1. Bản chất của sức đề kháng tư tưởng và yêu cầu tất yếu trong tình hình mới
Trong lý luận về xây dựng Đảng, sức mạnh của một tổ chức chính trị không chỉ nằm ở số lượng đảng viên hay sự chặt chẽ của cương lĩnh, mà còn nằm ở bản lĩnh chính trị và sức đề kháng của mỗi cá nhân trước những luồng tư tưởng độc hại. Xét về bản chất, "sức đề kháng tư tưởng" của cán bộ, đảng viên là tổng hòa của nhận thức lý luận khoa học, niềm tin chính trị vững vàng và khả năng tự bảo vệ trước các tác động tiêu cực từ bên ngoài. Đây không phải là một trạng thái thụ động, đóng cửa bảo vệ mình, mà là một năng lực chủ động: năng lực sàng lọc thông tin, phân tích thấu đáo các hiện tượng xã hội phức tạp và quyết liệt phản bác các luận điệu xuyên tạc. Một cán bộ có "sức đề kháng tư tưởng" tốt là người sở hữu bộ lọc tư duy sắc bén, giúp họ không bị chao đảo trước những dòng xoáy thông tin đa chiều, từ đó giữ vững sự kiên định vào nền tảng tư tưởng là chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh. Sức đề kháng này chính là lớp áo giáp tinh thần giúp Đảng giữ vững sự thống nhất về ý chí và hành động, ngăn chặn từ sớm, từ xa mọi mầm mống của sự tự diễn biến, tự chuyển hóa. Phải bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch bởi vai trò, vị trí hết sức to lớn của nền tảng tư tưởng và thực trạng của công tác này1.
Yêu cầu nâng cao sức đề kháng tư tưởng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết khi chúng ta nhìn nhận vào bản chất và thủ đoạn của các quan điểm sai trái, thù địch trong giai đoạn hiện nay. Trong kỷ nguyên bùng nổ của Internet và mạng xã hội, mặt trận tư tưởng đã không còn ranh giới địa lý. Các thế lực thù địch đã và đang tận dụng tối đa lợi thế của công nghệ để thực hiện chiến lược diễn biến hòa bình với những thủ đoạn vô cùng tinh vi, xảo quyệt. Chúng không chỉ tấn công trực diện vào hệ tư tưởng của Đảng mà còn len lỏi vào từng khía cạnh của đời sống, sử dụng các thông tin nửa sự thật, vốn là loại thông tin nguy hiểm hơn cả lời nói dối để kích động lòng dân và làm suy giảm niềm tin của cán bộ. Những thông tin giả mạo (fake news) được ngụy tạo dưới dạng phân tích khách quan, đánh vào những vấn đề nhạy cảm như tham nhũng, chủ quyền biển đảo hay các sai sót cục bộ trong quản lý nhà nước. Mục tiêu cuối cùng của chúng là làm cho cán bộ, đảng viên nghi ngờ vào con đường đi lên chủ nghĩa xã hội, hoài nghi vai trò lãnh đạo của Đảng và cuối cùng là dẫn đến sự tan rã về mặt tư tưởng từ bên trong.
Tính tất yếu của việc tăng cường sức đề kháng còn xuất phát từ sự biến động phức tạp của bối cảnh quốc tế và những tác động của quá trình toàn cầu hóa. Khi đất nước hội nhập sâu rộng, sự giao thoa văn hóa và các trào lưu tư tưởng phương Tây tràn vào là điều không thể tránh khỏi. Bên cạnh những giá trị tiến bộ, không ít những tư tưởng thực dụng, lối sống cá nhân vị kỷ và các quan điểm chính trị đa nguyên, đa đảng cũng tìm cách thâm nhập. Nếu cán bộ, đảng viên không có sức đề kháng vững vàng, họ rất dễ bị cuốn theo những trào lưu này, dẫn đến sự xói mòn về đạo đức cách mạng và xa rời lý tưởng cộng sản. Thực tiễn lịch sử từ sự tan rã của Liên Xô và các nước Đông Âu là bài học xương máu cho thấy: khi hàng rào tư tưởng bị sụp đổ, khi cán bộ đảng viên mất phương hướng và sức đề kháng trước các quan điểm thù địch bị tê liệt, thì sự sụp đổ về thể chế chỉ còn là vấn đề thời gian. Do đó, bảo vệ nền tảng tư tưởng không chỉ là bảo vệ một học thuyết, mà là bảo vệ thành quả cách mạng và tương lai của dân tộc.
Đặc biệt, trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, các thế lực thù địch đang thực hiện các cuộc xâm lăng văn hóa - tư tưởng với quy mô và tốc độ chưa từng có. Chúng thiết lập các trang web, blog, và tài khoản mạng xã hội có lượng tương tác lớn để thực hiện chiến thuật mưa dầm thấm lâu, tác động dần dần vào tiềm thức của thế hệ cán bộ trẻ. Sự nguy hiểm còn nằm ở chỗ, các quan điểm sai trái đôi khi được bọc đường bằng những giá trị phổ quát về dân chủ, nhân quyền theo tiêu chuẩn phương Tây để gây hiểu lầm và kích động sự chống đối. Nếu sức đề kháng tư tưởng không được củng cố bằng tri thức lý luận sâu sắc, đảng viên sẽ dễ rơi vào cái bẫy của sự tự do vô chính phủ hoặc lầm tưởng giữa phản biện xã hội tích cực với các hành vi xuyên tạc, phá hoại chính trị. Tình hình mới đòi hỏi cán bộ không chỉ đọc để biết mà phải hiểu để đấu tranh, biến mỗi tài khoản mạng xã hội của đảng viên thành một pháo đài chính trị, góp phần đẩy lùi những bóng tối của thông tin độc hại bằng ánh sáng của sự thật và chính nghĩa.
Hơn thế nữa, yêu cầu về sức đề kháng tư tưởng còn gắn liền với nhiệm vụ giữ vững sự đồng thuận xã hội. Cán bộ, đảng viên là những người trực tiếp làm việc với quần chúng nhân dân; nếu tư tưởng của họ không thông, niềm tin của họ bị dao động, họ không thể là hạt nhân gắn kết lòng dân. Một đảng viên thiếu sức đề kháng trước các luận điệu xuyên tạc sẽ vô tình trở thành người lan truyền các thông tin sai trái, gây hoang mang trong nội bộ và quần chúng. Ngược lại, khi sức đề kháng được nâng cao, cán bộ sẽ có đủ bản lĩnh để giải thích, thuyết phục và định hướng cho người dân, tạo thành một hệ thống miễn dịch cộng đồng trước những virus tư tưởng độc hại. Đây chính là yếu tố then chốt để duy trì sự ổn định chính trị - xã hội, tạo tiền đề vững chắc cho việc thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế và hội nhập quốc tế của đất nước trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.
Tóm lại, sức đề kháng tư tưởng trong giai đoạn hiện nay không còn là vấn đề của riêng công tác tuyên giáo mà là nhiệm vụ tự thân, thường xuyên của mỗi cán bộ, đảng viên. Nó là biểu hiện của lòng yêu nước, là sự trung thành với lý tưởng cách mạng và là năng lực đáp ứng yêu cầu của thời đại số. Việc nhận thức sâu sắc về bản chất của sức đề kháng và những yêu cầu khách quan của tình hình mới sẽ giúp mỗi đảng viên ý thức rõ hơn trách nhiệm của mình, không ngừng rèn luyện để vàng không sợ lửa, để bản lĩnh chính trị luôn tỏa sáng trước mọi sóng gió của mặt trận tư tưởng vốn dĩ âm thầm nhưng vô cùng khốc liệt.
2. Thực trạng sức đề kháng tư tưởng và những kẽ hở dễ bị lợi dụng
Nhìn vào bức tranh thực tế về công tác tư tưởng trong Đảng những năm qua, chúng ta có thể khẳng định rằng đại bộ phận cán bộ, đảng viên vẫn giữ vững được bản lĩnh chính trị, kiên định với mục tiêu lý tưởng và có ý thức cảnh giác cao trước các âm mưu phá hoại. Hệ thống các cơ quan chuyên trách như Ban Chỉ đạo 35 các cấp đã hoạt động ngày càng bài bản, chủ động trong việc nhận diện và phản bác các quan điểm sai trái, tạo dựng được một mạng lưới thông tin chính thống để dẫn dắt dư luận. Tuy nhiên, trước sự tinh vi và biến ảo khôn lường của các thế lực thù địch trên không gian mạng, sức đề kháng tư tưởng của một bộ phận không nhỏ đảng viên vẫn bộc lộ những khoảng trống và kẽ hở nguy hiểm, tạo điều kiện cho các loại virus tư tưởng độc hại thâm nhập và gây hại.
Khoảng trống đầu tiên và phổ biến nhất chính là sự chủ quan, lơ là và mất cảnh giác chính trị. Nhiều cán bộ, đảng viên, đặc biệt là ở cấp cơ sở, vẫn giữ tư duy rằng việc đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái là nhiệm vụ riêng biệt của ngành tuyên giáo, công an hay quân đội. Chính từ tâm lý ngoài cuộc này, họ thiếu sự chuẩn bị về mặt tri thức và tâm thế để đối diện với các luồng tin xấu độc. Khi tiếp xúc với những bài viết xuyên tạc được ngụy trang dưới danh nghĩa phản biện xã hội hay thông tin nội bộ, thay vì dùng lý luận để phân tích và bác bỏ, một số đảng viên lại rơi vào trạng thái tò mò, tin theo một cách mù quáng hoặc giữ thái độ im lặng, thờ ơ. Sự vô cảm chính trị này chính là kẽ hở lớn nhất, bởi im lặng trước cái sai, trước sự bôi nhọ lãnh tụ và chế độ cũng đồng nghĩa với việc tự tay tháo dỡ hàng rào bảo vệ tư tưởng của chính mình.
Thứ hai, trình độ lý luận chính trị của một bộ phận đảng viên còn thiếu thực chất, dẫn đến khả năng nhận diện các thủ đoạn tinh vi bị hạn chế. Hiện nay, các thế lực thù địch không còn sử dụng những luận điệu thô thiển mà chuyển sang kỹ thuật chiến tranh tâm lý phức tạp. Chúng lồng ghép các quan điểm sai trái vào các vấn đề dân sinh bức xúc, lợi dụng những yếu kém trong quản lý kinh tế hay các vụ việc tham nhũng chưa được giải quyết triệt để để quy kết về bản chất thể chế. Nếu không có nền tảng lý luận vững chắc và khả năng phân tích logic, đảng viên rất dễ bị cuốn vào cái bẫy nửa sự thật. Thực trạng cho thấy nhiều đảng viên còn lúng túng khi giải thích các vấn đề thực tiễn dưới góc độ lý luận, khiến sức thuyết phục trước quần chúng bị giảm sút và bản thân dễ bị lay chuyển khi đối diện với những luận điểm đa nguyên, đa đảng có vẻ hào nhoáng nhưng thực chất là phi nghĩa.
Thứ ba là sự thiếu hụt kỹ năng xử lý thông tin trên không gian mạng. Đây là điểm yếu chí tử của không ít đảng viên trong thời đại số. Việc vô tình chia sẻ (share), bày tỏ cảm xúc (like) vào những bài viết mang nội dung xấu độc do thiếu kỹ năng nhận diện nguồn tin là hiện tượng diễn ra thường xuyên. Các thế lực thù địch thường sử dụng các thuật toán của mạng xã hội để tạo ra các túi thông tin (echo chambers), khiến người dùng liên tục tiếp cận với những quan điểm sai lệch mà không hề hay biết. Sự thiếu hiểu biết về an ninh mạng và quy tắc ứng xử trên mạng xã hội khiến một bộ phận đảng viên vô tình trở thành cánh tay nối dài lan truyền thông tin cho địch. Kẽ hở này không chỉ nằm ở trình độ công nghệ mà còn nằm ở sự thiếu kỷ luật trong phát ngôn và thiếu trách nhiệm đối với hành vi cá nhân trên môi trường ảo.
Thứ tư là tác động của sự suy thoái về đạo đức, lối sống dẫn đến sự rạn nứt về tư tưởng. Thực tế các vụ án tham nhũng, tiêu cực bị xử lý gần đây cho thấy, khi một đảng viên đã sa vào chủ nghĩa cá nhân, chỉ lo vun vén lợi ích riêng thì sức đề kháng tư tưởng của họ gần như biến mất. Khi quyền lợi cá nhân không được đáp ứng hoặc khi bị kỷ luật, họ dễ dàng quay sang oán trách chế độ, hoài nghi con đường đã chọn và trở thành con mồi béo bở cho các thế lực thù địch lôi kéo, mua chuộc. Đây chính là biểu hiện của sự tự diễn biến, tự chuyển hóa từ bên trong, một quá trình âm thầm nhưng tàn phá hệ thống mạnh mẽ hơn bất kỳ sự tấn công trực diện nào từ bên ngoài.
Cuối cùng, sự thiếu hụt thông tin chính thống, kịp thời tại một số thời điểm nhạy cảm cũng tạo ra những khoảng trống thông tin để địch lợi dụng. Khi những vấn đề gây bức xúc trong dư luận không được các cơ quan có thẩm quyền lên tiếng giải thích rõ ràng, minh bạch ngay từ đầu, cán bộ và nhân dân sẽ tìm đến các nguồn tin không chính thống. Đây là môi trường lý tưởng để các quan điểm sai trái nảy nở, xuyên tạc sự thật. Một khi tư tưởng đã bị nhiễm độc bởi các nguồn tin giả thì việc cải chính sau đó thường rất khó khăn và tốn kém. Nhìn chung, thực trạng hiện nay đòi hỏi chúng ta phải có một cái nhìn khách quan: sức đề kháng tư tưởng của Đảng ta vẫn vững, nhưng những mảng bám và vết nứt cục bộ là có thật. Nếu không kịp thời gia cố bằng những giải pháp đột phá, những kẽ hở này sẽ là cửa ngõ cho những cuộc tấn công tư tưởng quy mô lớn, đe dọa trực tiếp đến sự ổn định và vai trò lãnh đạo duy nhất của Đảng.
3. Các nhóm giải pháp chiến lược nâng cao sức đề kháng tư tưởng cho cán bộ, đảng viên
Để củng cố và nâng cao sức đề kháng tư tưởng cho đội ngũ cán bộ, đảng viên trước sự tấn công dồn dập của các thế lực thù địch, chúng ta không thể chỉ dựa vào các biện pháp ngăn chặn hành chính đơn thuần. Thay vào đó, cần một hệ thống giải pháp tổng thể, kết hợp giữa xây và chống, lấy việc bồi đắp nội lực làm gốc, lấy công nghệ làm phương tiện và lấy kỷ luật làm sức mạnh. Đây là một cuộc chiến lâu dài, đòi hỏi sự kiên trì, linh hoạt và sự vào cuộc của toàn bộ hệ thống chính trị.
Thứ nhất, đổi mới căn bản và nâng cao chất lượng giáo dục lý luận chính trị, đạo đức cách mạng. Đây là giải pháp nền tảng, nhằm tạo ra hệ miễn dịch tự nhiên cho mỗi đảng viên. Việc học tập lý luận chính trị phải thoát ly khỏi lối mòn khô khan, hình thức, thay bằng phương pháp giảng dạy hiện đại, gắn lý luận với việc giải quyết các vấn đề thực tiễn đang đặt ra2. Đảng viên cần được trang bị không chỉ là các nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin mà còn là khả năng vận dụng các nguyên lý đó để giải thích các hiện tượng xã hội phức tạp trong kỷ nguyên số. Khi mỗi cán bộ hiểu sâu sắc bản chất khoa học và cách mạng của nền tảng tư tưởng, họ sẽ tự hình thành được bộ lọc để nhận diện và bác bỏ các quan điểm sai trái một cách tự tin và thuyết phục. Học tập tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh phải đi vào thực chất, trở thành nhu cầu tự thân, giúp đảng viên tu dưỡng cần, kiệm, liêm, chính, tạo sức đề kháng trước sự lôi kéo của chủ nghĩa cá nhân, vốn là mảnh đất màu mỡ cho sự thoái hóa tư tưởng.
Thứ hai, trang bị kỹ năng số và nâng cao năng lực tác chiến trên không gian mạng. Trong thời đại mà mặt trận tư tưởng đã chuyển dịch lên môi trường ảo, mỗi đảng viên phải là một chiến sĩ có kỹ năng tác chiến thực thụ. Cần tổ chức các chương trình đào tạo chuyên sâu về kỹ năng nhận diện thông tin giả mào, kỹ năng kiểm chứng nguồn tin và quy tắc ứng xử trên mạng xã hội. Cán bộ, đảng viên cần được hướng dẫn cách sử dụng các thuật toán truyền thông một cách có lợi để lan tỏa thông tin tích cực, đồng thời biết cách báo cáo (report) và đấu tranh trực diện với các tài khoản xấu độc. Việc xây dựng các nhóm tác chiến mạng từ cơ sở, hoạt động theo mô hình linh hoạt, sẽ giúp định hướng dư luận kịp thời, không để tạo ra khoảng trống thông tin cho các thế lực thù địch lợi dụng. Đây chính là cách chúng ta xây dựng hàng rào kỹ thuật bằng tri thức và công nghệ ngay trong tư duy của người đảng viên.
Thứ ba, thực hiện nghiêm túc trách nhiệm nêu gương và kỷ luật phát ngôn. Sức đề kháng tư tưởng của cấp dưới phụ thuộc rất lớn vào bản lĩnh của người đứng đầu. Cán bộ lãnh đạo cấp trên phải là những tấm gương sáng nhất về sự kiên định, là người đi đầu trong việc phản bác các quan điểm sai trái. Khi người đứng đầu có quan điểm rõ ràng, minh bạch và quyết liệt, cấp dưới sẽ có điểm tựa vững chắc về tư tưởng. Đồng thời, cần siết chặt kỷ luật Đảng đối với những hành vi phát ngôn tùy tiện, chia sẻ thông tin thiếu kiểm chứng hoặc có biểu hiện hữu khuynh trước các luồng tư tưởng trái chiều. Quy định về những điều đảng viên không được làm trên môi trường mạng cần được cụ thể hóa và kiểm tra thường xuyên. Sự nghiêm minh của kỷ luật sẽ là hồi chuông cảnh tỉnh, giúp ngăn chặn từ sớm những biểu hiện chệch hướng tư tưởng, giữ vững sự thống nhất trong Đảng.
Thứ tư, chủ động cung cấp thông tin chính thống theo phương châm lấy cái đẹp dẹp cái xấu. Một trong những lý do khiến sức đề kháng bị suy giảm là do thiếu thông tin chính xác vào những thời điểm nhạy cảm. Vì vậy, các cơ quan chức năng cần chủ động, kịp thời cung cấp thông tin minh bạch về các vấn đề dư luận quan tâm, nhất là các vụ việc tiêu cực hoặc các quyết sách mới. Khi thông tin chính thống chiếm lĩnh không gian mạng nhanh chóng và thuyết phục, các tin đồn thất thiệt sẽ tự khắc bị triệt tiêu. Cần đẩy mạnh việc lan tỏa các gương người tốt, việc tốt, các thành tựu của công cuộc đổi mới để tạo ra dòng chảy thông tin tích cực. Đây chính là cách gia cố niềm tin, tạo ra sức mạnh mềm tinh thần giúp cán bộ, đảng viên tự tin đối diện và phản bác mọi luận điệu bôi nhọ, xuyên tạc về thực tế đất nước.
Thứ năm, hoàn thiện cơ chế bảo vệ và khuyến khích đảng viên tích cực đấu tranh. Đấu tranh tư tưởng trên mạng xã hội thường rất khốc liệt, đảng viên có thể bị các thế lực thù địch tấn công, bôi nhọ cá nhân hoặc đe dọa. Do đó, Đảng và Nhà nước cần có cơ chế bảo vệ về mặt pháp lý và kỹ thuật cho những người dấn thân trên mặt trận này. Cần có chính sách khen thưởng, tôn vinh kịp thời những cá nhân có bài viết phản bác sắc thảo, có sức lan tỏa lớn. Việc tạo ra một môi trường mà ở đó sự đấu tranh cho lẽ phải được bảo vệ và khuyến khích sẽ khơi dậy lòng tự tôn, bản lĩnh chính trị của đội ngũ đảng viên, biến việc tăng cường sức đề kháng trở thành một phong trào hành động rộng khắp, hiệu quả.
1. Xuân Anh, Bài 2: Bảo vệ nền tảng tư tưởng, tạo 'sức đề kháng' trước những thủ đoạn chống phá, https://baochinhphu.vn/bai-2-bao-ve-nen-tang-tu-tuong-tao-suc-de-khang-truoc-nhung-thu-doan-chong-pha-102220805144602347.htm
2. Xem Trần Thị Thu Hằng, Thực trạng và giải pháp nâng cao chất lượng giảng dạy lý luận chính trị trong các cơ sở giáo dục đại học hiện nay, https://lyluanchinhtri.vn/thuc-trang-va-giai-phap-nang-cao-chat-luong-giang-day-ly-luan-chinh-tri-trong-cac-co-so-giao-duc-dai-hoc-hien-nay-6609.html
