1. Vai trò của quản trị dữ liệu số trong bối cảnh chuyển đổi số
Dữ liệu số là nền tảng quan trọng cho chuyển đổi số
Trong bài viết Chuyển đổi số - Động lực quan trọng phát triển lực lượng sản xuất, hoàn thiện quan hệ sản xuất đưa đất nước bước vào kỷ nguyên mới, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu chuyển đổi số phải thực sự là một cuộc cách mạng đưa đất nước bước vào kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam. “Đất nước ta đang đứng trước vận hội mới, vừa là thời cơ đồng thời cũng là thách thức trên con đường phát triển. Dưới sự lãnh đạo của Đảng, với sự đồng lòng, chung sức của toàn Đảng, toàn dân và cả hệ thống chính trị, chúng ta nhất định sẽ thực hiện thành công cuộc cách mạng chuyển đổi số, tạo ra bước đột phá trong phát triển lực lượng sản xuất và hoàn thiện quan hệ sản xuất, đưa đất nước ta, dân tộc ta vươn mình vượt bậc trong kỷ nguyên mới, kỷ nguyên của tiên tiến, văn minh, hiện đại”1.
Cả lý luận và thực tiễn đều chứng minh những quan điểm trong bài viết của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm là hoàn toàn đúng đắn, có tầm nhìn vượt trước, phù hợp với sự phát triển như vũ bão của khoa học và công nghệ, nhất là cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư.
Ngày 03/6/2020, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 749/QĐ-TTg phê duyệt “Chương trình chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030”, xác định tầm nhìn đến năm 2030 đưa “Việt Nam trở thành quốc gia số, ổn định và thịnh vượng, tiên phong thử nghiệm các công nghệ và mô hình mới; đổi mới căn bản, toàn diện hoạt động quản lý, điều hành của Chính phủ, hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp, phương thức sống, làm việc của người dân, phát triển môi trường số an toàn, nhân văn, rộng khắp”, nhằm mục tiêu kép là vừa phát triển Chính phủ số, kinh tế số, xã hội số, vừa hình thành các doanh nghiệp công nghệ số Việt Nam có năng lực vươn ra toàn cầu. Trong đó, xác định dữ liệu số là nền tảng để chuyển đổi số, đặc biệt là chuyển đổi số trong hoạt động của các cơ quan nhà nước, phát triển Chính phủ điện tử, hướng đến Chính phủ số; chuyển đổi số trong một số ngành, lĩnh vực ưu tiên như: y tế, giáo dục, tài chính - ngân hàng, nông nghiệp, giao thông vận tải và logistics, năng lượng, tài nguyên và môi trường, sản xuất công nghiệp… Ngày 02/02/2024, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 142/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược dữ liệu quốc gia đến năm 2030, trong đó khẳng định “dữ liệu là nguồn tài nguyên mới, là yếu tố then chốt cho chuyển đổi số quốc gia, tạo ra giá trị mới thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và phục vụ lợi ích của người dân”. Đặc biệt, tại kỳ họp thứ 8, Quốc hội khóa XV đã thông qua Luật Dữ liệu, nhằm tạo sự thống nhất, đồng bộ, góp phần sử dụng hiệu quả dữ liệu phục vụ công tác quản lý nhà nước và phát triển kinh tế - xã hội; phục vụ phát triển Chính phủ số; cải cách, cắt giảm thủ tục hành chính; phát triển Trung tâm dữ liệu quốc gia; xây dựng, phát triển, xử lý, quản trị dữ liệu; ứng dụng khoa học và công nghệ trong xử lý dữ liệu. Luật được áp dụng đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan đến các hoạt động về dữ liệu tại Việt Nam.
Thực tế tiến trình chuyển đổi số quốc gia ở nước ta cho thấy, năm 2020 là năm khởi động chuyển đổi số quốc gia, là năm nhận thức về chuyển đổi số; năm 2021 là năm tổng diễn tập chuyển đổi số quốc gia trong bối cảnh đại dịch Covid-19; năm 2022 là năm hành động, xác định chuyển đổi số là phương thức phát triển mới, đưa mọi hoạt động của người dân lên môi trường số bằng các nền tảng số. Năm 2023 được xác định là năm dữ liệu số quốc gia, với nhiệm vụ trọng tâm là số hóa, xây dựng, kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các bộ, ngành, địa phương; bảo vệ dữ liệu cá nhân; khai thác, sử dụng dữ liệu để phục vụ người dân và doanh nghiệp ngày càng tốt hơn, đưa dữ liệu số trở thành nguồn lực quan trọng cho sự phát triển của kỷ nguyên số. Năm 2024, dữ liệu số tiếp tục được khẳng định là một trong 4 trụ cột để phát triển kinh tế số, cùng với công nghiệp công nghệ thông tin, số hóa các ngành kinh tế và quản trị số.
Có thể khẳng định, dữ liệu số có vai trò đặc biệt quan trọng trong chuyển đổi số quốc gia. Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính từng nhấn mạnh, “Dữ liệu số là tài nguyên quốc gia”2; “Cơ sở dữ liệu quốc gia là nguồn tài nguyên mới và là nền tảng quan trọng cho chuyển đổi số quốc gia”3… Để quản lý, kết nối, chia sẻ và khai thác dữ liệu số một cách hiệu quả và phát huy tối đa giá trị, từ đó đưa dữ liệu số thực sự trở thành động lực thúc đẩy công cuộc chuyển đổi số, quản trị dữ liệu số thực sự là một yêu cầu cấp thiết.
Quản trị dữ liệu số là “chìa khóa” then chốt của chuyển đổi số
Ngày 12/10/2024, phát biểu khai mạc sự kiện Ngày Chuyển đổi số quốc gia năm 2024, Thủ tướng Phạm Minh Chính nhấn mạnh chuyển đổi số là xu thế tất yếu, yêu cầu khách quan, lựa chọn chiến lược, ưu tiên hàng đầu để phát triển nhanh và bền vững; là sự nghiệp của toàn Đảng, toàn quân, toàn dân ta, góp phần hiện thực hóa khát vọng xây dựng đất nước hùng cường, thịnh vượng, nhân dân ấm no, hạnh phúc, không để ai bị bỏ lại phía sau trong kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc4.
Theo đó, quản trị dữ liệu số phải là quá trình tổ chức, xây dựng chính sách, kế hoạch, chương trình, quy trình để thực hiện quản lý dữ liệu số một cách liên tục, hiệu quả, bảo đảm tính đầy đủ, chính xác, kịp thời của dữ liệu. Nói cách khác, quản trị dữ liệu số chính là quá trình xây dựng một “khung khổ” hoàn chỉnh để mọi hoạt động liên quan đến dữ liệu số diễn ra một cách hiệu quả và dữ liệu số có thể phát triển, phát huy tối đa giá trị.
Quản trị dữ liệu số bao gồm các nội dung: 1) Xây dựng chính sách dữ liệu số; 2) Xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và kiến trúc dữ liệu số; 3) Quản lý thiết kế và xây dựng mô hình dữ liệu số; 4) Quản lý lưu trữ và vận hành dữ liệu số; 5) Giám sát việc tuân thủ quy định về dữ liệu số; 6) Quản lý chất lượng dữ liệu số; 7) Quản lý các dự án về dữ liệu số; 8) Quản lý an toàn bảo mật và bảo vệ dữ liệu số; 9) Quản lý việc tích hợp và tương tác dữ liệu số; 10) Quản lý dữ liệu chủ; 11) Quản lý rủi ro và các vấn đề phát sinh khác liên quan đến dữ liệu số. Với cách tiếp cận trên, có thể khẳng định, quản trị dữ liệu số chính là “chìa khóa then chốt” để quản lý, kết nối, chia sẻ và khai thác dữ liệu số một cách hiệu quả và phát huy tối đa giá trị.
Nhận thức rõ tầm quan trọng của công tác quản trị dữ liệu số trong bối cảnh chuyển đổi số, trong thời gian qua, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành nhiều văn bản, quyết định có tính định hướng quan trọng về phát triển dữ liệu, hoàn thiện cơ sở hạ tầng thông tin trong chuyển đổi số ở nước ta, như: Quyết định số 142/QĐ-TTg, ngày 02/02/2024 phê duyệt Chiến lược dữ liệu quốc gia đến năm 2030; Nghị quyết số 175/NQ-CP, ngày 30/10/2023 phê duyệt Đề án trung tâm dữ liệu quốc gia; Quyết định số 36/QĐ-TTg, ngày 11/01/2024 phê duyệt quy hoạch hạ tầng thông tin và truyền thông thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050... Quản trị dữ liệu và dữ liệu số quốc gia ở nước ta bắt đầu từ việc hoàn thiện pháp luật, quy định những chính sách trong phát triển, ứng dụng dữ liệu và dữ liệu số vào công tác quản lý nhà nước và phát triển kinh tế - xã hội, tạo điều kiện cho người dân được thụ hưởng lợi ích từ dữ liệu số và các hoạt động chuyển đổi số.
Trong các ngành, nghề, lĩnh vực với những nét đặc thù riêng, công tác quản trị dữ liệu số bước đầu cũng được quan tâm thực hiện, đặc biệt là chuyển đổi số trong hoạt động của các cơ quan nhà nước, phát triển Chính phủ điện tử, hướng đến Chính phủ số. Ngày 15/7/2021, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 76/NQ-CP về Chương trình tổng thể cải cách hành chính nhà nước giai đoạn 2021 - 2030, trong đó xác định mục tiêu xây dựng, phát triển hệ thống dữ liệu phục vụ triển khai Chính phủ điện tử, hướng tới Chính phủ số tại bộ, ngành, địa phương. Sau 4 năm triển khai thực hiện, Chính phủ số tiếp tục có bước phát triển, cung cấp dịch vụ công trực tuyến cho người dân, doanh nghiệp được đẩy mạnh. Kinh tế số, xã hội số phát triển mạnh mẽ. Cơ sở dữ liệu quốc gia, chuyên ngành được thúc đẩy triển khai, kết nối, tích hợp và chia sẻ dữ liệu. Các cơ sở dữ liệu mang tính nền tảng như: dân cư, thuế, bảo hiểm, doanh nghiệp, giáo dục và đào tạo... vận hành ổn định, mang lại hiệu quả tích cực.
Đối với lĩnh vực báo chí, ngày 06/4/2023, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 348/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược chuyển đổi số báo chí đến năm 2025, định hướng đến năm 2030, trong đó xác định: “Chuyển đổi số báo chí nhằm mục tiêu xây dựng các cơ quan báo chí theo hướng chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại; làm tốt sứ mệnh thông tin tuyên truyền phục vụ sự nghiệp cách mạng của Đảng, sự nghiệp đổi mới của đất nước; đảm bảo vai trò dẫn dắt, định hướng dư luận xã hội, giữ vững chủ quyền thông tin trên không gian mạng; đổi mới hiệu quả trải nghiệm của độc giả; tạo nguồn thu mới; thúc đẩy phát triển ngành công nghiệp nội dung số”, đồng thời đề ra mục tiêu cụ thể đến năm 2025 và 2030. Để sớm đạt được các mục tiêu chuyển đổi số của toàn ngành, quản trị dữ liệu số trong báo chí nói chung và quản trị dữ liệu số trong xuất bản tạp chí nói riêng đang trở thành vấn đề cấp thiết trong hoạt động của mỗi cơ quan, tổ chức báo chí.
2. Quản trị dữ liệu số trong xuất bản Tạp chí Chính trị và Phát triển
Tạp chí Chính trị và Phát triển là tạp chí khoa học thuộc Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật - Cơ quan xuất bản lý luận, chính trị của Đảng và Nhà nước. Tạp chí là diễn đàn trao đổi, thảo luận về những vấn đề lý luận chính trị, văn hóa - xã hội, công bố kết quả nghiên cứu về khoa học xuất bản nói riêng và những vấn đề khoa học xã hội nói chung, góp phần quan trọng trong công tác tuyên truyền, phổ biến quan điểm, đường lối, chủ trương của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước; đổi mới, nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác xuất bản, phát hành sách lý luận, chính trị.
Trải qua 20 năm xây dựng và phát triển, Tạp chí đã nỗ lực cải tiến, đổi mới, từ việc điều chỉnh hệ thống chuyên mục, tổ chức bài viết, thiết kế maket đến việc đổi tên Tạp chí…, qua đó, đem lại nhiều kết quả quan trọng như nâng cao chất lượng, ngày càng hoàn thiện hơn về cả nội dung và hình thức, góp phần khẳng định vị trí, vai trò quan trọng của Tạp chí trong cơ cấu tổ chức hoạt động của Nhà xuất bản cũng như trong hệ thống các tạp chí khoa học của Việt Nam.
Trong bối cảnh mới hiện nay, chuyển đổi số là bước phát triển tất yếu của ngành Báo chí - Xuất bản. Trong đó, quản trị dữ liệu số đóng vai trò đặc biệt quan trọng, quyết định sự thành công của quá trình chuyển đổi số ngành Báo chí - Xuất bản. Để thực hiện các mục tiêu được đề ra trong Chiến lược chuyển đổi số báo chí đến năm 2025, định hướng đến năm 2030, mỗi cơ quan, tổ chức báo chí nói chung, Tạp chí Chính trị và Phát triển nói riêng đều phải tìm được “lời giải” phù hợp cho “bài toán” quản trị dữ liệu số.
Thực tế hoạt động xuất bản của Tạp chí Chính trị và Phát triển cho thấy, công tác quản trị dữ liệu số đã được Tạp chí triển khai thực hiện, song mới chỉ ở những bước ban đầu.
Cụ thể:
Thứ nhất, đăng tải toàn bộ dữ liệu xuất bản của Tạp chí Chính trị và Phát triển bản in trên Tạp chí Chính trị và Phát triển phiên bản điện tử.
Thứ hai, hoàn thành cải tiến giao diện của Tạp chí Chính trị và Phát triển phiên bản điện tử nhằm phục vụ hiệu quả nhu cầu, tăng cường trải nghiệm của bạn đọc. Giao diện của Tạp chí Chính trị và Phát triển phiên bản điện tử thích hợp với mọi trình duyệt trên các thiết bị thông minh như điện thoại, máy tính…
Thứ ba, bước đầu ứng dụng công nghệ thông tin trong quy trình xuất bản Tạp chí Chính trị và Phát triển bản in. Quy trình biên tập - xuất bản của Tạp chí bao gồm các bước: Lên kế hoạch đề tài - Đặt bài - Tiếp nhận bài của tác giả - Phản biện - Phân công biên tập - Biên tập lần 1 - Sửa bản biên tập lần 1 - Biên tập lần 2 - Sửa bản biên tập lần 2 - Đọc duyệt Sửa duyệt (nếu có) - Thiết kế trình bày - In ấn - Lưu trữ - Tiếp nhận phản hồi. Nhằm số hóa từng bước quy trình biên tập - xuất bản của Tạp chí Chính trị và Phát triển in, thay vì biên tập lần 1, biên tập lần 2 và đọc duyệt, sửa duyệt trên giấy, Ban Biên tập Tạp chí đã triển khai các khâu này trên máy tính, giúp tối ưu hóa thời gian và tăng cường hiệu quả công tác biên tập.
Thứ tư, số hóa một phần quy trình biên tập của Tạp chí Chính trị và Phát triển điện tử. Tạp chí Chính trị và Phát triển xây dựng nền tảng xử lý dữ liệu tổng hợp tập trung trên môi trường số. Nâng cấp hệ thống quản trị dữ liệu số của tạp chí điện tử, cho phép biên tập viên, thư ký tòa soạn, tổng biên tập và cán bộ hành chính - kế toán thực hiện các công việc liên quan ngay trên môi trường internet, tối ưu hóa hoạt động xuất bản của tạp chí điện tử. Một phần quy trình biên tập - xuất bản của Tạp chí Chính trị và Phát triển điện tử được số hóa, bao gồm các bước: Biên tập lần 1 - Sửa bản biên tập lần 1 - Biên tập lần 2 - Sửa bản biên tập lần 2 - Đọc duyệt - Sửa duyệt (nếu có) - Thiết kế trình bày - Xuất bản - Lưu trữ - Tiếp nhận phản hồi.
Thứ năm, đẩy mạnh hoạt động của Tạp chí Chính trị và Phát triển điện tử thông qua việc bảo đảm chất lượng của các bài báo, bài nghiên cứu và các chuyên trang, chuyên mục trên tạp chí điện tử. Bám sát tôn chỉ, mục đích, các bài viết được xuất bản có cấu trúc chặt chẽ, bảo đảm tính định hướng, tính chính trị, tính khoa học, tính nhân văn, tính mới, tính thời sự..., giúp độc giả có cách nhìn nhận vấn đề một cách rõ ràng, sâu sắc và toàn diện.
Thứ sáu, bước đầu sản xuất nội dung theo xu hướng báo chí số. Bảo đảm tính đa dạng, sinh động trong hình thức truyền tải thông tin, chủ yếu ở dạng ảnh và chữ. Thống nhất cách thức trình bày, bảo đảm phù hợp với tôn chỉ, mục đích của tạp chí.
Trong thời gian tới, để góp phần thực hiện các mục tiêu mà Chiến lược chuyển đổi số báo chí đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 đề ra, thực sự chuyển đổi số một cách toàn diện để tạo động lực phát triển, Tạp chí Chính trị và Phát triển cần chú trọng và đẩy mạnh hơn nữa hoạt động quản trị dữ liệu số.
3. Một số giải pháp nâng cao hiệu quả quản trị dữ liệu số của Tạp chí Chính trị và Phát triển
Thứ nhất, nghiên cứu xây dựng và ban hành hệ thống quy chế, quy trình, kế hoạch xuất bản số dựa trên dữ liệu số của Tạp chí Chính trị và Phát triển. Việc ban hành hệ thống quy chế, quy trình trên có ý nghĩa rất quan trọng, quyết định sự thành công của quá trình chuyển đổi số hoạt động xuất bản của Tạp chí Chính trị và Phát triển, hiệu quả của hoạt động quản trị dữ liệu số, góp phần củng cố và từng bước kiện toàn hoạt động của tạp chí, đưa tạp chí trở thành một tòa soạn chuyên nghiệp, theo mô hình tòa soạn hội tụ, phù hợp với sự phát triển của khoa học, công nghệ tiên tiến trên thế giới.
Thứ hai, đầu tư xây dựng hạ tầng công nghệ và các điều kiện phục vụ xây dựng dữ liệu số, tiến tới chuyển đổi số, bao gồm: hệ thống máy tính hiện đại; hệ thống thiết bị tác nghiệp báo chí tiên tiến; nền tảng xử lý dữ liệu tổng hợp tập trung trên môi trường số chuyên nghiệp tích hợp các chức năng, nghiệp vụ trong quá trình biên tập - xuất bản, cho phép tất cả các vị trí việc làm trong quy trình xuất bản có thể tương tác và xử lý công việc trên môi trường số.
Thứ ba, số hóa dữ liệu và xây dựng kho dữ liệu số phục vụ công tác xuất bản tạp chí. Đặc biệt, cần số hóa toàn bộ dữ liệu xuất bản của Tạp chí in từ năm 2004 để phục vụ công tác lưu trữ, tra cứu, nghiên cứu.
Thứ tư, số hóa toàn bộ quy trình xuất bản Tạp chí Chính trị và Phát triển điện tử, bao gồm các công đoạn: Lên kế hoạch đề tài - Đặt bài - Tiếp nhận bài của tác giả - Phản biện - Phân công biên tập. Để làm được điều đó, ngoài chú trọng đầu tư phát triển, xử lý dữ liệu tổng hợp tập trung trên môi trường số chuyên nghiệp, phù hợp, cần xây dựng đội ngũ cộng tác viên đông đảo, có khả năng thích ứng nhanh với công nghệ, số hóa và chuyển đổi số.
Thứ năm, số hóa từng phần quy trình xuất bản Tạp chí Chính trị và Phát triển in do đây là sản phẩm đặc thù.
Thứ sáu, chú trọng đào tạo, bồi dưỡng kiến thức, kỹ năng về chuyển đổi số báo chí cho lãnh đạo, cán bộ, phóng viên, biên tập viên Tạp chí Chính trị và Phát triển. Thường xuyên cập nhật, phổ biến những văn bản của Trung ương và ngành Báo chí - Xuất bản về chuyển đổi số đến cán bộ, viên chức của tạp chí, bảo đảm hoạt động quản trị dữ liệu số và chuyển đổi số tạp chí được tiến hành theo đúng định hướng, đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước. Thủ tướng Phạm Minh Chính từng khẳng định: “Con người làm chuyển đổi số cần phải có một trái tim nóng, đầy nhiệt huyết, một bộ óc thông minh, sáng tạo và tư duy luôn đổi mới. Chuyển đổi số phải lấy con người làm trung tâm, chủ thể, động lực, nguồn lực, mục tiêu của sự phát triển”5. Đội ngũ lãnh đạo, cán bộ, phóng viên, biên tập viên được trang bị đầy đủ hành trang sẵn sàng đón đầu xu hướng chuyển đổi số chính là cơ sở để hoạt động quản trị dữ liệu số nói riêng và quá trình chuyển đổi số nói chung diễn ra hiệu quả, thành công.
1. GS.TS. Tô Lâm: “Chuyển đổi số - động lực quan trọng phát triển lực lượng sản xuất, hoàn thiện quan hệ sản xuất đưa đất nước bước vào kỷ nguyên mới”, Tạp chí Cộng sản điện tử, ngày 02/9/2024, https://www.tapchicongsan.org.vn/media-story/-/asset_publisher/ V8hhp4dK31Gf/content/chuyen-doi-so-dong-luc-quan-trong-phattrien-luc-luong-san-xuat-hoan-thien-quan-he-san-xuat-dua-datnuoc-buoc-vao-ky-nguyen-moi.
2. “Thủ tướng: Dữ liệu là tài nguyên quốc gia, là nguồn lực, động lực phát triển trong kỷ nguyên số”, Báo điện tử Chính phủ, ngày 25/02/2023, https://baochinhphu.vn/thu-tuong-du-lieu-latai-nguyen-quoc-gia-la-nguon-luc-dong-luc-phat-trien-trong-kynguyen-so-1022302251236115.htm.
3. Lê Nguyễn: “Chuyển đổi số quốc gia: “Khai thác dữ liệu số để tạo ra giá trị””, Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam, ngày 03/10/2023, https://dangcongsan.vn/tieu-diem/chuyen-doi-so-quoc-gia-khai-thacdu-lieu-so-de-tao-ra-gia-tri-648993.html#:~:text=Th%E1%BB%A7%20t%C6%B0%E1%BB%9Bng%20kh%E1%BA%B3ng%20%C4%91%E1%BB%8Bnh%2C%20c%C6%A1,nhi%E1%BB%87m% 20g%E1%BA%AFn%20v%E1%BB%9Bi%20ph%C3%A2n%20 b%E1%BB%95.
4. “Thủ tướng: Chính phủ quyết tâm chuyển đổi số sâu rộng, toàn diện, thực chất, hiệu quả”, Báo điện tử Chính phủ, ngày 12/10/2024, https:// baochinhphu.vn/thu-tuong-chinh-phu-quyet-tam-chuyen-doi-sosau-rong-toan-dien-thuc-chat-hieu-qua-102241012090211609.htm.
