Kỷ nguyên số hiện nay không đơn thuần là một trào lưu công nghệ mà đã trở thành một cuộc “chuyển mình” mang tính hệ thống, đòi hỏi mọi lĩnh vực phải tái cấu trúc để vận hành hiệu quả, trong đó có hoạt động xuất bản, đặc biệt là xuất bản sách lý luận, chính trị. Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra sâu rộng, trí tuệ nhân tạo (AI) đã vượt ra khỏi phạm vi của một công cụ thuần túy, trở thành yếu tố tham gia trực tiếp vào quá trình sáng tạo. Từ việc phân tích dữ liệu lớn, hệ thống hóa nội dung đến việc hỗ trợ biên tập và cá nhân hóa trải nghiệm đọc, AI góp phần định hình lại cách thức con người tiếp cận với tri thức và sự vận hành của xã hội hiện đại.
Những biến đổi đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới tư duy và phương thức xuất bản sách lý luận, chính trị. Việc số hóa nội dung không chỉ nhằm mở rộng khả năng tiếp cận, mà còn tạo điều kiện chuyển hóa các tri thức học thuật theo hướng linh hoạt, phù hợp hơn với đặc điểm tiếp nhận của độc giả trong môi trường số. Đây là xu hướng tất yếu, đồng thời là bước chuyển mang tính nền tảng trong việc hình thành hệ sinh thái tri thức mới.
1. Sự cần thiết của “Bảng điều khiển số” trong việc xuất bản sách lý luận, chính trị
Cách mạng công nghiệp lần thứ tư với hạt nhân là chuyển đổi số đang tạo ra những biến đổi mang tính bước ngoặt trong phương thức vận hành của xã hội hiện đại. Đây không chỉ là sự gia tăng về trình độ công nghệ, mà còn là sự chuyển dịch về chất trong phương thức sản xuất, quản trị và tổ chức xã hội. Trên nền tảng trí tuệ nhân tạo và công nghệ số, nhân loại đang bước vào kỷ nguyên phát triển mới - kỷ nguyên thông minh1.
Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số ở Việt Nam không dừng lại ở việc ứng dụng công nghệ, mà đang từng bước xác lập một phương thức sản xuất mới - phương thức sản xuất số2. Sự chuyển đổi này đòi hỏi thay đổi toàn diện từ tư duy đến phương thức quản trị, từ cách tiếp cận tuần tự sang tiếp cận dựa trên dữ liệu, từ điều hành theo kinh nghiệm sang điều hành dựa trên các chỉ số đo lường cụ thể.
Một đặc trưng quan trọng của phương thức quản trị trong kỷ nguyên số là sự xuất hiện của “bảng điều khiển số” như một công cụ trung tâm trong tổ chức và điều hành hoạt động. Về bản chất, “bảng điều khiển số” là hệ thống tích hợp các mục tiêu, chỉ tiêu và dữ liệu vận hành, cho phép theo dõi, đánh giá và điều chỉnh quá trình thực thi một cách liên tục và minh bạch. Công cụ này không chỉ hỗ trợ kiểm soát tiến độ, mà còn góp phần chuyển đổi phương thức quản trị từ “ban hành văn bản” sang “quản trị thực thi” trên cơ sở dữ liệu và bằng chứng. Tổng Bí thư Tô Lâm chỉ rõ: “Mọi nhiệm vụ đều phải rõ mục tiêu, rõ lộ trình, rõ nguồn lực, rõ trách nhiệm, rõ kiểm tra; báo cáo đúng hạn; công khai tiến độ và kết quả để Nhân dân giám sát”3. Đối với mỗi tổ chức, mỗi tập thể lãnh đạo, quản lý, nhất là trong phong cách hoạt động, cần phảỉ chuyển mạnh từ “ban hành văn bản” sang “quản trị thực thi” thông qua “bảng điều khiển số” nhờ đó “công khai, cập nhật …, theo dõi các chỉ số cốt lõi, các nút thắt, tiến độ thực hiện từng Nghị quyết”4.
Đối với lĩnh vực xuất bản sách lý luận, chính trị yêu cầu xây dựng “bảng điều khiển số” càng trở nên cấp thiết trong bối cảnh môi trường tri thức đang thay đổi sâu sắc. Sự phát triển của môi trường số không chỉ làm biến đổi phương thức sản xuất và phân phối, mà còn làm thay đổi cách thức tiếp nhận, đánh giá và tương tác của độc giả, đặc biệt là thế hệ trẻ. Nếu tiếp tục duy trì mô hình xuất bản truyền thống, vốn chủ yếu dựa vào quy trình tuyến tính và kinh nghiệm chủ quan, hoạt động xuất bản sách lý luận, chính trị sẽ khó đáp ứng được yêu cầu về tốc độ, tính linh hoạt và khả năng lan tỏa trong môi trường số. Việc thiết lập “bảng điều khiển số” giúp xác định rõ các mục tiêu, tiêu chí đánh giá cụ thể đối với từng khâu của quy trình xuất bản, từ đó nâng cao năng lực hoạch định, tổ chức và kiểm soát toàn bộ quá trình xuất bản.
Qua đó có thể khẳng định, “bảng điều khiển số” là điều kiện cần để chuyển đổi hoạt động xuất bản sách lý luận, chính trị từ mô hình truyền thống sang mô hình quản trị hiện đại dựa trên dữ liệu, góp phần nâng cao hiệu quả thực thi, tăng cường tính minh bạch, đáp ứng yêu cầu phát triển trong kỷ nguyên số.
2. Hình thành “bảng điều khiển số” phục vụ xuất bản sách lý luận, chính trị trong kỷ nguyên số
Một là, xây dựng cơ sở lý luận về chuyển đổi số gắn với hoạt động xuất bản sách lý luận, chính trị.
Việc hình thành “bảng điều khiển số” trước hết đòi hỏi phải xác lập cơ sở lý luận về chuyển đổi số trong lĩnh vực xuất bản sách lý luận, chính trị. Theo đó, xuất bản sách lý luận, chính trị không chỉ để tuyên truyền, mà cần góp phần nghiên cứu, luận giải và làm rõ bản chất của chuyển đổi số.
Về bản chất, chuyển đổi số là quá trình chuyển đổi “kép”, diễn ra đồng thời trên hai phương diện: công nghệ và xã hội. Một mặt, đó là sự phát triển và ứng dụng các công nghệ số hiện đại như công nghệ AI, công nghệ in 3D, công nghệ sinh học, công nghệ vật liệu mới, công nghệ tự động hóa...; mặt khác, đó là sự biến đổi sâu sắc về thể chế, văn hóa và con người. Tuy nhiên, thực tiễn Việt Nam hiện nay cho thấy nhận thức về chuyển đổi số vẫn thiên về khía cạnh công nghệ, trong khi phương diện xã hội - yếu tố quyết định tính bền vững lại chưa được chú trọng. Do đó, xuất bản sách lý luận, chính trị cần xác định vai trò của mình trong việc nghiên cứu, luận giải, làm rõ bản chất của phương diện xã hội trong chuyển đổi số, góp phần định hình nhận thức toàn diện và khoa học về quá trình này.
Hai là, xác định các chủ đề lý luận về chuyển đổi số.
Việc xác định các chủ đề lý luận về chuyển đổi số trong hoạt động xuất bản không chỉ là một yêu cầu mang tính kỹ thuật, mà là một bước chuyển mình về bản chất, đưa nhà xuất bản từ vị thế một đơn vị xuất bản thuần túy trở thành một trung tâm nghiên cứu, tư vấn và phản biện lý luận. Trong kỷ nguyên mới, xuất bản sách lý luận, chính trị cần chủ động xây dựng hệ thống chủ đề mang tính chiến lược, thay vì phụ thuộc vào nguồn bản thảo sẵn có.
Hệ thống chủ đề cần được xây dựng theo cấu trúc logic, bao quát các phương diện cốt lõi của chuyển đổi số. Trước hết là lý luận về kinh tế số, cần làm rõ sự tương tác giữa lực lượng sản xuất số và các quan hệ sản xuất mới, từ đó gợi mở những mô hình tăng trưởng đột phá cho Việt Nam. Tiếp theo là lý luận về xã hội số và văn hóa số, nhằm phân tích sự thay đổi của chuẩn mực, lối sống và hệ giá trị trong môi trường số. Đó là một nền văn hóa vừa giữ vững bản sắc dân tộc, vừa tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại trong môi trường kết nối vạn vật. Đặc biệt, vấn đề nguồn nhân lực số cần được đặt ở vị trí trung tâm, với yêu cầu về năng lực công nghệ, tư duy, bản lĩnh chính trị và khả năng thích ứng.
Bên cạnh đó, thể chế và phương thức quản trị cũng cần được nhấn mạnh, bởi chuyển đổi số thực chất là quá trình tái cấu trúc phương thức quản trị quốc gia. Trên cơ sở đó, từng bước hình thành các luận điểm về mô hình phát triển trong kỷ nguyên số phù hợp với điều kiện thực tiễn của Việt Nam.
Ba là, xây dựng hệ dữ liệu số đề cập đến lý luận về kỷ nguyên số.
Trong thời đại số, “dữ liệu đã trở thành tài nguyên, tư liệu sản xuất quan trọng, trở thành năng lượng mới, thậm chí là “máu” của nền kinh tế số. Chuyển đổi số, với dữ liệu là trung tâm, đang làm thay đổi căn bản cách chúng ta sống, làm việc và phát triển”5. Đối với xuất bản sách lý luận, chính trị xây dựng hệ dữ liệu số không chỉ là số hóa nội dung, mà là thiết lập một hệ sinh thái tri thức có khả năng tích hợp, kết nối và dẫn dắt tư duy xã hội. Hệ thống này cần được cấu trúc theo ba tầng: Tầng nền tảng bao gồm các tác phẩm kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và hệ thống văn kiện của Đảng qua các thời kỳ, được chuẩn hóa thành dữ liệu giúp người dùng có thể truy xuất nguồn gốc, liên kết các khái niệm tương đồng và đối chiếu văn bản một cách tự động, tạo ra hệ quy chiếu vững chắc nhằm bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và bác bỏ các luận điệu sai trái trên không gian mạng. Tầng thứ hai là các quan điểm, định hướng mới về phát triển đất nước trong bối cảnh chuyển đổi số, đặc biệt là nội dung Văn kiện Đại hội XIV của Đảng và những định hướng chiến lược của Tổng Bí thư Tô Lâm về kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, góp phần khơi dậy khát vọng cống hiến và tạo sự đồng thuận cao trong toàn Đảng, toàn dân trước những bước ngoặt lịch sử. Tầng thứ ba là các nghiên cứu lý luận và kinh nghiệm quốc tế, nhằm mở rộng không gian tri thức và nâng cao năng lực dự báo.
Sự tích hợp giữa các tầng dữ liệu này tạo nền tảng để hình thành “bảng điều khiển số” như một công cụ quản trị tri thức, bảo đảm tính liên thông giữa kế thừa, đổi mới và hội nhập.
Bốn là, hình thành nhà xuất bản số về sách lý luận, chính trị.
Để hình thành nhà xuất bản số về sách lý luận, chính trị cần có cách tiếp cận mới về xuất bản sách lý luận, chính trị. Theo đó, hoạt động xuất bản cần chuyển từ tâm thế “xuất bản cái mình có” sang “xuất bản cái xã hội cần”, lấy nhu cầu tiếp nhận và định hướng tư tưởng làm trung tâm. Trong mô hình xuất bản truyền thống, hoạt động xuất bản sách lý luận, chính trị chủ yếu vận hành theo cơ chế tự thân, tập trung vào việc công bố các công trình nghiên cứu hàn lâm, các văn kiện hoặc bản thảo có sẵn theo chỉ tiêu đề ra. Cách tiếp cận này có thể dẫn đến sự lệch nhịp giữa lý luận và thực tiễn, khiến tri thức bị “đóng khung” và khó tiếp cận với đại đa số công chúng. Để khắc phục hạn chế đó, mô hình nhà xuất bản số cần lấy độc giả làm trung tâm, đồng thời khai thác hiệu quả các công cụ phân tích dữ liệu để nắm bắt kịp thời những vấn đề thực tiễn đang đặt ra. Việc “xuất bản cái xã hội cần” đòi hỏi khả năng nhận diện các chủ đề đang được quan tâm, những khoảng trống nhận thức và nhu cầu định hướng tư tưởng, đặc biệt là trong nhóm độc giả trẻ, từ đó cung cấp các sản phẩm lý luận có tính giải đáp và định hướng phù hợp. Sự chuyển đổi này kéo theo yêu cầu thay đổi phương thức tổ chức hoạt động xuất bản, từ mô hình kế hoạch cứng nhắc sang mô hình linh hoạt, đáp ứng nhu cầu của xã hội. Thay vì phụ thuộc vào các chu kỳ xuất bản truyền thống, nhà xuất bản số cần tổ chức quy trình sản xuất và phân phối nội dung theo hướng liên tục, đa dạng hóa định dạng và rút ngắn thời gian đưa tri thức đến với bạn đọc. Trong bối cảnh đó, sách lý luận không còn là những sản phẩm mang tính tĩnh, mà trở thành một cấu phần của quá trình tương tác tri thức, góp phần hình thành thế giới quan và phương pháp luận cho mọi công dân trong môi trường số. Đây chính là nền tảng để xây dựng một mô hình xuất bản hiện đại, trong đó tri thức lý luận được lan tỏa, gắn kết chặt chẽ với thực tiễn và phát huy vai trò định hướng trong đời sống xã hội.
Bên cạnh đó, cần thiết lập cơ chế đặt hàng các công trình lý luận trọng điểm về chuyển đổi số, nhằm định hướng nghiên cứu vào các vấn đề cốt lõi của thực tiễn phát triển. Đồng thời, đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong công tác biên tập, góp phần nâng cao chất lượng xử lý nội dung, bảo đảm tính chính xác và nhất quán của hệ thống lý luận. Chú trọng đầu tư hạ tầng kỹ thuật và nguồn lực tài chính cho xuất bản số. Tuy nhiên, các điều kiện về công nghệ và nguồn lực chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi gắn với năng lực tự đổi mới của chính các nhà xuất bản, thể hiện ở việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đổi mới phương thức quản trị và chủ động thích ứng với môi trường số.
1. Xem Hà Văn: “Thủ tướng: Việt Nam tự tin, bản lĩnh bước vào kỷ nguyên thông minh”, Báo điện tử Chính phủ, ngày 07/10/2024, https://baochinhphu.vn/thu-tuong-viet-nam-tu-tin-ban-linh-buoc-vao-ky-nguyen-thong-minh-102241007182648627.htm.
2. Xem Tổng Bí thư, Chủ Tịch nước Tô Lâm: “Chuyển đổi số - động lực quan trọng phát triển lực lượng sản xuất, hoàn thiện quan hệ sản xuất đưa đất nước bước vào kỷ nguyên mới”, Báo điện tử Chính phủ, ngày 02/9/2024, https://baochinhphu.vn/chuyen-doi-so-dong-luc-quan-trong-phat-trien-luc-luong-san-xuat-hoan-thien-quan-he-san-xuat-dua-dat-nuoc-buoc-vao-ky-nguyen-moi-102240901141502722.htm.
3. “Phát biểu của Tổng Bí thư Tô Lâm tại phiên bế mạc Hội nghị Trung ương 13 khóa XIII”, Báo điện tử Chính phủ, ngày 08/10/2025, https://baochinhphu.vn/phat-bieu-cua-tong-bi-thu-to-lam-tai-phien-be-mac-hoi-nghi-trung-uong-13-khoa-xiii-102251008094051887.htm.
4. “Phát biểu của Tổng Bí thư Tô Lâm tại Hội nghị toàn quốc quán triệt, triển khai thực hiện 4 Nghị quyết của Bộ Chính trị”, Báo điện tử Chính phủ, ngày 16/9/2025, https://baochinhphu.vn/phat-bieu-cua-tong-bi-thu-to-lam-tai-hoi-nghi-toan-quoc-quan-triet-trien-khai-thuc-hien-4-nghi-quyet-cua-bo-chinh-tri-102250916113914318.htm.
5. “Tổng Bí thư Tô Lâm giao 7 nhiệm vụ quan trọng cho Hiệp hội Dữ liệu Quốc gia”, Báo điện tử Chính phủ, ngày 22/3/2025, https://baochinhphu.vn/tong-bi-thu-to-lam-giao-7-nhiem-vu-quan-trong-cho-hiep-hoi-du-lieu-quoc-gia-102250322123750627.htm.
