1. Giá trị lịch sử của Cách mạng Tháng Tám năm 1945
1.1. Giá trị về tầm vóc thời đại và tư tưởng độc lập dân tộc
Cách mạng Tháng Tám năm 1945 không chỉ là một cuộc khởi nghĩa giành chính quyền thành công trong phạm vi quốc gia, mà còn là một sự kiện có tầm vóc thời đại sâu sắc, góp phần làm rung chuyển hệ thống thuộc địa của chủ nghĩa đế quốc trên toàn thế giới. Trong dòng chảy lịch sử thế kỷ XX, thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đã chứng minh một chân lý mang tính phổ quát: một dân tộc dù nhỏ bé, kinh tế lạc hậu nhưng nếu có đường lối đúng đắn, có tổ chức lãnh đạo vững vàng và biết phát huy sức mạnh toàn dân tộc thì hoàn toàn có thể tự giải phóng, tự quyết định vận mệnh của mình.
Tư tưởng cốt lõi làm nên thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 chính là độc lập dân tộc gắn liền với tự do, hạnh phúc của nhân dân. Đây không phải là một khẩu hiệu mang tính cảm tính, mà là một hệ tư tưởng chính trị - nhân văn sâu sắc, kết tinh từ truyền thống yêu nước của dân tộc Việt Nam, đồng thời tiếp thu tinh hoa tư tưởng tiến bộ của nhân loại. Độc lập dân tộc, theo tư tưởng của Hồ Chí Minh, không phải là mục tiêu tự thân, càng không phải là độc lập hình thức, mà phải gắn chặt với quyền sống, quyền làm người, quyền làm chủ của nhân dân lao động.
Điều đó được thể hiện tập trung trong Tuyên ngôn Độc lập ngày 2/9/1945 - một văn kiện lịch sử có giá trị tư tưởng và pháp lý đặc biệt. Bằng cách viện dẫn trực tiếp những luận điểm cốt lõi của Tuyên ngôn Độc lập năm 1776 của Hoa Kỳ và Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền năm 1789 của Pháp, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đặt cuộc đấu tranh giành độc lập của dân tộc Việt Nam vào dòng chảy chung của lịch sử tiến bộ nhân loại, đồng thời khẳng định quyền dân tộc tự quyết như một quyền thiêng liêng, bất khả xâm phạm. Đây là cách tiếp cận mang tính thời đại, thể hiện tầm nhìn chiến lược và tư duy pháp lý hiện đại của cách mạng Việt Nam.
Giá trị tư tưởng đó cho đến hôm nay vẫn giữ nguyên tính thời sự. Trong bối cảnh toàn cầu hóa sâu rộng, cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn ngày càng gay gắt, độc lập, tự chủ và tự cường quốc gia tiếp tục là nền tảng để Việt Nam hội nhập thành công, bảo vệ lợi ích quốc gia - dân tộc và ứng phó hiệu quả với các thách thức an ninh truyền thống và phi truyền thống. Cách mạng Tháng Tám năm 1945 vì vậy không chỉ là di sản lịch sử, mà còn là điểm tựa tư tưởng cho con đường phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.
1.2. Giá trị về nghệ thuật lãnh đạo, chỉ đạo chiến lược của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh
Cách mạng Tháng Tám năm 1945 là minh chứng sinh động cho đỉnh cao nghệ thuật lãnh đạo, chỉ đạo chiến lược của Đảng Cộng sản Việt Nam và Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trong bối cảnh quốc tế và trong nước vô cùng phức tạp, Đảng đã thể hiện bản lĩnh chính trị vững vàng, tư duy độc lập, sáng tạo và khả năng vận dụng linh hoạt chủ nghĩa Mác - Lênin vào điều kiện cụ thể của Việt Nam.
Trước hết, Đảng đã phân tích đúng và trúng mâu thuẫn chủ yếu của xã hội thuộc địa nửa phong kiến, xác định nhiệm vụ trung tâm của cách mạng là giải phóng dân tộc, đặt vấn đề độc lập dân tộc lên hàng đầu. Đây là sự lựa chọn chiến lược có ý nghĩa quyết định, tránh được cả khuynh hướng “tả khuynh” nóng vội lẫn “hữu khuynh” thỏa hiệp, từ đó tập hợp được lực lượng cách mạng rộng rãi nhất.
Thứ hai, Đảng đã kiên định chiến lược cách mạng giải phóng dân tộc, đồng thời có bước đi, hình thức đấu tranh hết sức linh hoạt. Việc kết hợp đấu tranh chính trị với đấu tranh vũ trang, kết hợp chuẩn bị lâu dài với chớp thời cơ, kết hợp sức mạnh trong nước với tác động của tình hình quốc tế đã tạo nên thế và lực cho cuộc Tổng khởi nghĩa Tháng Tám.
Thứ ba, Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt coi trọng xây dựng mặt trận đoàn kết toàn dân, mà nòng cốt là Mặt trận Việt Minh. Đây là một sáng tạo lớn về tổ chức và phương thức vận động quần chúng, thể hiện tư duy “lấy dân làm gốc” và quan điểm nhất quán rằng cách mạng là sự nghiệp của quần chúng nhân dân.
Đặc biệt, bài học nắm bắt thời cơ “ngàn năm có một” là một giá trị lý luận và thực tiễn có ý nghĩa lâu dài. Khi phátxít Nhật đầu hàng Đồng minh, bộ máy thống trị của thực dân - phong kiến ở Việt Nam rơi vào khủng hoảng sâu sắc, Đảng đã kịp thời phát động Tổng khởi nghĩa trên phạm vi cả nước, giành chính quyền trước khi các lực lượng quốc tế can thiệp. Khả năng dự báo, đánh giá đúng tình hình và quyết đoán trong hành động là biểu hiện tập trung của nghệ thuật lãnh đạo chiến lược.
Bài học “giành thắng lợi bằng sức mạnh tổng hợp của dân tộc và thời đại” từ Cách mạng Tháng Tám năm 1945 tiếp tục có giá trị định hướng cho công tác lãnh đạo, quản lý và hoạch định chính sách hiện nay, trong bối cảnh yêu cầu xử lý các vấn đề phát triển ngày càng mang tính liên ngành, liên quốc gia và nhiều biến số khó lường.
1.3. Giá trị về phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân
Một trong những giá trị nổi bật nhất của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 là sự phát huy cao độ sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc. Chỉ trong vòng nửa tháng, chính quyền cách mạng đã được thiết lập trên phạm vi cả nước, từ thành thị đến nông thôn, từ miền xuôi đến miền ngược. Đây là kết quả trực tiếp của việc huy động được sự tham gia tự giác, rộng rãi và quyết liệt của mọi tầng lớp nhân dân.
Không phân biệt giai cấp, tôn giáo, dân tộc hay xu hướng chính trị, tất cả đều được quy tụ trong mục tiêu chung là giành độc lập cho Tổ quốc. Sự tham gia của nhân dân không chỉ mang ý nghĩa về mặt số lượng lực lượng, mà còn tạo nên tính chính danh xã hội và nền tảng bền vững cho chính quyền cách mạng non trẻ. Chính vì vậy, Cách mạng Tháng Tám năm 1945 được đánh giá là một “cuộc huy động chính trị - xã hội vĩ đại” trong lịch sử dân tộc.
Trong bối cảnh phát triển hiện nay, khi xã hội ngày càng đa dạng về lợi ích, trình độ và nhu cầu, bài học đại đoàn kết của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 vẫn giữ nguyên giá trị chỉ dẫn. Đoàn kết - đồng thuận xã hội tiếp tục là nhân tố quyết định trong việc triển khai các nhiệm vụ chiến lược như cải cách thể chế, phát triển kinh tế tri thức, chuyển đổi số, bảo đảm an sinh xã hội và thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh. Không có sự đồng thuận xã hội, mọi chủ trương lớn dù đúng đắn đến đâu cũng khó đi vào cuộc sống.
1.4. Giá trị về xây dựng nhà nước của dân, do dân, vì dân
Thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đã mở ra một mô hình nhà nước hoàn toàn mới trong lịch sử Việt Nam - Nhà nước dân chủ nhân dân, lấy quyền làm chủ của nhân dân làm bản chất cốt lõi. Ngay sau khi giành chính quyền, Đảng và Chính phủ Lâm thời đã khẩn trương triển khai hàng loạt chính sách cấp bách: chống đói, chống dốt, xây dựng chính quyền các cấp, tổ chức Tổng tuyển cử bầu Quốc hội, ban hành Hiến pháp. Những việc làm đó thể hiện rõ tinh thần “việc gì có lợi cho dân thì hết sức làm”.
Thực tiễn xây dựng chính quyền sau Cách mạng Tháng Tám cho thấy, nhà nước mới không chỉ là công cụ quản lý xã hội, mà còn là thiết chế bảo vệ quyền lợi của nhân dân lao động, đặt nền móng cho sự phát triển dân chủ lâu dài. Đây là một bước tiến lớn về chất trong lịch sử nhà nước Việt Nam.
Ngày nay, những giá trị đó tiếp tục được kế thừa và phát triển trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, nơi người dân vừa là chủ thể quyền lực, vừa là trung tâm của mọi chính sách phát triển. Việc đẩy mạnh cải cách hành chính, xây dựng nền quản trị hiện đại, minh bạch, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm chính là sự tiếp nối tinh thần nhà nước “của dân, do dân, vì dân” mà Cách mạng Tháng Tám đã khai sinh.
1.5. Giá trị về khát vọng phát triển và sức mạnh tinh thần Việt Nam
Cách mạng Tháng Tám năm 1945 không chỉ mang lại độc lập chính trị, mà còn khơi dậy khát vọng phát triển mãnh liệt của dân tộc Việt Nam. Khát vọng đó được thể hiện tập trung trong mong muốn xây dựng một đất nước tự do, hạnh phúc, “đàng hoàng hơn, to đẹp hơn”. Đây là động lực tinh thần có sức lan tỏa sâu rộng, thúc đẩy toàn dân tộc vượt qua muôn vàn khó khăn trong các giai đoạn lịch sử tiếp theo.
Khát vọng phát triển được hun đúc từ Cách mạng Tháng Tám năm 1945 ngày nay tiếp tục được nâng lên tầm chiến lược quốc gia, thể hiện rõ trong mục tiêu mà Đại hội XIII của Đảng xác định: phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc, đến giữa thế kỷ XXI trở thành nước phát triển, thu nhập cao. Có thể khẳng định, sức mạnh tinh thần Việt Nam được khơi nguồn từ Cách mạng Tháng Tám vẫn là nguồn lực nội sinh đặc biệt quan trọng trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay.
2. Ý nghĩa và giá trị của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đối với sự nghiệp xây dựng đất nước trong kỷ nguyên mới
2.1. Củng cố nền tảng tư tưởng, chính trị cho vai trò lãnh đạo của Đảng trong điều kiện mới
Thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 là cơ sở lịch sử - chính trị trực tiếp hình thành và khẳng định vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đối với Nhà nước và xã hội. Từ một đảng hoạt động bí mật, Đảng đã trở thành lực lượng lãnh đạo duy nhất và hợp hiến, hợp pháp của quốc gia độc lập. Điều quan trọng hơn, vai trò lãnh đạo đó không chỉ được xác lập bằng thắng lợi cách mạng, mà còn được củng cố bằng năng lực tổ chức xã hội, xây dựng chính quyền và chăm lo lợi ích thiết thực của nhân dân ngay từ những ngày đầu giành chính quyền.
Trong kỷ nguyên mới, khi Việt Nam đứng trước những thời cơ và thách thức đan xen chưa từng có, giá trị ấy của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 tiếp tục có ý nghĩa nền tảng. Các thế lực thù địch gia tăng hoạt động xuyên tạc lịch sử, phủ nhận vai trò lãnh đạo của Đảng, cổ súy cho các mô hình phát triển phi lịch sử, phi thực tiễn. Trong bối cảnh đó, việc nhận thức sâu sắc và phát huy giá trị lịch sử của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 chính là cơ sở để bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, củng cố niềm tin xã hội và tăng cường sự thống nhất về chính trị, tư tưởng trong toàn Đảng, toàn dân.
Cách mạng Tháng Tám năm 1945 cho thấy một chân lý mang tính phổ quát: sự lãnh đạo đúng đắn của Đảng là nhân tố quyết định mọi thắng lợi của cách mạng Việt Nam. Chân lý đó tiếp tục được khẳng định trong công cuộc đổi mới và hội nhập hiện nay, khi yêu cầu đặt ra không chỉ là giữ vững vai trò lãnh đạo, mà còn phải không ngừng nâng cao năng lực cầm quyền, năng lực dự báo và hoạch định chính sách, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững của đất nước.
2.2. Khẳng định giá trị trường tồn của độc lập, tự chủ và tự cường quốc gia trong bối cảnh toàn cầu hóa
Một trong những ý nghĩa nổi bật của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đối với hiện tại là việc khẳng định độc lập, tự chủ không chỉ là thành quả lịch sử, mà còn là nguyên tắc phát triển mang tính chiến lược lâu dài. Trong thế giới đương đại, khi toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, độc lập dân tộc không còn được hiểu một cách giản đơn, mà gắn chặt với năng lực tự chủ về kinh tế, khoa học, công nghệ, thể chế và văn hóa.
Từ tinh thần của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, có thể rút ra bài học cốt lõi: hội nhập chỉ thực sự có ý nghĩa khi được đặt trên nền tảng nội lực vững mạnh. Một nền kinh tế phụ thuộc, một hệ thống khoa học - công nghệ yếu kém hay một nền văn hóa thiếu bản lĩnh sẽ khó có thể bảo vệ độc lập quốc gia trong điều kiện cạnh tranh toàn cầu gay gắt. Do đó, phát huy giá trị độc lập, tự chủ của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 trong kỷ nguyên mới chính là phát triển năng lực tự cường quốc gia trên tất cả các lĩnh vực then chốt.
Trong bối cảnh xuất hiện ngày càng nhiều thách thức an ninh phi truyền thống như biến đổi khí hậu, dịch bệnh, an ninh mạng, khủng hoảng năng lượng và đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu, tinh thần độc lập, tự chủ của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 càng trở nên có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc. Đây là cơ sở để Việt Nam kiên định đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa, vừa mở rộng hợp tác quốc tế, vừa kiên quyết bảo vệ lợi ích quốc gia - dân tộc.
2.3. Phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc trong triển khai các nhiệm vụ phát triển chiến lược
Cách mạng Tháng Tám năm 1945 là minh chứng điển hình cho sức mạnh vô địch của đại đoàn kết toàn dân tộc khi được tổ chức và định hướng đúng đắn. Chính bài học này đã và đang trở thành kim chỉ nam cho sự nghiệp xây dựng đất nước trong bối cảnh mới, nơi các nhiệm vụ phát triển ngày càng có tính phức hợp, đòi hỏi sự tham gia và đồng thuận của toàn xã hội.
Trong kỷ nguyên mới, quá trình phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tất yếu dẫn đến sự phân hóa xã hội nhất định về thu nhập, lợi ích và vị thế. Nếu không được xử lý hài hòa, sự phân hóa đó có thể làm suy giảm niềm tin xã hội và cản trở việc triển khai các chủ trương, chính sách lớn. Do đó, việc vận dụng bài học đại đoàn kết của Cách mạng Tháng Tám hiện nay không chỉ dừng lại ở khẩu hiệu, mà phải được thể chế hóa bằng các chính sách bảo đảm công bằng xã hội, an sinh bền vững và cơ chế tham gia thực chất của người dân vào quá trình hoạch định và giám sát chính sách.
Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số, đại đoàn kết dân tộc còn mở rộng sang không gian mạng và cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài. Việc phát huy trí tuệ, nguồn lực và tinh thần gắn bó của cộng đồng này với Tổ quốc chính là sự tiếp nối sáng tạo tinh thần đại đoàn kết mà Cách mạng Tháng Tám đã khởi xướng.
2.4. Định hướng xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa hiện đại, hiệu lực, hiệu quả
Từ thực tiễn Cách mạng Tháng Tám, có thể khẳng định rằng xây dựng nhà nước của dân, do dân, vì dân không phải là kết quả tự phát, mà là sản phẩm của một quá trình đấu tranh chính trị có tổ chức, có định hướng rõ ràng. Giá trị này tiếp tục soi sáng công cuộc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong kỷ nguyên mới.
Trong bối cảnh yêu cầu quản trị quốc gia ngày càng cao, Nhà nước không chỉ thực hiện chức năng quản lý, mà còn phải đóng vai trò kiến tạo phát triển, bảo đảm quyền con người, quyền công dân và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Việc phát huy tinh thần nhà nước “phục vụ nhân dân” của Cách mạng Tháng Tám đòi hỏi phải tiếp tục cải cách mạnh mẽ nền hành chính, nâng cao hiệu lực thực thi pháp luật, xây dựng bộ máy tinh gọn, liêm chính và chuyên nghiệp.
Đồng thời, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa hiện đại phải biết kế thừa tinh thần dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện được hình thành từ những ngày đầu sau Cách mạng Tháng Tám, kết hợp hài hòa với các công cụ quản trị hiện đại dựa trên dữ liệu, công nghệ số và minh bạch hóa thông tin. Đây chính là cách thức hiện thực hóa giá trị lịch sử của Cách mạng Tháng Tám trong điều kiện phát triển mới.
2.5. Khơi dậy và lan tỏa khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc
Một trong những ý nghĩa sâu xa nhất của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đối với hiện tại là khả năng khơi dậy và nuôi dưỡng khát vọng phát triển quốc gia. Thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 không chỉ giải phóng dân tộc khỏi ách thống trị thực dân, mà còn mở ra một chân trời mới cho tư duy phát triển, nơi nhân dân trở thành chủ thể sáng tạo lịch sử.
Khát vọng xây dựng đất nước “đàng hoàng hơn, to đẹp hơn” do Hồ Chí Minh khởi xướng đã trở thành sợi chỉ đỏ xuyên suốt tiến trình cách mạng Việt Nam. Trong kỷ nguyên mới, khát vọng đó được cụ thể hóa bằng mục tiêu phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc, nâng cao chất lượng sống của nhân dân và khẳng định vị thế Việt Nam trên trường quốc tế, như Đại hội XIII của Đảng đã xác định.
Việc phát huy giá trị tinh thần của Cách mạng Tháng Tám vì vậy không chỉ là nhiệm vụ của công tác tuyên truyền, giáo dục lịch sử, mà còn là yêu cầu xuyên suốt trong xây dựng chiến lược phát triển quốc gia. Khi khát vọng phát triển được chuyển hóa thành động lực đổi mới sáng tạo, tinh thần dấn thân và trách nhiệm xã hội, Cách mạng Tháng Tám sẽ tiếp tục sống động trong hiện tại, trở thành nguồn lực tinh thần to lớn cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Có thể khẳng định, Cách mạng Tháng Tám năm 1945 là kết tinh của trí tuệ, bản lĩnh và khát vọng của dân tộc Việt Nam. Những giá trị mà sự kiện lịch sử này để lại có ý nghĩa trường tồn, trở thành nền tảng tư tưởng - chính trị cho mọi thắng lợi của cách mạng Việt Nam trong suốt 80 năm qua. Trong kỷ nguyên mới, việc phát huy những giá trị ấy không chỉ là yêu cầu mang tính truyền thống mà còn là đòi hỏi cấp thiết của sự nghiệp đổi mới, hội nhập và phát triển đất nước.
Bằng cách gắn kết chặt chẽ giá trị lịch sử với yêu cầu phát triển hiện đại, Việt Nam có thể tạo nên sức mạnh tổng hợp, nâng cao khả năng tự cường quốc gia và hiện thực hóa mục tiêu đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao. Cách mạng Tháng Tám năm 1945 sẽ tiếp tục tỏa sáng, là nguồn cảm hứng bất tận trong hành trình xây dựng Việt Nam hùng cường, phồn vinh, hạnh phúc.
