mô quốc tế về thân thế, sự nghiệp Nguyễn Xí là một minh chứng cho thấy giá trị dòng họ đã được chuyển hóa thành đối tượng nghiên cứu học thuật và nguồn lực văn hóa của địa phương. Khi được số hóa và trực quan hóa trên các nền tảng số, di sản dòng họ vừa trở nên dễ tiếp cận hơn, vừa giữ được giá trị biểu tượng và chiều sâu văn hóa. Trường hợp họ Nguyễn Đình cho thấy, văn hóa dòng họ có thể tham gia tích cực vào việc kiến tạo tính địa phương: các giá trị trung nghĩa, hiếu học và trách nhiệm với cộng đồng được làm mới thông qua chương trình giáo dục truyền thống và sự kết nối con cháu ở trong và ngoài quê hương.
1.4. Họ Nguyễn Trọng ở Trung Cần: Bản lĩnh ngoại giao và sự mở rộng không gian văn hóa dòng họ
Họ Nguyễn Trọng ở Trung Cần (nay thuộc xã Thiên Nhẫn, tỉnh Nghệ An) là một dòng họ tiêu biểu với truyền thống khoa bảng và nhiều thế hệ tham gia hoạt động bang giao, đi sứ trong lịch sử10. Trong bối cảnh bang giao phong kiến, đi sứ không chỉ là nhiệm vụ chính trị, mà còn là môi trường giao lưu, tiếp xúc trực tiếp với các nền văn hóa ngoại quốc. Chính trải nghiệm đó đã tạo nên dấu ấn riêng của họ Nguyễn Trọng: tiếp thu tinh hoa văn hóa bên ngoài nhưng vẫn giữ vững bản lĩnh, bản sắc và quốc thể dân tộc. Giá trị của dòng họ không chỉ được khẳng định qua thành tựu khoa bảng hay những chuyến đi sứ, mà còn ở khả năng chuyển hóa những trải nghiệm bang giao thành một phần của ký ức họ tộc. Hệ thống gia phả, nhà thờ họ, hoành phi, câu đối và những câu chuyện về sứ thần được lưu truyền qua nhiều thế hệ đã tạo nên không gian văn hóa vừa mang tính gia tộc, vừa mang tính quốc gia. Ở đây, giao lưu không dẫn tới sự hòa tan, mà được chuyển hóa thành "bản lĩnh ứng xử", tiếp nhận có chọn lọc tri thức, lễ nghi và kinh nghiệm ngoại giao trên cơ sở gìn giữ lòng tự tôn dân tộc.
Trong bối cảnh hiện nay, trường hợp họ Nguyễn Trọng cho thấy quá trình tiếp biến không chỉ làm giàu bản sắc dòng họ, mà còn mở rộng không gian lan tỏa các giá trị văn hóa truyền thống. Khi được giới thiệu thông qua hoạt động trưng bày, truyền thông và số hóa di tích, các giá trị bang giao, khoa bảng và lịch sử dòng họ không còn bị giới hạn trong phạm vi nội bộ họ tộc, mà trở thành nguồn lực văn hóa của địa phương. Việc nhà thờ họ ứng dụng mã QR đa ngữ để giới thiệu di tích là một minh chứng tiêu biểu. Truyền thống "đa ngữ" vốn gắn với hoạt động bang giao của các thế hệ tiền nhân, nay được chuyển tải bằng ngôn ngữ của công nghệ số và du lịch văn hóa đương đại, qua đó mở rộng khả năng tiếp cận di sản đối với du khách trong nước và quốc tế.
So sánh ba trường hợp trên có thể thấy, mặc dù mỗi dòng họ lựa chọn một hướng tiếp biến văn hóa khác nhau, song đều dựa trên việc phát huy một giá trị truyền thống cốt lõi. Nếu họ Hồ gắn quá trình tiếp biến với truyền thống hiếu học thông qua số hóa di sản, họ Nguyễn Đình làm mới giá trị trung nghĩa bằng diễn giải lịch sử, thì họ Nguyễn Trọng phát huy truyền thống bang giao để mở rộng không gian lan tỏa văn hóa. Điểm chung của cả ba trường hợp là các yếu tố mới không thay thế giá trị truyền thống, mà được tiếp nhận, tích hợp và phát triển trên nền tảng bản sắc vốn có, qua đó tạo nên sự kế thừa và đổi mới hài hòa trong văn hóa dòng họ.
2. Một số xu hướng biến đổi của văn hóa dòng họ ở Nghệ An trong bối cảnh hội nhập quốc tế
Số hóa và hiện đại hóa phương thức lưu giữ ký ức dòng họ.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, phương thức lưu giữ ký ức dòng họ có sự chuyển dịch từ các hình thức truyền thống sang các nền tảng số. Bên cạnh gia phả giấy, văn bia và tư liệu truyền khẩu - những thiết chế lưu giữ ký ức vốn có của dòng họ, ngày càng xuất hiện nhiều hình thức lưu trữ mới như gia phả điện tử, cơ sở dữ liệu số, hình ảnh, video, website, nhóm mạng xã hội và các nền tảng lưu trữ trực tuyến. Sự kết hợp giữa phương thức truyền thống và công nghệ số không chỉ mở rộng khả năng bảo tồn, cập nhật và chia sẻ tư liệu, mà còn tạo điều kiện để các thế hệ trẻ và con cháu sinh sống xa quê tiếp cận, kết nối với di sản dòng họ một cách thuận lợi hơn. Xu hướng này hiện không còn diễn ra đơn lẻ ở một số dòng họ, mà đã trở thành một xu hướng phổ biến trong công tác bảo tồn di sản dòng họ, được ghi nhận qua các báo cáo tổng kết về số hóa di sản dòng họ ở quy mô cấp tỉnh.
Mở rộng phạm vi liên kết và kết nối cộng đồng họ tộc xuyên quốc gia.
Nếu trước đây quan hệ dòng họ chủ yếu gắn với không gian làng, xã và các dịp giỗ chạp, thì ngày nay sự kết nối diễn ra thường xuyên hơn qua các kênh trực tuyến, các hội đồng hương, hội đồng gia tộc, hoạt động khuyến học và trao đổi thông tin tức thời trên môi trường số. Quá trình này làm cho tính cộng đồng của dòng họ không bị thu hẹp bởi khoảng cách địa lý, mà còn vươn tới cộng đồng con cháu định cư ở nước ngoài, hình thành những mạng lưới họ tộc mang tính xuyên quốc gia.
Công khai hóa, xã hội hóa và gắn kết với phát triển du lịch văn hóa.
Nhà thờ họ, lễ hội, gia phả, truyền thống hiếu học hay công trạng tiền nhân được giới thiệu ngày càng nhiều trong các diễn đàn văn hóa địa phương, hoạt động du lịch, giáo dục truyền thống và truyền thông đại chúng. Các trường hợp Quỳnh Đôi đón khách tham quan hay nhà thờ họ ứng dụng mã QR đa ngữ cho thấy di sản dòng họ đang dần trở thành một bộ phận của tài nguyên văn hóa - du lịch địa phương, vượt khỏi phạm vi sinh hoạt nội tộc.
Biến đổi chủ thể thực hành và vai trò của các thế hệ kế cận.
Một xu hướng cần được nghiên cứu sâu hơn là sự thay đổi trong cơ cấu chủ thể thực hành văn hóa dòng họ. Việc số hóa, quản trị nhóm trực tuyến và quảng bá di sản đòi hỏi kỹ năng công nghệ, nhờ đó người trẻ và những thành viên có chuyên môn dần tham gia tích cực hơn vào công việc của họ tộc mà vốn trước đây thường do các bậc trưởng thượng đảm nhiệm. Bên cạnh đó là sự tham gia ngày càng rõ nét của các thành viên đang sinh sống, làm việc xa quê hoặc ở nước ngoài cũng góp phần làm thay đổi cách thức tổ chức và phân công công việc trong dòng họ.
Thiết chế hóa hoạt động dòng họ và xu hướng chuyên nghiệp hóa khuyến học.
Cùng với hội nhập, nhiều dòng họ ở Nghệ An có xu hướng thiết chế hóa hoạt động như: thành lập hội đồng gia tộc, ban liên lạc, xây dựng quy ước, vận hành quỹ khuyến học theo phương thức quy củ, công khai và thường xuyên hơn. Quỹ khuyến học, vinh danh con cháu đỗ đạt và các chương trình hỗ trợ học tập trở thành hoạt động nổi bật, nối tiếp truyền thống hiếu học của địa phương, được tổ chức theo phương thức hiện đại.
Tuy nhiên, bên cạnh các chuyển động tích cực, quá trình biến đổi của văn hóa dòng họ ở Nghệ An trong bối cảnh hội nhập quốc tế cũng tồn tại một số hạn chế, thách thức, đó là: sự thờ ơ của một bộ phận giới trẻ trước sinh hoạt dòng họ; nguy cơ hình thức hóa các thực hành tín ngưỡng khi chúng bị giản lược thành sự kiện trình diễn; tác động của nhịp sống công nghiệp và lối sống cá nhân làm lỏng lẻo sợi dây gắn kết họ tộc; nguy cơ thương mại hóa di sản khi gắn chặt với du lịch mà thiếu nguyên tắc bảo vệ tính linh thiêng. Việc nhận diện các thách thức này là cơ sở trực tiếp để đề xuất định hướng, giải pháp ở phần tiếp theo.
3. Giải pháp phát huy giá trị văn hóa dòng họ ở Nghệ An trong điều kiện hội nhập quốc tế
Một là, nâng cao nhận thức về văn hóa dòng họ như một di sản văn hóa sống. Trước tình trạng một bộ phận giới trẻ thờ ơ và một số nơi nhìn nhận dòng họ chỉ đơn thuần là sinh hoạt nội tộc, cần nâng cao nhận thức về giá trị của thiết chế này ở cả trong nội bộ dòng họ và đời sống văn hóa địa phương. Văn hóa dòng họ cần được xác định là một bộ phận của di sản văn hóa sống, có khả năng đóng góp cho giáo dục đạo đức, giữ gìn ký ức cộng đồng, phát triển khuyến học và tăng cường cố kết xã hội.
Hai là, số hóa gia phả, văn bia, tư liệu dòng họ gắn với thẩm định và lưu trữ khoa học. Trước xu hướng số hóa tự phát và rủi ro về tính xác thực của tư liệu, cần đẩy mạnh số hóa gia phả, văn bia, tư liệu dòng họ nhưng phải gắn với việc thẩm định, chú giải và tổ chức lưu trữ khoa học. Số hóa không chỉ là chuyển văn bản sang tệp điện tử, mà cần xây dựng cơ sở dữ liệu có cấu trúc, dễ truy cập, dễ cập nhật và bảo đảm tính xác thực. Khi được triển khai đúng hướng, số hóa sẽ trở thành công cụ gắn kết con cháu ở nhiều không gian khác nhau, đồng thời tạo nguồn tư liệu phục vụ nghiên cứu và giáo dục.
Ba là, phát huy không gian thờ tự và sinh hoạt dòng họ như môi trường giáo dục truyền thống. Để hạn chế nguy cơ hình thức hóa, cần phát huy không gian nhà thờ họ, khu mộ tổ và các dịp giỗ họ như những địa điểm, thời điểm giáo dục truyền thống. Bên cạnh phần lễ, nên tăng cường hoạt động kể chuyện về tiền nhân, tuyên dương khuyến học, gặp mặt các thế hệ, giới thiệu gia phả và trao đổi về trách nhiệm của con cháu đối với quê hương, để dòng họ không chỉ là nơi trở về để thờ cúng, mà còn là không gian học tập và thực hành văn hóa.
Bốn là, gắn bảo tồn văn hóa dòng họ với phát triển du lịch văn hóa bền vững. Trước nguy cơ thương mại hóa, cần gắn việc bảo tồn văn hóa dòng họ với phát triển văn hóa địa phương và du lịch bền vững trên nguyên tắc tôn trọng tính thiêng. Những dòng họ có di tích, truyền thống khoa bảng hoặc giá trị lịch sử đặc biệt như Quỳnh Đôi hay các nhà thờ họ ở Nghi Lộc, Nam Đàn, có thể trở thành mắt xích trong các tuyến tham quan văn hóa - lịch sử, song việc khai thác phải đặt giới hạn cụ thể để tránh biến di sản họ tộc thành sản phẩm thương mại đơn thuần.
Năm là, duy trì và đổi mới cơ chế truyền dạy nội bộ trong dòng họ. Mặc dù công nghệ hiện đại đến đâu thì sức sống của văn hóa dòng họ vẫn bắt nguồn từ sự tham gia tự giác của các thành viên, từ gia phong, từ những câu chuyện về tổ tiên và niềm tự hào về cội nguồn. Việc thu hút người trẻ tham gia công tác số hóa, quản trị thông tin và tổ chức sự kiện chính là cách kết hợp giữa truyền dạy truyền thống và năng lực hiện đại. Hội nhập chỉ thực sự làm giàu cho văn hóa dòng họ khi các dòng họ biết tiếp nhận cái mới trên nền tảng giữ vững cái gốc.
Văn hóa dòng họ ở Nghệ An qua giao lưu và tiếp biến với văn hóa hội nhập hiện nay cho thấy, trong khi môi trường xã hội, công nghệ và giao tiếp văn hóa thay đổi mạnh mẽ, các giá trị cốt lõi của dòng họ vẫn giữ vai trò trung tâm trong đời sống tinh thần cộng đồng. Gia phả, nhà thờ họ, nghi lễ thờ cúng tổ tiên, truyền thống hiếu học, tinh thần trung nghĩa và ý thức trách nhiệm với cộng đồng tiếp tục là những yếu tố nền tảng cấu thành bản sắc văn hóa dòng họ xứ Nghệ.
Qua các trường hợp họ Hồ ở Quỳnh Đôi, họ Nguyễn Đình ở Thượng Xá và họ Nguyễn Trọng ở Trung Cần, có thể thấy rõ quy luật: Văn hóa dòng họ ở Nghệ An không khép kín trước những yếu tố mới, mà luôn có khả năng chọn lọc, chuyển hóa và tái tạo. Từ việc tiếp nhận hệ giá trị khoa bảng, lễ nghi, tư tưởng và kinh nghiệm bang giao trong lịch sử đến việc ứng dụng công nghệ số, truyền thông hiện đại và mở rộng giao tiếp văn hóa trong hiện tại, quá trình tiếp biến luôn diễn ra trên nền tảng tự chủ văn hóa.
Trong điều kiện hội nhập hiện nay, văn hóa dòng họ ở Nghệ An cần được nhìn nhận không chỉ là di sản của quá khứ, mà còn là một nguồn lực văn hóa của hiện tại và tương lai. Việc bảo tồn và phát huy giá trị đó đòi hỏi sự kết hợp hài hòa giữa nhận thức khoa học, trách nhiệm cộng đồng, ứng dụng công nghệ và cơ chế truyền dạy liên thế hệ. Khi làm được điều đó, văn hóa dòng họ sẽ tiếp tục là điểm tựa tinh thần quan trọng, đồng thời trở thành một thành tố đóng góp tích cực vào việc xây dựng bản sắc văn hóa địa phương trong bối cảnh hội nhập quốc tế.
1. Trần Quốc Vượng: Văn hóa Việt Nam - Tìm tòi và suy ngẫm, Nxb. Văn hóa dân tộc, Hà Nội, 2000, tr. 15.
2. Ngô Đức Thịnh: Văn hóa dòng họ ở Việt Nam, Nxb. Văn hóa - Thông tin, Hà Nội, 2010, tr. 25.
3. Trần Ngọc Thêm: Cơ sở văn hóa Việt Nam, Nxb. Giáo dục, Thành phố Hồ Chí Minh, 1999, tr. 44-47.
4. Đỗ Trọng Am: Văn hóa dòng họ Việt Nam, Nxb. Văn hóa - Thông tin, Hà Nội, 2011, tr. 20-21.
5. Gia phong xứ Nghệ, Nxb. Nghệ An, Vinh, 2004; Văn hóa dòng họ ở Nghệ An (Kỷ yếu), Nxb. Nghệ An, Vinh, 1997; Nguyễn Đăng Na: Văn hóa Nghệ Tĩnh - Những giá trị đặc trưng, Nxb. Văn hóa - Thông tin, Hà Nội, 2018, tr. 127.
6. Vũ Ngọc Khánh: Văn hóa Việt Nam nhìn từ tiếp biến, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, 2023; Chu Cẩm Phong: Văn hóa dòng họ xứ Nghệ, Nxb. Nghệ An, Vinh, 2022.
7. Hội đồng họ Hồ Việt Nam: Gia phả số hóa họ Hồ Quỳnh Đôi, 2024.
8. "Quỳnh Đôi đón 8.000 khách quốc tế", Báo và Phát thanh, Truyền hình Nghệ An, ngày 15/8/2024, https://baonghean.vn.
9. Nguyễn Đình Triển: Nguyễn Xí - Anh hùng hai lần khai quốc, Nxb. Nghệ An, Vinh, 2023.
10. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Nghệ An: Báo cáo tổng kết số hóa di sản dòng họ giai đoạn 2020 - 2025, Vinh, 2025.
