Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư diễn ra mạnh mẽ, công nghệ số đang làm thay đổi căn bản phương thức sản xuất, phân phối và tiếp nhận thông tin, chuyển đổi số đã trở thành xu thế phát triển tất yếu của báo chí hiện đại. Đối với các tạp chí lý luận, chính trị, yêu cầu chuyển đổi số càng trở nên cấp thiết. Phát triển tạp chí trong bối cảnh chuyển đổi số không chỉ là việc ứng dụng công nghệ vào một số khâu hoạt động, mà là quá trình đổi mới toàn diện từ nội dung, quy trình sản xuất đến phương thức tổ chức và quản trị, nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả và sức lan tỏa của thông tin trong môi trường số. Đối với tạp chí lý luận, chính trị, quá trình này cần được triển khai trên cơ sở giữ vững định hướng chính trị, bảo đảm tính khoa học, đồng thời đổi mới phương thức truyền tải để phù hợp với yêu cầu tiếp nhận thông tin của công chúng hiện đại.
Tạp chí Chính trị và Phát triển (tên giao dịch quốc tế: Journal of Politics and Development; tiền thân là Tạp chí Người đọc sách) là tạp chí khoa học của Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật - cơ quan xuất bản chính trị, lý luận của Đảng và Nhà nước. Từ năm 2019 đến năm 2025, trong bối cảnh đất nước đẩy mạnh thực hiện các chủ trương về chuyển đổi số theo tinh thần Nghị quyết số 52-NQ/TW và các chương trình chuyển đổi số quốc gia, lĩnh vực báo chí nói chung và hệ thống tạp chí khoa học, lý luận nói riêng đã có những chuyển biến quan trọng. Tạp chí Chính trị và Phát triển, với vai trò là cơ quan lý luận, chính trị, đã từng bước thích ứng với xu thế này thông qua việc đổi mới nội dung, phương thức xuất bản và bước đầu ứng dụng công nghệ số trong hoạt động. Tạp chí tiếp tục khẳng định vị thế là diễn đàn khoa học uy tín, cung cấp luận cứ lý luận và thực tiễn phục vụ công tác hoạch định đường lối, chính sách. Đồng thời, Tạp chí đã có những bước đi ban đầu trong chuyển đổi số như xây dựng, duy trì phiên bản điện tử, từng bước số hóa nội dung và mở rộng kênh tiếp cận độc giả. Tuy nhiên, quá trình này nhìn chung vẫn ở giai đoạn khởi đầu, mang tính thích ứng từng phần, chưa hình thành được mô hình phát triển số đồng bộ và toàn diện. Trước những yêu cầu mới của thực tiễn phát triển báo chí và xuất bản hiện đại, Tạp chí vẫn đang đứng trước nhiều thách thức cần được giải quyết bằng những giải pháp đồng bộ và dài hạn.
1. Thực trạng phát triển Tạp chí Chính trị và Phát triển trong bối cảnh chuyển đổi số
Giai đoạn 2019 - 2025, Tạp chí Chính trị và Phát triển từng bước triển khai chuyển đổi số thông qua việc vận hành tạp chí điện tử, ứng dụng hệ thống quản trị nội dung (CMS), số hóa các ấn phẩm in và mở rộng kênh tiếp cận bạn đọc. Quá trình này góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, biên tập và xuất bản, đồng thời mở rộng khả năng lan tỏa các giá trị lý luận, chính trị và khoa học.
Về quản trị, Tạp chí đã ứng dụng công nghệ số trong một số khâu của quy trình biên tập, xuất bản và quản lý nội dung. Tuy nhiên, chuyển đổi số vẫn chủ yếu mang tính từng phần, chưa có chiến lược tổng thể, mô hình tòa soạn số hội tụ và hệ thống quản trị tích hợp. Quy trình xử lý bài viết còn nhiều công đoạn thủ công; dữ liệu phân tán, chưa được chuẩn hóa và chưa ứng dụng hiệu quả các công nghệ mới như AI hay phân tích dữ liệu.
Về hạ tầng công nghệ, hệ thống tạp chí điện tử đáp ứng yêu cầu xuất bản cơ bản, hỗ trợ quản lý chuyên mục và lưu trữ dữ liệu. Tuy nhiên, hạ tầng công nghệ, bảo mật và cơ sở dữ liệu học thuật còn hạn chế; chưa hình thành nền tảng số đồng bộ phục vụ quản trị, khai thác dữ liệu và hỗ trợ ra quyết định.
Về nội dung số, Tạp chí đã đăng tải hơn 2.600 bài viết trên nền tảng điện tử, đồng thời tham gia hệ thống VJOL, góp phần mở rộng khả năng tiếp cận học thuật. Tuy nhiên, nội dung điện tử chủ yếu vẫn là phiên bản số hóa của tạp chí in; các sản phẩm đa phương tiện như infographic, podcast, video, dữ liệu trực quan và truyền thông đa nền tảng còn rất ít. Phiên bản điện tử cũng chưa đáp ứng đầy đủ các tiêu chí của một tạp chí khoa học điện tử hiện đại như DOI, metadata chuẩn, phản biện trực tuyến và kết nối cơ sở dữ liệu khoa học.
Nguồn nhân lực của Tạp chí có trình độ chuyên môn, trách nhiệm và từng bước tiếp cận môi trường làm việc số. Tuy nhiên, số lượng cán bộ còn ít, chủ yếu kiêm nhiệm; kỹ năng công nghệ, quản trị dữ liệu, sản xuất nội dung đa phương tiện và vận hành nền tảng số còn hạn chế. Tạp chí chưa có bộ phận chuyên trách về chuyển đổi số và công nghệ; công tác đào tạo kỹ năng số chưa được thực hiện thường xuyên.
Về nguồn lực, kinh phí hiện nay chủ yếu bảo đảm duy trì hoạt động thường xuyên của tạp chí in và điện tử, chưa đáp ứng yêu cầu đầu tư chiều sâu cho hạ tầng công nghệ, dữ liệu số, trí tuệ nhân tạo và phát triển sản phẩm số. Việc huy động nguồn lực xã hội và hợp tác với doanh nghiệp công nghệ còn hạn chế.
Nhìn chung, Tạp chí Chính trị và Phát triển đã hình thành nền tảng ban đầu cho quá trình chuyển đổi số, nhưng vẫn đang ở giai đoạn đầu. Để đáp ứng yêu cầu phát triển báo chí và tạp chí khoa học trong môi trường số, cần tiếp tục hoàn thiện chiến lược chuyển đổi số, hiện đại hóa hạ tầng công nghệ, phát triển nội dung đa phương tiện, chuẩn hóa dữ liệu học thuật, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và tăng cường đầu tư nguồn lực nhằm xây dựng mô hình tòa soạn số hiện đại, đồng bộ và hiệu quả.
Bên cạnh những kết quả bước đầu đạt được, quá trình phát triển Tạp chí Chính trị và Phát triển trong bối cảnh chuyển đổi số vẫn còn nhiều hạn chế, chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu đổi mới hoạt động báo chí - xuất bản trong môi trường truyền thông số.
Thứ nhất, quá trình chuyển đổi số còn chậm và thiếu đồng bộ. Việc ứng dụng công nghệ số mới chủ yếu tập trung ở một số khâu như đăng tải bài viết điện tử, lưu trữ dữ liệu và hỗ trợ biên tập, chưa hình thành mô hình tòa soạn số hiện đại. Tạp chí chưa xây dựng được chiến lược chuyển đổi số tổng thể, lộ trình triển khai và hệ thống quy chế quản trị phù hợp, khiến quá trình chuyển đổi số còn mang tính thích ứng, thiếu tính hệ thống.
Thứ hai, hạ tầng công nghệ và nền tảng số chưa đáp ứng yêu cầu phát triển. Hệ thống tạp chí điện tử còn hạn chế về tối ưu trải nghiệm người dùng, đặc biệt trên thiết bị di động; chức năng tìm kiếm, lưu trữ, khai thác dữ liệu khoa học và hệ thống quản trị nội dung (CMS) chưa hỗ trợ đầy đủ quy trình phản biện, biên tập, quản lý dữ liệu và theo dõi tiến độ xử lý bài viết.
Thứ ba, hoạt động phát triển và phân phối nội dung số còn hạn chế. Nội dung chủ yếu được chuyển tải từ ấn phẩm in sang môi trường điện tử, chưa phát triển mạnh các sản phẩm đa phương tiện, báo chí dữ liệu và các hình thức trực quan hóa thông tin. Việc phân phối nội dung trên mạng xã hội chưa được triển khai theo chiến lược truyền thông đa nền tảng, làm hạn chế khả năng lan tỏa và tương tác với độc giả.
Thứ tư, quy trình sản xuất và quản trị tòa soạn chưa thích ứng với báo chí số. Nhiều khâu vẫn thực hiện thủ công, mức độ số hóa và tự động hóa còn thấp; mô hình tòa soạn hội tụ chưa được hình thành. Quy trình nhiều cấp xét duyệt bảo đảm tính chính trị và học thuật nhưng kéo dài thời gian xử lý, ảnh hưởng đến khả năng phản ứng trước các vấn đề thời sự.
Thứ năm, việc ứng dụng công nghệ trong quản trị và khai thác dữ liệu còn ở mức cơ bản. Tạp chí chưa xây dựng được hệ thống dữ liệu số tập trung; các công nghệ như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), phân tích hành vi người dùng và các giải pháp hỗ trợ ra quyết định chưa được ứng dụng hiệu quả. Hạ tầng bảo mật và bảo vệ bản quyền nội dung số cũng còn hạn chế.
Thứ sáu, nguồn nhân lực phục vụ chuyển đổi số còn thiếu và hạn chế về kỹ năng. Đội ngũ biên tập viên chủ yếu được đào tạo theo hướng truyền thống, chưa đáp ứng tốt yêu cầu về công nghệ số, sản xuất nội dung đa phương tiện và quản trị nền tảng số. Tạp chí chưa có bộ phận chuyên trách về công nghệ thông tin và truyền thông số; công tác đào tạo kỹ năng số chưa được triển khai thường xuyên.
Thứ bảy, nguồn lực tài chính và cơ chế đầu tư cho chuyển đổi số còn hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu đầu tư hạ tầng, công nghệ, đào tạo nhân lực và phát triển sản phẩm số; cơ chế tài chính của đơn vị sự nghiệp công lập cũng làm giảm tính chủ động trong đầu tư và hợp tác.
Thứ tám, mức độ liên kết và hợp tác còn chưa cao. Tạp chí chưa xây dựng được cơ chế phối hợp hiệu quả giữa các bộ phận nội dung, kỹ thuật và truyền thông số, đồng thời chưa khai thác tốt nguồn lực từ các doanh nghiệp công nghệ, cơ sở nghiên cứu và các nền tảng số.
Những hạn chế trên xuất phát từ cả nguyên nhân khách quan và chủ quan. Là cơ quan báo chí khoa học, lý luận chính trị, Tạp chí phải bảo đảm yêu cầu chặt chẽ về định hướng chính trị và chất lượng học thuật nên việc đổi mới theo mô hình báo chí số gặp nhiều khó khăn. Bên cạnh đó, cơ chế, chính sách phục vụ chuyển đổi số chưa hoàn thiện; nguồn lực đầu tư còn hạn chế; đội ngũ cán bộ còn mỏng, kiêm nhiệm nhiều công việc; trong khi sự phát triển nhanh của công nghệ và cạnh tranh từ các nền tảng số đặt ra áp lực lớn đối với quá trình chuyển đổi số của Tạp chí.
2. Những vấn đề đặt ra đối với Tạp chí Chính trị và Phát triển trong giai đoạn hiện nay
Từ thực trạng chuyển đổi số, có thể thấy Tạp chí Chính trị và Phát triển đang đứng trước những yêu cầu đổi mới mang tính toàn diện về tư duy, tổ chức, công nghệ và nguồn lực nhằm thích ứng với môi trường truyền thông số.
Thứ nhất, cần xây dựng chiến lược chuyển đổi số tổng thể. Tạp chí phải chuyển từ tư duy làm báo truyền thống sang tư duy báo chí số, lấy nội dung số, độc giả và dữ liệu làm trung tâm. Trên cơ sở đó, xác định mục tiêu, mô hình phát triển, lộ trình triển khai và các nhiệm vụ ưu tiên nhằm xây dựng tạp chí số hiện đại, có sức lan tỏa và giá trị học thuật cao.
Thứ hai, cần hài hòa giữa giữ vững bản sắc tạp chí lý luận, chính trị và đổi mới phương thức truyền tải. Nội dung phải tiếp tục bảo đảm tính chính trị, tính khoa học và học thuật, đồng thời được tái cấu trúc theo hướng ngắn gọn, trực quan, đa định dạng và phù hợp với đặc điểm tiếp nhận thông tin trên môi trường số để nâng cao khả năng tiếp cận và tương tác với công chúng.
Thứ ba, cần xây dựng hạ tầng công nghệ và nền tảng số đồng bộ. Tạp chí cần nâng cấp nền tảng điện tử, hoàn thiện hệ thống quản trị nội dung tích hợp, xây dựng cơ sở dữ liệu số, tăng cường ứng dụng AI và công nghệ phân tích dữ liệu, đồng thời bảo đảm an toàn, bảo mật thông tin.
Thứ tư, cần đổi mới quy trình biên tập - xuất bản theo hướng số hóa. Quy trình cần được tích hợp trên một nền tảng thống nhất, tăng cường tự động hóa, rút ngắn thời gian xử lý, bảo đảm khả năng xuất bản đa nền tảng nhưng vẫn giữ vững chất lượng học thuật và định hướng chính trị.
Thứ năm, cần phát triển nguồn nhân lực số. Bên cạnh nâng cao kỹ năng số cho đội ngũ hiện có, Tạp chí cần xây dựng lực lượng chuyên trách về công nghệ và truyền thông số, hình thành đội ngũ biên tập viên đa năng và đổi mới cơ chế đào tạo, sử dụng nhân lực phù hợp với yêu cầu chuyển đổi số.
Thứ sáu, cần đổi mới cơ chế tài chính và huy động nguồn lực. Cần ưu tiên đầu tư cho hạ tầng công nghệ, đa dạng hóa nguồn thu hợp pháp, tăng cường hợp tác với các doanh nghiệp công nghệ và xây dựng cơ chế tài chính linh hoạt nhằm bảo đảm nguồn lực cho quá trình chuyển đổi số.
Nhìn chung, chuyển đổi số của Tạp chí Chính trị và Phát triển không chỉ là đổi mới công nghệ mà là quá trình tái cấu trúc toàn diện mô hình hoạt động. Việc giải quyết đồng bộ các vấn đề về chiến lược, nội dung, hạ tầng, quy trình, nhân lực và tài chính sẽ là tiền đề quan trọng để nâng cao chất lượng, uy tín và sức lan tỏa của Tạp chí trong môi trường truyền thông số.
3. Một số giải pháp phát triển Tạp chí Chính trị và Phát triển trong bối cảnh chuyển đổi số
Thứ nhất, hoàn thiện thể chế và đổi mới quản trị
Cần xây dựng chiến lược chuyển đổi số tổng thể đến năm 2030; hoàn thiện hệ thống quy chế, quy trình quản trị tòa soạn số; xây dựng cơ chế quản trị dựa trên dữ liệu và các chỉ số đánh giá hiệu quả hoạt động. Đồng thời, thành lập bộ phận hoặc tổ công tác chuyên trách về chuyển đổi số nhằm bảo đảm tính thống nhất trong tổ chức thực hiện.
Thứ hai, xây dựng mô hình tòa soạn số
Triển khai hệ thống quản trị nội dung hiện đại, tích hợp toàn bộ quy trình tiếp nhận bài viết, phản biện, biên tập, xuất bản và lưu trữ trên môi trường số. Từng bước hình thành mô hình tòa soạn hội tụ, nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các bộ phận nội dung, kỹ thuật và truyền thông.
Thứ ba, phát triển nội dung số và hệ sinh thái truyền thông đa nền tảng
Bên cạnh các bài nghiên cứu chuyên sâu, cần phát triển các sản phẩm truyền thông số như infographic, podcast, video phân tích chính sách, tọa đàm trực tuyến, longform và chuyên đề đa phương tiện. Đồng thời, xây dựng chiến lược phân phối nội dung đa nền tảng, lấy tạp chí điện tử làm trung tâm của hệ sinh thái truyền thông số.
Thứ tư, xây dựng cơ sở dữ liệu và kho tri thức số
Đẩy mạnh số hóa toàn bộ các số tạp chí đã xuất bản; xây dựng cơ sở dữ liệu tập trung về tác giả, phản biện viên, bài báo khoa học và các chuyên đề nghiên cứu; từng bước kết nối với các cơ sở dữ liệu khoa học trong nước. Việc chuẩn hóa dữ liệu học thuật, áp dụng ORCID và DOI sẽ góp phần nâng cao khả năng hội nhập và lan tỏa các kết quả nghiên cứu của Tạp chí.
Thứ năm, phát triển nguồn nhân lực số
Đẩy mạnh đào tạo đội ngũ biên tập viên về kỹ năng quản trị nội dung số, truyền thông đa phương tiện, khai thác dữ liệu và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong hoạt động nghiệp vụ. Đồng thời, từng bước hình thành đội ngũ chuyên trách về công nghệ thông tin, dữ liệu và truyền thông số để hỗ trợ vận hành mô hình tòa soạn số.
Thứ sáu, bảo đảm nguồn lực và quản trị rủi ro
Xây dựng kế hoạch tài chính dài hạn phục vụ chuyển đổi số; tăng cường hợp tác với các tổ chức khoa học, cơ sở đào tạo và doanh nghiệp công nghệ; đồng thời chú trọng bảo đảm an toàn thông tin, bảo vệ dữ liệu và bản quyền số trong toàn bộ hoạt động của Tạp chí.
Chuyển đổi số đang mở ra cơ hội quan trọng để các tạp chí lý luận, chính trị đổi mới phương thức hoạt động, nâng cao chất lượng học thuật và mở rộng khả năng lan tỏa tri thức trong xã hội. Đối với Tạp chí Chính trị và Phát triển, chuyển đổi số không chỉ là quá trình ứng dụng công nghệ mà còn là quá trình đổi mới toàn diện về quản trị, nội dung, dữ liệu và nguồn nhân lực. Việc triển khai đồng bộ các giải pháp về thể chế, tòa soạn số, nội dung số, dữ liệu số và phát triển nguồn nhân lực sẽ tạo nền tảng để Tạp chí từng bước trở thành một tạp chí khoa học số hiện đại, góp phần nâng cao hiệu quả công tác tư tưởng, lý luận của Đảng trong kỷ nguyên số.
* Bài viết thuộc Đề tài cấp cơ sở cấp Bộ năm 2025: “Phát triển Tạp chí Chính trị và Phát triển trong bối cảnh chuyển đổi sốˮ do ThS. Nguyễn Thu Hằng làm Chủ nhiệm.
