1. Đặt vấn đề
Sự phát triển nhanh chóng của AI, đặc biệt là AI tạo sinh, đang tác động sâu sắc đến hoạt động xuất bản, làm thay đổi phương thức tổ chức, xử lý và hoàn thiện nội dung trước khi công bố. Trong hoạt động biên tập, AI được sử dụng để hỗ trợ rà soát ngôn ngữ, kiểm tra lỗi, tổng hợp thông tin, đề xuất chỉnh sửa và đánh giá một số phương diện của bản thảo. Việc ứng dụng công nghệ này góp phần nâng cao năng suất lao động, rút ngắn thời gian xử lý và mở rộng khả năng tiếp cận nguồn tư liệu. Tuy nhiên, sự tham gia của AI cũng làm xuất hiện những vấn đề mới liên quan đến chất lượng nội dung, tính độc lập chuyên môn và trách nhiệm nghề nghiệp của biên tập viên.
Về bản chất, biên tập không chỉ là hoạt động xử lý kỹ thuật đối với bản thảo, mà còn là quá trình đánh giá, lựa chọn và hoàn thiện nội dung trên cơ sở tri thức chuyên môn, năng lực phán đoán và các chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp. Khi AI tham gia vào quá trình này, ranh giới giữa sự hỗ trợ của công nghệ và quyết định chuyên môn của con người trở nên phức tạp hơn. Những nguy cơ như thông tin sai lệch, thiên kiến thuật toán, xâm phạm quyền tác giả, tiết lộ thông tin bản thảo hoặc thiếu minh bạch trong sử dụng AI có thể ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng xuất bản phẩm và niềm tin của công chúng. Điều đó đặt ra yêu cầu xem xét lại cách thức thực hiện các chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp trong điều kiện công nghệ mới.
Các hướng dẫn của COPE (năm 2019)1, UNESCO (năm 2022)2 và WAME (năm 2023)3 đã đề cập những nguyên tắc quan trọng về tính trung thực, độc lập chuyên môn, bảo mật, minh bạch, giám sát của con người và trách nhiệm giải trình. Tuy nhiên, việc vận dụng các nguyên tắc này vào hoạt động biên tập, xuất bản cần được cụ thể hóa theo đặc điểm nghiệp vụ, phạm vi sử dụng AI và trách nhiệm của từng chủ thể tham gia quy trình xuất bản.
Trên cơ sở phân tích và tổng hợp các tài liệu nghiên cứu, hướng dẫn nghề nghiệp và khuyến nghị đạo đức liên quan, bài viết tập trung làm rõ những vấn đề đạo đức nghề nghiệp phát sinh khi AI tham gia hoạt động biên tập, xuất bản. Từ đó, nghiên cứu đề xuất các định hướng hoàn thiện chuẩn mực đạo đức, phân định trách nhiệm và thiết lập cơ chế kiểm soát phù hợp, nhằm bảo đảm vai trò chủ động của biên tập viên, chất lượng nội dung và trách nhiệm xã hội của hoạt động xuất bản.
2. Cơ sở lý luận về đạo đức nghề nghiệp trong hoạt động biên tập, xuất bản có sự tham gia của trí tuệ nhân tạo
2.1. Đạo đức nghề nghiệp trong hoạt động biên tập, xuất bản
Đạo đức nghề nghiệp trong hoạt động biên tập, xuất bản là hệ thống các nguyên tắc và chuẩn mực định hướng nhận thức, hành vi và trách nhiệm của biên tập viên trong quá trình đánh giá, lựa chọn, xử lý và hoàn thiện bản thảo. Khác với những yêu cầu thuần túy về kỹ thuật biên tập, đạo đức nghề nghiệp gắn với việc thực hiện các giá trị trung thực, khách quan, độc lập chuyên môn, bảo mật thông tin và tôn trọng quyền tác giả, nhằm bảo đảm chất lượng xuất bản phẩm và lợi ích của công chúng.
Trong hướng dẫn về đạo đức biên tập, COPE nhấn mạnh trách nhiệm của biên tập viên đối với chất lượng nội dung, tính độc lập trong quyết định biên tập, bảo mật bản thảo và xử lý các hành vi vi phạm liêm chính học thuật4. Những yêu cầu này cho thấy đạo đức nghề nghiệp không chỉ thể hiện ở phẩm chất cá nhân, mà còn gắn với trách nhiệm chuyên môn và cơ chế kiểm soát chất lượng của tổ chức xuất bản. Khi công nghệ tham gia sâu hơn vào quy trình biên tập, các chuẩn mực truyền thống vẫn giữ vai trò nền tảng, đồng thời cần được cụ thể hóa để phù hợp với phương thức làm việc mới.
2.2. Sự tham gia của trí tuệ nhân tạo trong hoạt động biên tập, xuất bản
Sự phát triển của AI đang làm thay đổi phương thức tổ chức và thực hiện các công đoạn trong hoạt động xuất bản. Theo tác giả Phạm Thị Liên, AI "không chỉ hỗ trợ mà còn đang tái định hình chuỗi giá trị xuất bản"5. Trong hoạt động biên tập, AI được ứng dụng để hỗ trợ tiếp nhận, phân loại, rà soát ngôn ngữ, tổng hợp tư liệu, kiểm tra thông tin và đề xuất chỉnh sửa bản thảo. Những ứng dụng này góp phần nâng cao hiệu quả xử lý nội dung, đồng thời làm thay đổi mối quan hệ giữa biên tập viên, công nghệ và nhà xuất bản.
Tuy nhiên, sự tham gia của AI không đồng nghĩa với việc chuyển giao quyền quyết định chuyên môn cho công nghệ. Khả năng tạo ra thông tin sai lệch, thiên kiến và những kết quả thiếu căn cứ cho thấy AI vẫn có những giới hạn nhất định trong việc đánh giá chất lượng nội dung. Vì vậy, biên tập viên cần giữ vai trò chủ động trong kiểm chứng, lựa chọn và quyết định phương án xử lý bản thảo. AI cần được xác định là công cụ hỗ trợ nghiệp vụ, con người là chủ thể chịu trách nhiệm đối với chất lượng và tính tin cậy của xuất bản phẩm.
2.3. Các nguyên tắc đạo đức đối với việc sử dụng trí tuệ nhân tạo trong biên tập, xuất bản
Việc sử dụng AI trong biên tập, xuất bản cần tuân theo nguyên tắc đạo đức nhằm bảo đảm quyền kiểm soát của con người, tính trung thực, công bằng, minh bạch và trách nhiệm giải trình. Tại Việt Nam, Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia xác định: "Đạo đức trí tuệ nhân tạo là hệ giá trị, nguyên tắc và chuẩn mực định hướng việc nghiên cứu, phát triển, cung cấp, triển khai và sử dụng trí tuệ nhân tạo nhằm bảo đảm tôn trọng con người, quyền con người, lợi ích công cộng và phát triển bền vững"6.
Trên bình diện quốc tế, UNESCO (năm 2022) nhấn mạnh các nguyên tắc giám sát của con người, công bằng, không gây tổn hại, bảo vệ quyền riêng tư, minh bạch và trách nhiệm giải trình. Trong đó, khẳng định: hệ thống AI không thể thay thế trách nhiệm và nghĩa vụ giải trình cuối cùng của con người7. Vận dụng vào hoạt động biên tập, xuất bản, những nguyên tắc này đòi hỏi biên tập viên phải kiểm chứng nội dung, bảo đảm tính khách quan, bảo vệ dữ liệu và quyền sở hữu trí tuệ; đồng thời, nhà xuất bản cần thiết lập cơ chế giám sát và truy vết việc sử dụng AI. Đây là cơ sở để cụ thể hóa các chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp trong môi trường biên tập có sự hỗ trợ của công nghệ.
3. Những vấn đề đạo đức nghề nghiệp đặt ra trong hoạt động biên tập, xuất bản có sự tham gia của trí tuệ nhân tạo
3.1. Trách nhiệm bảo đảm tính chính xác, trung thực và độ tin cậy của nội dung
Việc ứng dụng AI trong biên tập, xuất bản làm gia tăng nguy cơ tiếp nhận và sử dụng những thông tin chưa được kiểm chứng. AI tạo sinh có thể tạo ra nội dung sai lệch, dữ kiện không có thật hoặc trích dẫn thiếu căn cứ nhưng được trình bày dưới hình thức ngôn ngữ mạch lạc, có tính thuyết phục. Bên cạnh đó, thiên kiến từ dữ liệu và thuật toán có thể dẫn đến sự phiến diện trong lựa chọn, diễn giải thông tin, ảnh hưởng đến tính khách quan của bản thảo. Trần Thọ Xương và cộng sự (năm 2026) đã nhận diện các nguy cơ thông tin sai lệch, nội dung giả mạo, thiên kiến thuật toán và sự suy giảm vai trò kiểm chứng của con người trong hoạt động xuất bản có AI hỗ trợ8.
Về phương diện đạo đức nghề nghiệp, biên tập viên không thể mặc nhiên coi kết quả do AI cung cấp là thông tin đáng tin cậy. Mọi dữ kiện, nhận định và nguồn trích dẫn có ảnh hưởng đến nội dung xuất bản phẩm cần được đối chiếu với nguồn xác thực. Trách nhiệm bảo đảm tính chính xác và trung thực của bản thảo vẫn thuộc về con người, bất kể mức độ tham gia của AI trong quá trình biên tập.
3.2. Tính độc lập chuyên môn và quyền quyết định của biên tập viên
AI có khả năng đưa ra những đề xuất chỉnh sửa nhanh chóng, tạo thuận lợi cho quá trình xử lý bản thảo nhưng đồng thời tiềm ẩn nguy cơ phụ thuộc vào kết quả đánh giá tự động. Khi biên tập viên thiếu sự phản biện hoặc chấp nhận đề xuất của AI mà không xem xét đầy đủ bối cảnh, mục đích và đặc điểm của tác phẩm, tính độc lập chuyên môn có thể bị suy giảm. Về lâu dài, sự phụ thuộc này còn có thể ảnh hưởng đến năng lực phán đoán, khả năng sáng tạo và trách nhiệm cá nhân trong thực hành nghề nghiệp.
UNESCO (năm 2025) nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm quyền tự chủ của con người trong quá trình sử dụng AI tạo sinh, không để công nghệ làm suy giảm năng lực tư duy và quyết định thay con người9. Đối với hoạt động biên tập, xuất bản, AI chỉ đóng vai trò cung cấp thông tin, hỗ trợ phân tích và đề xuất phương án xử lý. Việc đánh giá giá trị nội dung, lựa chọn phương án biên tập và quyết định cuối cùng phải dựa trên năng lực chuyên môn, sự cân nhắc đạo đức và trách nhiệm của biên tập viên.
3.3. Đạo đức trong bảo vệ quyền tác giả và tính nguyên gốc của bản thảo
Việc sử dụng AI tạo sinh trong công tác biên tập đặt ra những thách thức đối với việc xác định nguồn gốc nội dung và bảo vệ quyền tác giả. Nội dung do AI tạo ra có thể chứa đựng những yếu tố tương đồng với tác phẩm đã công bố, quá trình tạo lập nội dung cũng có thể sử dụng tư liệu không được dẫn nguồn hoặc tạo ra những diễn đạt khiến việc nhận diện hành vi sao chép trở nên khó khăn. UNESCO (năm 2025) đã đề cập những vấn đề liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ và việc sử dụng các nội dung có bản quyền trong quá trình phát triển, khai thác AI tạo sinh10.
Trong xuất bản học thuật, WAME (năm 2023) nhấn mạnh trách nhiệm của tác giả trong việc bảo đảm nội dung không có hành vi đạo văn, ngụy tạo hoặc xuyên tạc thông tin11. Nguyên tắc này cũng đặt ra yêu cầu đối với biên tập viên trong việc kiểm tra tính nguyên gốc, xác minh nguồn tư liệu và đánh giá tính hợp pháp của nội dung có AI hỗ trợ. Việc sử dụng AI không được xem là căn cứ miễn trừ trách nhiệm đối với những vi phạm quyền tác giả hoặc chuẩn mực liêm chính trong xuất bản.
3.4. Trách nhiệm bảo mật bản thảo và bảo vệ dữ liệu
Trong hoạt động biên tập, xuất bản, bản thảo chưa công bố, dữ liệu nghiên cứu, thông tin cá nhân của tác giả và tài liệu nội bộ là những đối tượng cần được bảo vệ. Khi biên tập viên đưa những nội dung này vào các công cụ AI mà chưa đánh giá điều kiện lưu trữ, xử lý và sử dụng dữ liệu, có thể làm phát sinh nguy cơ tiết lộ thông tin hoặc sử dụng dữ liệu ngoài mục đích ban đầu. Đây không chỉ là vấn đề an toàn thông tin, mà còn liên quan trực tiếp đến nghĩa vụ bảo mật và sự tin cậy trong quan hệ giữa tác giả, biên tập viên và nhà xuất bản.
COPE (năm 2019) yêu cầu bảo đảm tính bảo mật của bản thảo trong quá trình bình duyệt12, trong khi WAME (năm 2023) cảnh báo việc đưa bản thảo chưa công bố vào chatbot có thể ảnh hưởng đến tính bảo mật13. Do đó, biên tập viên cần tuân thủ quy định về bảo mật, hạn chế cung cấp dữ liệu nhạy cảm cho các hệ thống AI có rủi ro cao14; đồng thời, nhà xuất bản phải xác định rõ phạm vi dữ liệu được xử lý và trách nhiệm của các cá nhân có liên quan.
3.5. Tính minh bạch và trách nhiệm giải trình trong hoạt động biên tập
Sự tham gia của AI có thể làm phức tạp quá trình xác định nguồn gốc của các đề xuất chỉnh sửa và trách nhiệm đối với sai sót trong xuất bản phẩm. Nếu việc sử dụng AI không được ghi nhận và kiểm soát, nhà xuất bản có thể gặp khó khăn trong việc xác định nguyên nhân, chủ thể chịu trách nhiệm và phương án khắc phục khi phát sinh vi phạm. Vì vậy, tính minh bạch cần được bảo đảm thông qua việc xác định rõ mục đích, phạm vi và mức độ sử dụng AI trong các công đoạn biên tập.
Để bảo đảm tính minh bạch, cần công khai hoặc lưu vết những thông tin cần thiết về nguồn dữ liệu đầu vào, phương thức xử lý và vai trò kiểm chứng của biên tập viên. Đồng thời, trách nhiệm giải trình cần được phân định giữa biên tập viên trực tiếp xử lý bản thảo, người phụ trách chuyên môn và nhà xuất bản. Dù AI tham gia ở mức độ nào, song quyết định xuất bản vẫn phải gắn với sự kiểm soát và trách nhiệm của con người.
4. Định hướng xây dựng và thực hiện chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp trong hoạt động biên tập, xuất bản có sự tham gia của trí tuệ nhân tạo
4.1. Xác lập các nguyên tắc đạo đức nghề nghiệp trong môi trường biên tập có AI hỗ trợ
Việc xây dựng chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp trong môi trường biên tập có AI hỗ trợ cần dựa trên sự kế thừa các giá trị truyền thống của hoạt động xuất bản, đồng thời bổ sung những yêu cầu phù hợp với đặc điểm của công nghệ mới. Các nguyên tắc về trung thực, khách quan, độc lập chuyên môn, bảo mật và tôn trọng quyền tác giả cần được cụ thể hóa thành những quy định về phạm vi, mục đích và điều kiện sử dụng AI trong từng công đoạn biên tập. Đặc biệt, phải xác định rõ những hoạt động AI được phép hỗ trợ và những quyết định bắt buộc phải do con người thực hiện.
UNESCO (năm 2022) nhấn mạnh nguyên tắc duy trì quyền giám sát và trách nhiệm cuối cùng của con người đối với hệ thống AI15. Vận dụng vào hoạt động biên tập, xuất bản, cần xác lập nguyên tắc AI hỗ trợ xử lý thông tin nhưng không thay thế quyền đánh giá và quyết định chuyên môn của biên tập viên. Đây là cơ sở để bảo đảm việc ứng dụng công nghệ không làm suy giảm tính độc lập nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội của hoạt động xuất bản.
4.2. Phân định trách nhiệm của các chủ thể trong hoạt động biên tập, xuất bản
Việc bảo đảm đạo đức nghề nghiệp khi sử dụng AI đòi hỏi phân định rõ trách nhiệm giữa biên tập viên, lãnh đạo đọc duyệt và nhà xuất bản. Biên tập viên chịu trách nhiệm trực tiếp về việc lựa chọn công cụ, kiểm chứng thông tin và đánh giá các đề xuất chỉnh sửa; lãnh đạo đọc duyệt các cấp thực hiện giám sát, kiểm soát chất lượng và phê duyệt kết quả xử lý bản thảo theo thẩm quyền. Nhà xuất bản có trách nhiệm xây dựng chính sách sử dụng AI, bảo đảm điều kiện kỹ thuật và tổ chức kiểm tra việc tuân thủ các chuẩn mực đạo đức.
Trong khuyến nghị về AI tạo sinh đối với xuất bản học thuật, WAME nhấn mạnh biên tập viên và người phản biện chịu trách nhiệm đối với mọi nội dung và trích dẫn do chatbot tạo ra16.
Nguyên tắc này cho thấy trách nhiệm nghề nghiệp không chuyển sang công nghệ khi AI tham gia xử lý nội dung. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ trách nhiệm trực tiếp của biên tập viên với trách nhiệm quản trị, giám sát và quyết định xuất bản của nhà xuất bản.
4.3. Thiết lập cơ chế kiểm soát đạo đức trong quy trình biên tập có sự tham gia của AI
Việc thực hiện các chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp cần được bảo đảm thông qua cơ chế kiểm soát cụ thể trong quy trình biên tập, xuất bản. Nhà xuất bản cần xây dựng quy định nội bộ về phạm vi, mục đích và điều kiện sử dụng AI; xác định những công đoạn được phép ứng dụng công nghệ và những nội dung bắt buộc phải kiểm chứng, thẩm định bởi con người. Đồng thời, cần quy định trách nhiệm của biên tập viên và người quản lý trong việc đánh giá kết quả xử lý, bảo vệ dữ liệu và phê duyệt bản thảo.
Trên cơ sở bảo đảm tính minh bạch trong sử dụng AI, tăng cường trách nhiệm giải trình, duy trì cơ chế kiểm soát của con người theo mô hình Human-in-the-loop, thiết lập hệ thống quản trị rủi ro đối với các hoạt động học thuật và xuất bản, yêu cầu minh bạch hóa quy trình biên tập và xuất bản, từ nguồn dữ liệu đầu vào, phương thức xử lý đến vai trò thẩm định, kiểm chứng của biên tập viên, cần thiết lập cơ chế kiểm soát đạo đức theo ba giai đoạn: (i) Trước khi sử dụng AI, xác định mục đích và điều kiện áp dụng; (ii) Trong quá trình biên tập, ghi nhận, truy vết và kiểm chứng các kết quả xử lý; (iii) Trước khi xuất bản, tổ chức thẩm định, phê duyệt và xác nhận trách nhiệm chuyên môn. Đồng thời, nhà xuất bản cần xây dựng cơ chế phát hiện, xử lý và khắc phục vi phạm đạo đức, bảo đảm mọi quyết định biên tập có AI hỗ trợ đều có thể được kiểm tra và giải trình.
4.4. Nâng cao năng lực đạo đức và năng lực sử dụng AI của biên tập viên
Năng lực sử dụng AI cần được xem là một bộ phận của năng lực nghề nghiệp trong môi trường xuất bản số. Việc đào tạo biên tập viên không chỉ tập trung vào thao tác công nghệ, mà còn phải chú trọng nhận thức đạo đức, khả năng nhận diện thông tin sai lệch, thiên kiến thuật toán, nguy cơ xâm phạm bản quyền và rủi ro bảo mật dữ liệu. Đồng thời, cần phát triển tư duy phản biện, kỹ năng kiểm chứng nguồn tư liệu và năng lực phán đoán chuyên môn để hạn chế sự phụ thuộc vào kết quả do AI tạo ra.
Bên cạnh đó, nhà xuất bản cần tổ chức bồi dưỡng thường xuyên về đạo đức và kỹ năng sử dụng AI đối với các biên tập viên, gắn kết quả đào tạo với việc đánh giá năng lực, chất lượng công việc và mức độ tuân thủ trách nhiệm nghề nghiệp. Qua đó, biên tập viên có thể vừa chủ động khai thác lợi ích của AI, vừa duy trì tính độc lập chuyên môn và trách nhiệm đối với nội dung xuất bản.
Sự tham gia của AI vào hoạt động biên tập, xuất bản không chỉ làm thay đổi phương thức xử lý bản thảo, mà còn đặt ra những yêu cầu mới đối với đạo đức nghề nghiệp. Bên cạnh các chuẩn mực truyền thống về trung thực, khách quan, độc lập chuyên môn và bảo mật thông tin, biên tập viên cần đáp ứng những yêu cầu về kiểm chứng nội dung do AI tạo ra, bảo vệ quyền tác giả, minh bạch trong sử dụng công nghệ và trách nhiệm giải trình.
Mặc dù có khả năng hỗ trợ nâng cao hiệu quả biên tập, song năng lực phán đoán chuyên môn và trách nhiệm đối với chất lượng xuất bản phẩm vẫn thuộc về con người. Vì vậy, bảo đảm đạo đức nghề nghiệp không chỉ phụ thuộc vào nhận thức và hành vi của từng biên tập viên, mà còn đòi hỏi cơ chế quản trị phù hợp từ phía nhà xuất bản. Trong thời gian tới, cần tiếp tục hoàn thiện các chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp gắn với quy định sử dụng AI, cơ chế kiểm soát chất lượng và đào tạo nhân lực, qua đó bảo đảm sự phát triển của hoạt động xuất bản theo hướng chuyên nghiệp, minh bạch và có trách nhiệm.
1, 4, 12. COPE Council: “COPE Guidelines: A Short Guide to Ethical Editing for New Editors”, Version 3, Committee on Publication Ethics, tháng 5/2019, DOI: 10.24318/cope.2019.1.8.
2, 7, 15. UNESCO: Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence, UNESCO, Paris, 2022.
3, 11, 13, 16. Zielinski, C., Winker, M. A., Aggarwal, R. và cộng sự: "Chatbots, Generative AI, and Scholarly Manuscripts: WAME Recommendations on Chatbots and Generative Artificial Intelligence in Relation to Scholarly Publications", World Association of Medical Editors (WAME), bản sửa đổi ngày 31/5/2023.
5. Phạm Thị Liên: "Trí tuệ nhân tạo trong tái định hình chuỗi giá trị ngành xuất bản ở Việt Nam", Tạp chí Lý luận chính trị và truyền thông, số 8/2025, tr. 35-39.
6. Thông tư số 05/2026/TT-BKHCN ngày 10/3/2026 của Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia.
8. Trần Thọ Xương và cộng sự: “AI tạo sinh trong hoạt động xuất bản: Thách thức an toàn thông tin và giải pháp quản trị nội dung”, Tạp chí Giáo dục và Xã hội, tháng 9/2026 (kỳ 1), tr. 203-208.
9, 10. UNESCO: "Hướng dẫn về AI tạo sinh trong giáo dục và nghiên cứu", bản dịch tiếng Việt của Ngô Di Lân, Nguyễn Văn Giang biên tập, 2025, DOI: 10.54675/KMQF4065.
14. Xem thêm Quyết định số 33/2026/QĐ-TTg ngày 30/6/2026 của Thủ tướng Chính phủ ban hành Danh mục hệ thống trí tuệ nhân tạo có rủi ro cao, có hiệu lực từ ngày 15/8/2026.
