Hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình, con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới

1. Quan điểm của Đảng về hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình, con người việt nam

Ngay từ khi thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam, dưới ánh sáng của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, Đảng ta luôn quan tâm và hướng con người và xã hội vào thực hiện các giá trị tốt đẹp của dân tộc. Đảng ta đã xác định mục tiêu lý tưởng xuyên suốt của cách mạng là độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội. Đây là giá trị cơ bản, bao trùm để định hướng, dẫn dắt các hoạt động của cách mạng Việt Nam qua mỗi thời kỳ. Mục tiêu giải phóng con người khỏi sự áp bức, bóc lột, tạo điều kiện để con người phát triển toàn diện và hoàn thiện nhân cách của mình, là giá trị cơ bản của chủ nghĩa xã hội.

Trong Di chúc thiêng liêng của Chủ tịch Hồ Chí Minh để lại cho toàn Đảng, toàn dân và toàn quân ta, Người đã căn dặn: “Điều mong muốn cuối cùng của tôi là: Toàn Đảng toàn dân ta đoàn kết phấn đấu, xây dựng một nước Việt Nam hòa bình, thống nhất, độc lập, dân chủ và giàu mạnh, và góp phần xứng đáng vào sự nghiệp cách mạng thế giới”¹. Đây chính là những giá trị cốt lõi của quốc gia mà toàn Đảng, toàn dân, toàn quân đã và đang phấn đấu thực hiện.

Trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ (bổ sung, phát triển năm 2011), Đảng ta đã nêu lên các giá trị cơ bản của văn hóa Việt Nam là “nhân văn, dân chủ, tiến bộ; giá trị gia đình Việt Nam là “ấm no, tiến bộ, hạnh phúc”; chuẩn mực của con người Việt Nam là: “giàu lòng yêu nước, có ý thức làm chủ, trách nhiệm công dân, có tri thức, sức khỏe, lao động giỏi, sống có văn hóa, tình nghĩa, có tinh thần quốc tế chân chính”.

Xác định được ý nghĩa và tầm quan trọng của các giá trị văn hóa, xã hội tác động đến sự hoàn thiện của con người, những năm qua Đảng ta luôn quan tâm chỉ đạo phải hình thành các hệ giá trị của đất nước ta. Đại hội X của Đảng đã yêu cầu: “Xây dựng và hoàn thiện giá trị, nhân cách con người Việt Nam, bảo vệ và phát huy bản sắc dân tộc trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế. Bồi dưỡng các giá trị văn hóa trong thanh niên, học sinh, sinh viên, đặc biệt là lý tưởng sống, lối sống, năng lực trí tuệ, đạo đức với bản lĩnh văn hóa con người Việt Nam”. Đại hội XI của Đảng yêu cầu: “Đúc kết và xây dựng hệ giá trị chung của con người Việt Nam thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế”. Đại hội XII của Đảng yêu cầu: “Đúc kết và xây dựng hệ giá trị văn hóa và hệ giá trị chuẩn mực con người Việt Nam thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế”. Đại hội XIII của Đảng yêu cầu: “Tập trung nghiên cứu, xác định và triển khai xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam gắn với giữ gìn, phát triển hệ giá trị gia đình Việt Nam trong thời kỳ mới”.
Tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc ngày 24/11/2021, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đã nhấn mạnh một trong những nhiệm vụ trọng tâm cần phải thực hiện thật tốt là: “Xây dựng con người Việt Nam thời kỳ đổi mới, phát triển, hội nhập với những giá trị, chuẩn mực phù hợp, gắn với giữ gìn, phát huy giá trị gia đình Việt Nam, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị quốc gia - dân tộc, kết hợp nhuần nhuyễn những giá trị truyền thống với giá trị thời đại...”.

Thực hiện Nghị quyết Đại hội Đại hội XIII của Đảng, ý kiến chỉ đạo của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng, ngày 29/11/2022, Ban Tuyên giáo Trung ương phối hợp với Hội đồng Lý luận Trung ương, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Viện Hàn lâm Khoa học - xã hội Việt Nam tổ chức một cuộc hội thảo quan trọng để xác định các hệ giá trị quốc gia, văn hóa, gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam thời kỳ mới. Có thể nói, đây là sự tổng kết, chắc lọc và khái quát hóa lý luận rất cô đọng, rõ ràng, cụ thể về các giá trị. Sự đúc kết này cũng xuất phát từ tổng kết từ thực tiễn tiến hành triển khai thực hiện các giá trị trong hoạt động của Đảng, Nhà nước, các đoàn thể chính trị - xã hội và toàn dân ta trong gần 40 năm đổi mới. Các hệ giá trị này đã đóng vai trò, định hướng, thống nhất ý chí và tình cảm chung của toàn Đảng, toàn dân, thể hiện khát vọng chung của dân tộc để tạo nên những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử.

2. Nội dung các hệ giá trị

Hệ giá trị con người Việt Nam cần được xây dựng gồm 8 giá trị chủ yếu là: Yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo.
Hệ giá trị gia đình gồm 4 giá trị cốt lõi: Ấm no, hạnh phúc, tiến bộ, văn minh.
Hệ giá trị văn hóa gồm 4 giá trị nền tảng: Dân tộc, dân chủ, nhân văn, khoa học.
Hệ giá trị quốc gia gồm 9 giá trị cơ bản: Hòa bình, thống nhất, độc lập, dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, hạnh phúc.

Hệ giá trị quốc gia Việt Nam trong kỷ nguyên mới

Hệ giá trị quốc gia Việt Nam được hình thành và phát triển trên nền tảng lịch sử dựng nước và giữ nước hàng nghìn năm của dân tộc, được bồi đắp qua các cuộc đấu tranh giành độc lập, thống nhất đất nước và công cuộc đổi mới, hội nhập hiện nay. Trong kỷ nguyên mới, hệ giá trị quốc gia Việt Nam được xác định xoay quanh những giá trị cốt lõi như: độc lập, tự chủ; hòa bình, ổn định; dân chủ, pháp quyền; phát triển bền vững; phồn vinh, hạnh phúc.

Độc lập, tự chủ tiếp tục là giá trị nền tảng, bảo đảm cho Việt Nam chủ động hội nhập quốc tế mà không đánh mất bản sắc và lợi ích quốc gia - dân tộc. Dân chủ và pháp quyền trở thành những giá trị trung tâm của quản trị quốc gia hiện đại, gắn với việc bảo đảm quyền con người, quyền công dân và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý xã hội. Phát triển bền vững, phồn vinh và hạnh phúc phản ánh mục tiêu cao nhất của phát triển, lấy con người làm trung tâm, không hy sinh tiến bộ và công bằng xã hội vì tăng trưởng kinh tế đơn thuần.

Trong kỷ nguyên mới, hệ giá trị quốc gia còn phải thích ứng với các thách thức phi truyền thống như biến đổi khí hậu, an ninh mạng, già hóa dân số và cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn. Điều này đòi hỏi hệ giá trị quốc gia không chỉ mang tính kế thừa truyền thống mà còn phải có khả năng mở, linh hoạt và sáng tạo.

Hệ giá trị văn hóa Việt Nam - nền tảng tinh thần của xã hội

Hệ giá trị văn hóa Việt Nam là kết tinh của các giá trị truyền thống tốt đẹp như yêu nước, nhân ái, nghĩa tình, đoàn kết, cần cù, sáng tạo, đồng thời tiếp thu có chọn lọc tinh hoa văn hóa nhân loại. Trong kỷ nguyên mới, văn hóa không chỉ là “nền tảng tinh thần của xã hội” mà còn là nguồn lực nội sinh quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.

Quá trình hội nhập quốc tế và phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đã tạo điều kiện cho sự đa dạng hóa các giá trị văn hóa, nhưng cũng đặt ra nguy cơ thương mại hóa, lai căng và xói mòn các giá trị truyền thống. Do đó, vấn đề đặt ra là phải xây dựng hệ giá trị văn hóa Việt Nam vừa mang đậm bản sắc dân tộc, vừa phù hợp với chuẩn mực tiến bộ của thời đại.

Trong kỷ nguyên số, văn hóa còn gắn chặt với không gian mạng và truyền thông mới, nơi các giá trị được lan tỏa nhanh chóng nhưng cũng dễ bị bóp méo. Điều này đòi hỏi nâng cao năng lực “sức đề kháng văn hóa” của xã hội, đặc biệt là thế hệ trẻ, thông qua giáo dục, truyền thông và môi trường văn hóa lành mạnh.

Hệ giá trị gia đình Việt Nam trong bối cảnh biến đổi xã hội

Gia đình là tế bào của xã hội, là môi trường đầu tiên hình thành nhân cách con người. Hệ giá trị gia đình Việt Nam truyền thống được xây dựng trên các giá trị như hiếu nghĩa, thủy chung, tôn trọng, trách nhiệm, yêu thương và chia sẻ. Trong kỷ nguyên mới, gia đình Việt Nam đang chịu tác động mạnh mẽ của đô thị hóa, di cư lao động, bình đẳng giới và thay đổi mô hình gia đình.

Những biến đổi này vừa tạo cơ hội giải phóng cá nhân, nâng cao chất lượng cuộc sống, vừa đặt ra thách thức về sự gắn kết gia đình, giáo dục con cái và chăm sóc người cao tuổi. Do đó, việc xây dựng hệ giá trị gia đình Việt Nam trong kỷ nguyên mới cần bảo đảm sự hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa quyền lợi cá nhân và trách nhiệm gia đình - xã hội.

Gia đình không chỉ là nơi gìn giữ văn hóa mà còn là “trường học đầu tiên” hình thành hệ giá trị con người Việt Nam. Vì vậy, củng cố hệ giá trị gia đình chính là đầu tư cho tương lai của quốc gia.

Hệ giá trị con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới

Con người vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là mục tiêu của phát triển. Hệ giá trị con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới cần được định hình trên các giá trị cốt lõi như yêu nước, nhân ái, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo, khát vọng vươn lên. Đây là sự kết tinh giữa truyền thống dân tộc và yêu cầu của xã hội hiện đại, kinh tế tri thức và chuyển đổi số.

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu về nguồn nhân lực, việc xây dựng con người Việt Nam không chỉ dừng lại ở phẩm chất đạo đức mà còn bao gồm năng lực chuyên môn, tư duy phản biện, kỹ năng số và khả năng thích ứng với thay đổi. Đồng thời, phải chú trọng xây dựng nhân cách, lối sống và bản lĩnh văn hóa để con người Việt Nam không bị hòa tan trong dòng chảy toàn cầu hóa.

3. Mối quan hệ hữu cơ giữa các hệ giá trị và những vấn đề đặt ra trong bối cảnh hiện nay

Tính chỉnh thể và sự gắn kết nội tại giữa các hệ giá trị

Hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và hệ giá trị con người Việt Nam không tồn tại một cách biệt lập, rời rạc mà hình thành một chỉnh thể thống nhất, có mối quan hệ hữu cơ, tác động qua lại và bổ trợ lẫn nhau. Hệ giá trị quốc gia giữ vai trò định hướng chiến lược, phản ánh mục tiêu phát triển và những chuẩn mực cốt lõi của quốc gia - dân tộc trong từng giai đoạn lịch sử. Trên nền tảng đó, hệ giá trị văn hóa đóng vai trò là nền tảng tinh thần của xã hội, thấm sâu vào mọi lĩnh vực của đời sống, tạo nên bản sắc và sức mạnh mềm của quốc gia. Hệ giá trị gia đình là môi trường trực tiếp nuôi dưỡng, truyền thụ và thực hành các giá trị văn hóa - xã hội, trong khi hệ giá trị con người là sự kết tinh, hiện thân sinh động của toàn bộ các hệ giá trị nói trên trong mỗi cá nhân cụ thể. Sự gắn kết chặt chẽ này tạo nên tính thống nhất trong đa dạng, bảo đảm cho các giá trị được lan tỏa từ tầm vĩ mô đến vi mô và ngược lại.

Vai trò định hướng của hệ giá trị quốc gia đối với các hệ giá trị khác

Trong cấu trúc tổng thể các hệ giá trị, hệ giá trị quốc gia giữ vai trò “trục” định hướng, chi phối sự hình thành và vận động của các hệ giá trị còn lại. Các giá trị cốt lõi của quốc gia như độc lập, tự chủ, dân chủ, pháp quyền, phát triển bền vững và hạnh phúc của nhân dân không chỉ là mục tiêu chính trị - xã hội mà còn thấm sâu vào đời sống văn hóa, gia đình và cá nhân. Khi hệ giá trị quốc gia được xác định rõ ràng, nhất quán và được thể chế hóa hiệu quả, nó sẽ tạo ra khuôn khổ chuẩn mực chung để các giá trị văn hóa được phát huy, các gia đình định hướng giáo dục con cái và mỗi cá nhân xác lập mục tiêu sống, lý tưởng hành động. Ngược lại, nếu hệ giá trị quốc gia thiếu rõ ràng hoặc không được thực thi nghiêm túc, sẽ dẫn đến sự lệch chuẩn, phân tán và thậm chí mâu thuẫn trong các hệ giá trị ở cấp độ thấp hơn.

Hệ giá trị văn hóa - cầu nối giữa quốc gia, gia đình và con người

Hệ giá trị văn hóa giữ vai trò trung gian, kết nối hệ giá trị quốc gia với hệ giá trị gia đình và con người. Thông qua các chuẩn mực, truyền thống, phong tục, tập quán và các hình thức sinh hoạt văn hóa, những giá trị mang tính trừu tượng của quốc gia được cụ thể hóa, trở nên gần gũi, dễ tiếp nhận và dễ thực hành trong đời sống hằng ngày. Văn hóa vừa có chức năng bảo tồn, gìn giữ các giá trị truyền thống, vừa có khả năng sáng tạo, tiếp biến để thích ứng với bối cảnh mới. Trong kỷ nguyên hội nhập và chuyển đổi số, vai trò “lọc lựa” của văn hóa càng trở nên quan trọng, giúp xã hội tiếp thu tinh hoa nhân loại mà không đánh mất bản sắc dân tộc. Nếu hệ giá trị văn hóa suy yếu hoặc bị thương mại hóa, các giá trị quốc gia sẽ khó đi vào đời sống, đồng thời các giá trị gia đình và con người cũng dễ bị tác động tiêu cực.

Gia đình - môi trường then chốt bảo đảm sự kế thừa và lan tỏa giá trị

Gia đình là thiết chế xã hội cơ bản, nơi các giá trị văn hóa và quốc gia được chuyển hóa thành hành vi, thói quen và nhân cách con người. Thông qua giáo dục gia đình, các giá trị như yêu nước, nhân ái, trung thực, trách nhiệm và kỷ cương được hình thành một cách tự nhiên, bền vững. Trong mối quan hệ hữu cơ giữa các hệ giá trị, gia đình giữ vai trò “bản lề”, kết nối giữa xã hội và cá nhân. Tuy nhiên, trước những biến đổi mạnh mẽ của đời sống hiện đại như đô thị hóa, di cư lao động, áp lực kinh tế và tác động của công nghệ số, nhiều giá trị gia đình truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để củng cố hệ giá trị gia đình theo hướng tiến bộ, bình đẳng, hạnh phúc, đồng thời vẫn giữ được những giá trị cốt lõi của truyền thống dân tộc.

Con người Việt Nam - chủ thể thực hành và lan tỏa các hệ giá trị

Con người vừa là sản phẩm của các hệ giá trị, vừa là chủ thể sáng tạo, thực hành và lan tỏa các giá trị đó trong xã hội. Hệ giá trị con người Việt Nam là kết quả tổng hợp của tác động từ hệ giá trị quốc gia, văn hóa và gia đình, đồng thời phản ánh mức độ thành công của việc xây dựng các hệ giá trị nói chung. Trong kỷ nguyên mới, con người Việt Nam được kỳ vọng không chỉ có phẩm chất đạo đức tốt đẹp mà còn có năng lực sáng tạo, tư duy độc lập, khả năng hội nhập và bản lĩnh văn hóa vững vàng. Vấn đề đặt ra là phải tạo dựng môi trường xã hội lành mạnh, trong đó các giá trị tích cực được tôn vinh, các hành vi lệch chuẩn bị phê phán và điều chỉnh, qua đó giúp mỗi cá nhân phát triển hài hòa giữa “đức” và “tài”.

4. Những vấn đề đặt ra trong bảo đảm sự thống nhất và đồng bộ giữa các hệ giá trị

Mặc dù có mối quan hệ hữu cơ chặt chẽ, song trong thực tiễn hiện nay vẫn tồn tại những biểu hiện thiếu đồng bộ giữa các hệ giá trị. Có lúc, các giá trị quốc gia được khẳng định mạnh mẽ trong văn kiện, chính sách nhưng chưa được thể hiện đầy đủ trong đời sống văn hóa và giáo dục gia đình. Ngược lại, một số giá trị cá nhân chịu ảnh hưởng mạnh của lối sống thực dụng, cá nhân chủ nghĩa, dẫn đến xung đột với các giá trị cộng đồng. Do đó, vấn đề đặt ra là cần có cách tiếp cận hệ thống, đồng bộ và lâu dài trong xây dựng hệ giá trị, gắn kết chặt chẽ giữa thể chế, văn hóa, giáo dục và truyền thông, nhằm bảo đảm sự thống nhất, lan tỏa và bền vững của các hệ giá trị trong toàn xã hội.

Trong bối cảnh phát triển nhanh chóng và nhiều biến động hiện nay, việc bảo đảm sự thống nhất và đồng bộ giữa hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và hệ giá trị con người Việt Nam đang đặt ra nhiều vấn đề cần được nhận diện và giải quyết một cách nghiêm túc. Trước hết, một trong những vấn đề nổi bật là khoảng cách giữa định hướng giá trị ở tầm vĩ mô với quá trình hiện thực hóa các giá trị đó trong đời sống xã hội. Nhiều giá trị được xác định rõ trong các văn kiện, nghị quyết và chính sách phát triển quốc gia nhưng việc thể chế hóa và tổ chức thực hiện ở cơ sở còn thiếu đồng bộ, dẫn đến tình trạng các hệ giá trị chưa thực sự thẩm thấu sâu rộng vào đời sống văn hóa, gia đình và hành vi của mỗi cá nhân.

Bên cạnh đó, tác động mạnh mẽ của kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế đã làm gia tăng xu hướng đa dạng hóa và phân hóa giá trị trong xã hội. Trong khi các giá trị cộng đồng, trách nhiệm xã hội và tinh thần nhân văn cần được củng cố thì một bộ phận xã hội lại chịu ảnh hưởng của lối sống thực dụng, đề cao lợi ích cá nhân, gây ra sự xung đột hoặc lệch chuẩn so với các giá trị truyền thống tốt đẹp. Điều này đặt ra thách thức lớn đối với việc duy trì sự hài hòa giữa các hệ giá trị, đặc biệt là giữa giá trị cá nhân và giá trị xã hội.

Một vấn đề khác là sự thiếu gắn kết chặt chẽ giữa các thiết chế quan trọng như nhà nước, văn hóa, gia đình, giáo dục và truyền thông trong việc xây dựng và lan tỏa hệ giá trị chung. Ở nhiều nơi, vai trò của gia đình và cộng đồng trong giáo dục giá trị còn mờ nhạt, trong khi môi trường truyền thông số lại phát triển nhanh hơn khả năng định hướng và quản lý, làm gia tăng nguy cơ “nhiễu loạn” giá trị. Ngoài ra, việc thiếu các cơ chế đánh giá, giám sát và điều chỉnh kịp thời cũng khiến cho quá trình bảo đảm sự thống nhất, đồng bộ giữa các hệ giá trị gặp nhiều khó khăn. Những vấn đề này đòi hỏi phải có cách tiếp cận toàn diện, đồng bộ và lâu dài nhằm xây dựng một hệ giá trị Việt Nam thống nhất, bền vững và phù hợp với yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.