1. Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam - Cơ sở lý luận và thực tiễn hình thành, phát triển
Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là mô hình nhà nước được Đảng và Nhà nước ta xác định xuyên suốt trong tiến trình xây dựng, hoàn thiện hệ thống chính trị và tổ chức quyền lực nhà nước kể từ thời kỳ đổi mới đến nay. Đây không chỉ là một lựa chọn mang tính kỹ thuật tổ chức bộ máy, mà là sự lựa chọn có cơ sở lý luận sâu sắc, gắn liền với bản chất của chế độ xã hội chủ nghĩa, với mục tiêu bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân, phát huy dân chủ, đồng thời nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý xã hội bằng pháp luật. Việc nhận thức đúng và đầy đủ cơ sở lý luận, cũng như quá trình hình thành và phát triển của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam có ý nghĩa nền tảng đối với việc tiếp tục đổi mới và hoàn thiện mô hình nhà nước trong giai đoạn phát triển hiện nay.
Về phương diện lý luận, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam được xây dựng trên nền tảng của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và sự vận dụng sáng tạo của Đảng Cộng sản Việt Nam vào điều kiện cụ thể của đất nước. Chủ nghĩa Mác - Lênin khẳng định vai trò của nhà nước như một công cụ tổ chức quyền lực chính trị của giai cấp cầm quyền, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu sử dụng pháp luật như phương tiện chủ yếu để quản lý xã hội trong giai đoạn xây dựng xã hội mới. Trên cơ sở đó, tư tưởng Hồ Chí Minh đã phát triển một cách sáng tạo quan điểm về nhà nước của dân, do dân và vì dân, trong đó pháp luật giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc bảo đảm quyền và lợi ích chính đáng của nhân dân, đồng thời thiết lập trật tự, kỷ cương xã hội. Người luôn nhấn mạnh rằng quyền lực nhà nước phải thuộc về nhân dân, nhà nước phải chịu sự giám sát của nhân dân và hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật.
Từ nền tảng lý luận đó, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam mang những đặc trưng cơ bản, vừa thể hiện bản chất pháp quyền, vừa phản ánh bản chất xã hội chủ nghĩa. Đó là nhà nước do nhân dân làm chủ, mọi quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân và được thực hiện thông qua các thiết chế dân chủ đại diện và dân chủ trực tiếp. Nhà nước được tổ chức và hoạt động trên cơ sở Hiến pháp và pháp luật, bảo đảm tính tối cao của Hiến pháp, thượng tôn pháp luật trong toàn bộ đời sống chính trị, xã hội. Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp, nhằm ngăn ngừa sự lạm quyền và bảo đảm quyền lực được sử dụng đúng mục đích, vì lợi ích chung của xã hội. Đồng thời, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam đặt con người ở vị trí trung tâm, coi việc tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người, quyền công dân là mục tiêu và động lực của sự phát triển.
Trên phương diện thực tiễn, tư duy về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam không hình thành một cách đột ngột, mà là kết quả của quá trình nhận thức và vận dụng từng bước trong suốt tiến trình cách mạng. Ngay từ khi giành được chính quyền năm 1945, Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã chú trọng xây dựng hệ thống pháp luật và thiết lập nền tảng pháp lý cho nhà nước mới, thể hiện rõ trong Hiến pháp năm 1946 - bản Hiến pháp mang tinh thần dân chủ, tiến bộ, đề cao quyền con người và quyền công dân. Tuy nhiên, do điều kiện chiến tranh kéo dài, yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền chưa thể được triển khai một cách đầy đủ và toàn diện.
Bước ngoặt quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam gắn liền với công cuộc đổi mới do Đảng khởi xướng và lãnh đạo từ năm 1986. Trong bối cảnh chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, yêu cầu quản lý xã hội bằng pháp luật, xây dựng nhà nước có hiệu lực, hiệu quả ngày càng trở nên cấp thiết. Từ Đại hội VII của Đảng, khái niệm Nhà nước pháp quyền từng bước được đề cập, và đến Đại hội IX, mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân được xác định rõ ràng, trở thành một trong những định hướng lớn của quá trình đổi mới hệ thống chính trị.
Thực tiễn hơn ba thập niên đổi mới cho thấy, việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa đã đạt được nhiều kết quả quan trọng. Hệ thống pháp luật từng bước được hoàn thiện theo hướng đồng bộ, công khai, minh bạch, phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế. Tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước có nhiều đổi mới theo hướng tinh gọn, phân định rõ hơn chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền của các cơ quan. Quyền con người, quyền công dân ngày càng được chú trọng bảo vệ và bảo đảm tốt hơn, thể hiện rõ trong các bản Hiến pháp, đặc biệt là Hiến pháp năm 2013. Đồng thời, vai trò giám sát của nhân dân, của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị, xã hội từng bước được tăng cường, góp phần nâng cao tính công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình của bộ máy nhà nước.
2. Những yêu cầu mới đối với xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn phát triển hiện nay
Bước vào giai đoạn phát triển hiện nay, công cuộc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam đứng trước những yêu cầu mới, xuất phát từ sự vận động sâu sắc của bối cảnh trong nước và quốc tế, cũng như từ chính mục tiêu phát triển nhanh và bền vững đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Những yêu cầu này không chỉ đặt ra ở phương diện hoàn thiện thể chế và tổ chức bộ máy nhà nước, mà còn liên quan trực tiếp đến phương thức thực thi quyền lực, bảo đảm quyền con người, quyền công dân và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản trị quốc gia trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.
Yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trong giai đoạn hiện nay gắn chặt với nhiệm vụ hoàn thiện đồng bộ thể chế phát triển đất nước, trong đó pháp luật phải thực sự trở thành nền tảng, công cụ chủ yếu và hiệu quả nhất để quản lý xã hội. Sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, cùng với quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và phát triển kinh tế số, xã hội số, đòi hỏi hệ thống pháp luật phải kịp thời điều chỉnh các quan hệ xã hội mới, phức tạp và đa dạng. Pháp luật không chỉ cần đầy đủ, đồng bộ và thống nhất, mà còn phải bảo đảm tính ổn định, dự báo và khả thi cao, tạo môi trường pháp lý an toàn cho hoạt động sản xuất, kinh doanh, đổi mới sáng tạo, đồng thời bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.
Yêu cầu thượng tôn Hiến pháp và pháp luật được đặt ra ở mức độ cao hơn, không chỉ trong hoạt động của bộ máy nhà nước mà trong toàn xã hội. Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trong giai đoạn hiện nay đòi hỏi mọi chủ thể, từ cơ quan công quyền, cán bộ, công chức, viên chức đến doanh nghiệp và người dân, đều phải hành động trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật. Điều này yêu cầu phải tiếp tục hoàn thiện các cơ chế bảo đảm tính tối cao của Hiến pháp, nâng cao hiệu quả kiểm tra, giám sát tính hợp hiến, hợp pháp trong hoạt động lập pháp, hành pháp và tư pháp, đồng thời tăng cường trách nhiệm giải trình và xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm pháp luật, nhất là vi phạm của những người có chức vụ, quyền hạn.
Tiếp tục đổi mới tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả, bảo đảm quyền lực nhà nước được thực hiện thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát chặt chẽ. Trong bối cảnh nhiệm vụ phát triển đất nước ngày càng nặng nề, phức tạp, nếu bộ máy nhà nước cồng kềnh, chồng chéo chức năng, nhiệm vụ, thiếu rõ ràng về thẩm quyền sẽ làm giảm hiệu quả quản lý, gây lãng phí nguồn lực và làm suy giảm niềm tin của nhân dân. Do đó, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa hiện nay đòi hỏi phải tiếp tục hoàn thiện mô hình tổ chức quyền lực nhà nước, làm rõ hơn mối quan hệ giữa các cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp, giữa trung ương và địa phương, bảo đảm vừa phát huy tính chủ động, sáng tạo, vừa giữ vững kỷ luật, kỷ cương hành chính và pháp lý.
Yêu cầu kiểm soát quyền lực nhà nước, phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trở thành một nội dung đặc biệt cấp thiết trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa giai đoạn hiện nay. Thực tiễn cho thấy, ở đâu quyền lực không được kiểm soát chặt chẽ, ở đó dễ phát sinh lạm quyền, tham nhũng, lợi ích nhóm, làm suy giảm hiệu lực quản lý nhà nước và xói mòn niềm tin của nhân dân. Vì vậy, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới phải được xây dựng trên nền tảng của các cơ chế kiểm soát quyền lực đồng bộ, hiệu quả, gắn trách nhiệm với quyền hạn, tăng cường công khai, minh bạch trong hoạt động của các cơ quan nhà nước, đồng thời phát huy vai trò giám sát của Đảng, của Quốc hội, Hội đồng nhân dân, Mặt trận Tổ quốc, báo chí và nhân dân.
Bên cạnh đó, yêu cầu bảo đảm và thúc đẩy quyền con người, quyền công dân ngày càng được đặt ra rõ nét hơn trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng và sự phát triển của xã hội hiện đại. Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam không chỉ nhằm tăng cường hiệu lực quản lý, mà trước hết phải hướng tới phục vụ nhân dân, lấy con người làm trung tâm của mọi chính sách phát triển. Điều này đòi hỏi hệ thống pháp luật và cơ chế thực thi pháp luật phải bảo đảm tốt hơn các quyền cơ bản của con người, quyền và nghĩa vụ của công dân theo Hiến pháp, đồng thời hài hòa giữa việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân với lợi ích của cộng đồng và xã hội. Trong điều kiện cách mạng công nghiệp lần thứ tư, nhiều quyền mới phát sinh gắn với không gian mạng, dữ liệu cá nhân, quyền riêng tư, quyền tiếp cận thông tin, càng đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện khung pháp lý phù hợp với chuẩn mực tiến bộ của quốc tế, đồng thời bảo đảm lợi ích, an ninh quốc gia.
Yêu cầu xây dựng nền hành chính nhà nước chuyên nghiệp, hiện đại, liêm chính và phục vụ cũng là một nội dung trọng tâm của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trong giai đoạn phát triển hiện nay. Nền hành chính không chỉ là công cụ thực thi pháp luật, mà còn là cầu nối trực tiếp giữa Nhà nước và người dân, doanh nghiệp. Do đó, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa đòi hỏi phải tiếp tục cải cách mạnh mẽ thủ tục hành chính, đẩy mạnh chuyển đổi số trong hoạt động quản lý nhà nước, nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức cả về phẩm chất chính trị, đạo đức công vụ và năng lực chuyên môn. Một nền hành chính hiệu quả, minh bạch, lấy sự hài lòng của người dân và doanh nghiệp làm thước đo sẽ góp phần hiện thực hóa bản chất “vì nhân dân” của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn hiện nay còn gắn liền với nhiệm vụ chủ động, tích cực hội nhập quốc tế toàn diện, sâu rộng. Hội nhập quốc tế không chỉ đặt ra yêu cầu nội luật hóa các cam kết quốc tế, mà còn đòi hỏi hệ thống pháp luật và thiết chế nhà nước phải tiệm cận các chuẩn mực tiến bộ chung của thế giới, đồng thời giữ vững độc lập, tự chủ và định hướng xã hội chủ nghĩa. Trong bối cảnh đó, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam phải vừa đủ năng lực điều chỉnh các quan hệ xã hội trong nước, vừa đủ khả năng thích ứng và xử lý hiệu quả các vấn đề pháp lý phát sinh từ hội nhập, góp phần nâng cao vị thế, uy tín và sức cạnh tranh quốc gia.
3. Định hướng và giải pháp tiếp tục xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong thời gian tới
Cần tiếp tục khẳng định và làm sâu sắc hơn vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đối với quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Sự lãnh đạo của Đảng là nhân tố quyết định bản chất xã hội chủ nghĩa của Nhà nước pháp quyền Việt Nam, bảo đảm cho quyền lực nhà nước được tổ chức và thực thi đúng định hướng chính trị, vì lợi ích của nhân dân và dân tộc. Trong thời gian tới, việc lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước pháp quyền cần tiếp tục được đổi mới theo hướng vừa bảo đảm vai trò lãnh đạo toàn diện, tuyệt đối, vừa tôn trọng và phát huy đầy đủ tính độc lập tương đối, tính chuyên nghiệp và trách nhiệm pháp lý của các cơ quan nhà nước trong thực thi quyền lực. Điều này đòi hỏi Đảng phải không ngừng nâng cao năng lực cầm quyền, năng lực lãnh đạo bằng chủ trương, đường lối đúng đắn, bằng nêu gương và kiểm tra, giám sát, hạn chế can thiệp hành chính, trực tiếp vào hoạt động quản lý cụ thể của bộ máy nhà nước.
Cùng với đó, cần tập trung hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng đồng bộ, thống nhất, khả thi và ổn định, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Pháp luật phải thực sự trở thành nền tảng của quản trị quốc gia hiện đại, là công cụ hữu hiệu để điều chỉnh các quan hệ xã hội ngày càng đa dạng, phức tạp trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và chuyển đổi số. Việc xây dựng và hoàn thiện pháp luật cần bảo đảm chất lượng cao ngay từ khâu lập pháp, tăng cường tổng kết thực tiễn, đánh giá tác động chính sách, hạn chế tình trạng chồng chéo, mâu thuẫn, thiếu thống nhất giữa các văn bản pháp luật. Đồng thời, cần chú trọng hoàn thiện cơ chế tổ chức thi hành pháp luật, coi đây là khâu then chốt quyết định hiệu lực, hiệu quả của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
Một định hướng quan trọng khác là tiếp tục đổi mới tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả, phù hợp với yêu cầu quản trị quốc gia hiện đại. Việc hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa đòi hỏi phải làm rõ hơn chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền và trách nhiệm của từng cơ quan trong bộ máy nhà nước, khắc phục tình trạng chồng chéo, trùng lặp hoặc bỏ trống chức năng quản lý. Trong đó, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực nhà nước giữa các cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp, bảo đảm quyền lực nhà nước là thống nhất nhưng không tập trung tuyệt đối, đồng thời được kiểm soát chặt chẽ bằng các thiết chế pháp lý và cơ chế giám sát hiệu quả.
Kiểm soát quyền lực nhà nước gắn với phòng, chống tham nhũng, tiêu cực tiếp tục là một giải pháp có ý nghĩa then chốt trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Trong thời gian tới, cần tiếp tục hoàn thiện các cơ chế kiểm soát quyền lực đồng bộ, chặt chẽ, gắn quyền hạn với trách nhiệm, lấy hiệu quả thực thi nhiệm vụ và sự hài lòng của nhân dân làm thước đo quan trọng. Việc công khai, minh bạch trong hoạt động của các cơ quan nhà nước cần được đẩy mạnh hơn nữa, nhất là trong các lĩnh vực dễ phát sinh tham nhũng, tiêu cực như quản lý đất đai, tài chính, ngân sách, đầu tư công, quản lý doanh nghiệp nhà nước. Đồng thời, cần phát huy mạnh mẽ vai trò giám sát của Quốc hội, Hội đồng nhân dân các cấp, Mặt trận Tổ quốc, báo chí và nhân dân, coi đây là một trong những trụ cột quan trọng bảo đảm quyền lực nhà nước được vận hành đúng mục đích và lợi ích chung.
Bảo đảm và thúc đẩy quyền con người, quyền công dân tiếp tục là định hướng xuyên suốt trong quá trình hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Trong giai đoạn tới, cần tiếp tục cụ thể hóa đầy đủ các quy định của Hiến pháp năm 2013 về quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân trong hệ thống pháp luật, đồng thời hoàn thiện các cơ chế bảo vệ quyền một cách hiệu quả, thực chất. Việc bảo đảm quyền con người cần được đặt trong mối quan hệ hài hòa với lợi ích của Nhà nước, của cộng đồng và yêu cầu bảo đảm quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội. Đặc biệt, trong bối cảnh phát triển mạnh mẽ của không gian mạng và kinh tế số, cần chú trọng hoàn thiện khung pháp lý về bảo vệ dữ liệu cá nhân, quyền riêng tư, quyền tiếp cận thông tin, qua đó khẳng định tính nhân văn và tiến bộ của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức có phẩm chất, năng lực và uy tín, ngang tầm nhiệm vụ là một giải pháp có ý nghĩa quyết định đối với hiệu quả vận hành của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Trong thời gian tới, cần tiếp tục đổi mới công tác cán bộ theo hướng công khai, minh bạch, dựa trên tiêu chuẩn chức danh và kết quả thực thi nhiệm vụ, gắn chặt giữa quyền hạn với trách nhiệm pháp lý và trách nhiệm giải trình. Đồng thời, cần chú trọng xây dựng văn hóa pháp quyền trong đội ngũ cán bộ, công chức, đề cao tinh thần thượng tôn pháp luật, đạo đức công vụ, ý thức phục vụ nhân dân, coi đây là nền tảng quan trọng để Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa đi vào thực chất.
Cuối cùng, cần chủ động gắn quá trình xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam với nhiệm vụ hội nhập quốc tế toàn diện, sâu rộng. Việc tiếp thu có chọn lọc các giá trị phổ quát và kinh nghiệm tiến bộ của thế giới về tổ chức và vận hành nhà nước pháp quyền cần được đặt trên nền tảng giữ vững độc lập, tự chủ, bảo đảm bản sắc và định hướng xã hội chủ nghĩa. Thông qua hội nhập, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam không chỉ nâng cao chất lượng thể chế và năng lực quản trị quốc gia, mà còn góp phần củng cố vị thế, uy tín của Việt Nam trên trường quốc tế.
Những định hướng và giải pháp nêu trên cho thấy, xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là một quá trình lâu dài, đòi hỏi quyết tâm chính trị cao, tư duy đổi mới và hành động kiên trì, đồng bộ. Việc thực hiện thành công nhiệm vụ này sẽ tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước, đồng thời khẳng định rõ nét bản chất ưu việt của chế độ xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.
