1. Thuận lợi và khó khăn trong phát triển văn hóa đọc ở vùng đồng bằng sông Cửu Long
Đồng bằng sông Cửu Long là vùng đất rộng lớn (diện tích 40.921,8 km2), với dân số khoảng 17,5 triệu người, chiếm 17,3% dân số cả nước1. Đây là nơi sinh sống chủ yếu của ba dân tộc anh em: Kinh, Khmer và Chăm; có tiềm năng, nguồn lực to lớn cho phát triển sản xuất nông nghiệp, thủy sản và cây ăn quả. Trên địa bàn vùng có nhiều cơ quan Trung ương, đơn vị quân đội, các trường đại học và hệ thống tổ chức Đảng, chính quyền cấp tỉnh, thành phố. Những năm gần đây, đời sống kinh tế - xã hội, văn hóa, an ninh - quốc phòng vùng đồng bằng sông Cửu Long có nhiều chuyển biến tích cực. Nghị quyết số 13-NQ/TW ngày 02/4/2022 của Bộ Chính trị về phương hướng phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh vùng đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 chỉ rõ: “Văn hóa - xã hội có nhiều tiến bộ; chất lượng giáo dục - đào tạo và các chỉ tiêu y tế cơ bản được cải thiện… Đời sống vật chất, tinh thần của người dân trong vùng không ngừng được cải thiện”. Tuy nhiên, do điều kiện còn khó khăn, tại nhiều địa phương (các xã, ấp vùng sâu, vùng xa, vùng căn cứ kháng chiến cũ), hạ tầng thông tin còn kém phát triển. Đặc biệt, việc tiếp cận các ấn phẩm sách lý luận, chính trị, pháp luật còn hạn chế, ảnh hưởng đến việc xây dựng và phát triển văn hóa đọc trong cộng đồng.
Xuất phát từ nhiệm vụ chính trị được giao, đặc biệt là sự chỉ đạo của cơ quan chủ quản Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, Chi nhánh Cần Thơ đã chủ động nắm bắt những thuận lợi, đồng thời tìm ra những điểm nghẽn, điểm bất cập để triển khai các giải pháp khắc phục, góp phần phát triển văn hóa đọc một cách phù hợp, hiệu quả.
Thuận lợi trong phát triển văn hóa đọc.
Khẳng định vai trò quan trọng của văn hóa đọc, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách thúc đẩy văn hóa đọc. Chỉ thị số 42-CT/TW ngày 25/8/2004 của Ban Bí thư về nâng cao chất lượng toàn diện của hoạt động xuất bản nhấn mạnh nhiệm vụ: “Chăm lo phát triển nhu cầu văn hóa đọc của các tầng lớp nhân dân, tổ chức và phát triển các lực lượng, mạng lưới phát hành xuất bản phải bảo đảm đáp ứng đầy đủ, đúng đối tượng và địa bàn, đặc biệt quan tâm vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa và miền núi”. Trên cơ sở đó, Quyết định số 329/QĐ-TTg ngày 15/3/2017 về phê duyệt Đề án phát triển văn hóa đọc trong cộng đồng đến năm 2020, định hướng đến năm 2030 đã xác định mục tiêu xây dựng và phát triển thói quen, nhu cầu, kỹ năng và phong trào đọc trong mọi tầng lớp nhân dân, nhất là trong thanh niên, thiếu niên, học sinh, sinh viên, chú trọng tới người dân ở vùng nông thôn, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn; cải thiện môi trường đọc; góp phần nâng cao dân trí, phát triển tư duy, khả năng sáng tạo, bồi dưỡng nhân cách, tâm hồn, tăng cường ý thức chấp hành pháp luật, hình thành lối sống lành mạnh trong con người, xã hội Việt Nam, đẩy mạnh xây dựng xã hội học tập. Từ đó, tạo hành lang pháp lý quan trọng, huy động nhiều nguồn lực tham gia xây dựng văn hóa đọc ở cơ sở.
Theo đó, nhiều mô hình và hoạt động khuyến đọc đã được triển khai, như thư viện cộng đồng, thư viện lưu động, đường sách, tủ sách cơ sở… Bên cạnh đó, với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin hiện đại, văn hóa đọc còn được lan tỏa theo nhiều cách khác nhau. “Các diễn đàn, nhóm đọc sách, review sách trên mạng xã hội như Facebook, YouTube, Blog đã thu hút hàng triệu người tham gia. Việc chia sẻ trải nghiệm đọc, thói quen đọc và giới thiệu sách trên internet cho thấy nhiều nhà nghiên cứu, phê bình, nhà văn, nhà giáo đã góp phần truyền cảm hứng, tạo động lực cho cộng đồng cùng tham gia vào đời sống đọc”2.
Khó khăn trong phát triển văn hóa đọc.
Bên cạnh những thuận lợi, phát triển văn hóa đọc ở vùng đồng bằng sông Cửu Long cũng đứng trước nhiều khó khăn, trở ngại. Thói quen đọc sách của người dân chưa được hình thành bền vững, trong khi các loại hình giải trí nghe nhìn đang ngày càng phổ biến. GS.TS. Đinh Xuân Dũng nhận định: “Khi thói quen đọc bắt đầu hình thành, phát triển thì văn hóa đọc lại đang bị các loại hình nghe nhìn lấn lướt, áp đảo. Vì thế, việc khơi dậy, nuôi dưỡng nhu cầu đọc sách càng trở nên cấp bách và cần thiết đối với một xã hội học tập như chúng ta mong muốn”3.
Đặc thù địa hình sông ngòi chằng chịt khiến việc phát triển hệ thống phát hành sách rộng khắp phục vụ cho cư dân trong vùng gặp nhiều khó khăn. Hệ thống phát hành sách hiện tập trung chủ yếu ở các đô thị lớn, người dân ở các vùng sâu, vùng xa khó tiếp cận với sách. Nhìn chung, “Mạng lưới phát hành sách mới chỉ đến cấp tỉnh. Ở cấp cơ sở, nếu có, chủ yếu là cửa hàng tư nhân, và họ thường chỉ nhập sách dễ bán, có lãi. Điều này khiến sách chính trị, lý luận, văn hóa, lịch sử ít có cơ hội đến với bạn đọc vùng sâu, vùng xa”4.
Do đó, phát triển văn hóa đọc ở vùng đồng bằng sông Cửu Long đòi hỏi một chiến lược dài hạn, đồng bộ và bền vững, có sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan xuất bản, hệ thống thư viện, trường học, tổ chức chính trị - xã hội và chính người dân. Trong cuốn sách Văn hóa đọc ở Việt Nam hiện nay, tác giả Nguyễn Đăng Điệp nhận định: So với Đông Nam Bộ thì Tây Nam Bộ gặp nhiều khó khăn hơn trong phát triển kinh tế - xã hội… Để mở rộng văn hóa đọc cho người dân khu vực này, thiết nghĩ, phải đặt nó trong tổng thể chiến lược phát triển văn hóa vùng và nâng cao dân trí cho cư dân sở tại5.
2. Vai trò và đóng góp của Chi nhánh Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật tại Cần Thơ trong phát triển văn hóa đọc vùng đồng bằng sông Cửu Long
Chi nhánh Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật tại Cần Thơ là cơ quan đại diện của Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật tại vùng đồng bằng sông Cửu Long, có chức năng tham mưu và tổ chức thực hiện nhiệm vụ xuất bản, phát hành xuất bản phẩm trên địa bàn, chịu sựlãnh đạo trực tiếp của lãnh đạo Nhà xuất bản.
Chi nhánh Cần Thơ có nhiệm vụ: (1) Tuyên truyền, quảng bá, tiếp thị, chủ động khai thác mọi tiềm năng xuất bản nhằm đa dạng hóa và mở rộng thị trường cho xuất bản phẩm của Nhà xuất bản tại khu vực đồng bằng sông Cửu Long. (2) Xây dựng kế hoạch đề tài, khai thác bản thảo; liên kết xuất bản; xây dựng mạng lưới cộng tác viên; tổ chức bản thảo, biên tập; phối hợp với các ban biên tập, các đơn vị chức năng, các trung tâm phát hành và các chi nhánh khác của Nhà xuất bản trong công tác xuất bản và phát hành xuất bản phẩm. (3) Tổ chức in nối bản, tái bản sách của Nhà xuất bản theo nhu cầu của thị trường tại địa bàn; tổ chức in những ấn phẩm của Nhà xuất bản tại Cần Thơ khi được ủy quyền. (4) Tổ chức phát hành các loại sách và văn hóa phẩm của Nhà xuất bản, các loại sách và văn hóa phẩm do Chi nhánh tự tổ chức thực hiện hoặc khai thác từ các nhà xuất bản khác có chất lượng, nội dung phù hợp; tăng cường và mở rộng mạng lưới phát hành. Trong những năm qua, Chi nhánh Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật tại Cần Thơ đã có nhiều đóng góp quan trọng đối với sự phát triển văn hóa đọc tại vùng đồng bằng sông Cửu Long. Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật nói chung và Chi nhánh Nhà xuất bản tại Cần Thơ nói riêng luôn chú trọng xuất bản các mảng sách gắn với đặc điểm kinh tế, lịch sử, văn hóa của các địa phương, góp phần bồi đắp tri thức, khơi dậy niềm tự hào, củng cố bản lĩnh chính trị cho cán bộ, đảng viên và nhân dân. Nhiều ấn phẩm có giá trị về lịch sử và truyền thống cách mạng đã được xuất bản, như: Lịch sử lực lượng vũ trang tỉnh An Giang (1975 - 2010); Lịch sử công tác Đảng, công tác chính trị lực lượng vũ trang tỉnh Vĩnh Long (1945 - 2005); Lịch sử công tác Đảng, công tác chính trị lực lượng vũ trang tỉnh Bến Tre (1945 - 2005); Lịch sử công tác Đảng, công tác chính trị lực lượng vũ trang tỉnh Trà Vinh (1945 - 1975); Lịch sử ngành quân giới tỉnh Cà Mau - 30 năm kháng chiến (1945 - 1975); Lịch sử Đảng bộ thành phố Cần Thơ (3 tập); Lịch sử lực lượng vũ trang tỉnh Đồng Tháp - 40 năm xây dựng và chiến đấu bảo vệ Tổ quốc (1975 - 2015); Địa chí tỉnh Sóc Trăng; Lịch sử 30 năm xây dựng và bảo vệ Tổ quốc của lực lượng vũ trang tỉnh Sóc Trăng (1975 - 2005); Lịch sử công tác Đảng, công tác chính trị lực lượng vũ trang tỉnh Sóc Trăng (1945 - 2005); Lịch sử công tác Đảng, công tác chính trị lực lượng vũ trang tỉnh Bạc Liêu (1945 - 2005)... Chi nhánh cũng chú trọng xuất bản sách về các nhân vật tiêu biểu, lãnh đạo, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, người có công với cách mạng, như: Hồi ký Cuộc chiến đấu ở phía trước của Trung tướng Trần Phi Hổ; Hồi ký 52 năm binh nghiệp của Thiếu tướng Lê Hoàng Phúc; Dấu chân in đậm trên quê hương, đất nước của đồng chí Lê Phước Thọ, nguyên Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Tổ chức Trung ương... Đây là những công trình có giá trị tư liệu và giáo dục sâu sắc.
Bên cạnh đó là các ấn phẩm về kinh tế - xã hội có giá trị, tiêu biểu như: Phát triển xã hội và quản lý phát triển xã hội vùng Tây Nam Bộ; Khoa học - công nghệ trong phát triển nông nghiệp bền vững vùng đồng bằng sông Cửu Long… Đặc biệt, các ấn phẩm về văn hóa vùng đồng bằng sông Cửu Long luôn được quan tâm xuất bản: Dấu ấn văn hóa Pháp trong các công trình kiến trúc ở An Giang cuối thế kỷ XIX - Nửa đầu thế kỷ XX; Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa vùng Tây Nam Bộ trong thời kỳ hội nhập quốc tế; Hoạt động thương hồ ở vùng đồng bằng sông Cửu Long; Giá trị văn hóa Khmer vùng đồng bằng sông Cửu Long; Du lịch lễ hội vùng đất Tây Nam Bộ; Tín ngưỡng Thiên Hậu vùng Tây Nam Bộ… Ngoài ra, nhiều đề tài về đồng bào dân tộc thiểu số cũng được chú trọng: Giảm nghèo đối với đồng bào Khmer Tây Nam Bộ trong quá trình phát triển bền vững; Xây dựng đội ngũ trí thức người dân tộc thiểu số ở Tây Nam Bộ hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh…
Cùng với hoạt động biên tập - xuất bản, Chi nhánh Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật tại Cần Thơ còn tích cực tham gia các triển lãm, hội chợ sách, ngày hội sách và văn hóa đọc tại các tỉnh trong vùng như Cần Thơ, An Giang, Trà Vinh, Cà Mau… Đây không chỉ là dịp giới thiệu, quảng bá ấn phẩm đến bạn đọc, mà còn là cơ hội trao đổi, hợp tác, mở rộng mạng lưới phát hành, góp phần lan tỏa tri thức, nuôi dưỡng thói quen đọc sách trong cộng đồng.
Trong giai đoạn 2020 - 2025, Chi nhánh Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật tại Cần Thơ đã đưa vào vận hành trang sachsuthatcantho.vn. Đây là một bước tiến mới trong công tác phát hành sách, giúp độc giả vùng đồng bằng sông Cửu Long nói riêng và cả nước nói chung thuận tiện hơn trong việc tiếp cận các xuất bản phẩm lý luận, chính trị, pháp luật.
Trước yêu cầu nhiệm vụ chuyển đổi số ngành xuất bản, Chi nhánh Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật tại Cần Thơ cũng tích cực phát hành các đầu sách điện tử phục vụ đông đảo cán bộ, đảng viên và nhân dân như: CD-ROM Văn kiện Đảng toàn tập; CD-ROM Hồ Chí Minh toàn tập; CD-ROM C. Mác và Ph. Ăngghen toàn tập; CD-ROM Lênin toàn tập; CD-ROM Tuổi trẻ Việt Nam học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh… Đồng thời, đẩy mạnh khai thác và giới thiệu các nền tảng trực tuyến của Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật như Stbook.vn, Sachquocgia.vn, Thuviencosovn, góp phần hiện đại hóa hoạt động đọc, học tập và nghiên cứu sách lý luận, chính trị trong kỷ nguyên số.
Ngoài ra, Chi nhánh Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật tại Cần Thơ còn thường xuyên kết nối, phối hợp với các cơ quan, trường học, các tổ chức chính trị - xã hội trong vùng nhằm lan tỏa văn hóa đọc, tiêu biểu là việc hợp tác với Trường Chính trị thành phố Cần Thơ. Chi nhánh đã trở thành nguồn cung cấp tài liệu tin cậy phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu và đào tạo cán bộ; đồng thời, cung cấp nhiều đầu sách về lịch sử truyền thống cách mạng, kỹ năng và phương pháp công tác Đảng, góp phần giáo dục lý tưởng, bồi dưỡng thế hệ trẻ. Việc cung ứng sách cho hệ thống thư viện, trường học và các cơ quan, ban, ngành địa phương giúp đông đảo cán bộ, công chức, viên chức và nhân dân có cơ hội tiếp cận nguồn tri thức chính thống, chất lượng, góp phần nâng cao dân trí, giáo dục lý tưởng, xây dựng xã hội học tập.
Từ những kết quả trên, có thể khẳng định, Chi nhánh Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật tại Cần Thơ là một cầu nối quan trọng giữa tri thức lý luận, chính trị, pháp luật và đời sống xã hội vùng đồng bằng sông Cửu Long; là lực lượng nòng cốt trong phát triển, lan tỏa văn hóa đọc, góp phần nâng cao dân trí, bồi dưỡng nhân cách và củng cố nền tảng tư tưởng của Đảng.
3. Một số giải pháp phát triển văn hóa đọc tại vùng đồng bằng sông Cửu Long trong thời gian mới
Một là, tích cực ứng dụng khoa học, công nghệ trong truyền thông và phát hành xuất bản phẩm
Trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, việc ứng dụng khoa học, công nghệ vào hoạt động xuất bản và phát hành sách là xu thế tất yếu, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, mở rộng phạm vi tiếp cận và lan tỏa văn hóa đọc đến đông đảo bạn đọc. Trước hết, cần khai thác các công cụ phân tích dữ liệu để nghiên cứu thị hiếu, dự đoán xu hướng, nhận diện nhóm độc giả tiềm năng, từ đó xây dựng kế hoạch truyền thông, xuất bản phù hợp. Song song với đó, việc tối ưu hóa hoạt động truyền thông số là yêu cầu quan trọng. Thay vì chỉ dựa vào hình thức quảng bá truyền thống, việc ứng dụng công nghệ số giúp xác định đúng đối tượng, đúng nhu cầu, đồng thời tạo kênh giao lưu, trao đổi giữa Nhà xuất bản với bạn đọc. Các hình thức quảng cáo trực tuyến, mạng xã hội, diễn đàn và các nền tảng đánh giá, “review” sách có thể trở thành công cụ hữu hiệu trong việc khơi dậy và duy trì hứng thú đọc trong xã hội.
Đặc biệt, cần chú trọng phát triển hệ thống phân phối đa nền tảng. Bên cạnh mạng lưới phát hành truyền thống, việc hợp tác với các sàn thương mại điện tử, các kênh bán lẻ trực tuyến lớn sẽ rút ngắn khoảng cách địa lý, giúp sách đến tay độc giả một cách nhanh chóng, thuận tiện hơn. Song song với đó, việc triển khai hệ sinh thái đọc trực tuyến, bao gồm sách điện tử, sách nói, thư viện số không chỉ mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức cho người dân ở vùng sâu, vùng xa, mà còn góp phần hình thành thói quen đọc hiện đại, bền vững, phù hợp với xu thế phát triển của xã hội tri thức và nền kinh tế số hiện nay.
Hai là tăng cường hợp tác với các trường đại học, tổ chức chính trị - xã hội, các cơ quan báo chí.
Phát triển văn hóa đọc không chỉ là trách nhiệm của ngành xuất bản mà cần có sự chung tay của toàn xã hội, đặc biệt là các cơ sở giáo dục, tổ chức chính trị - xã hội và cơ quan truyền thông. Trước hết, cần đẩy mạnh hợp tác với các trường đại học, học viện và cơ sở đào tạo trong khu vực. Thường xuyên tổ chức các buổi tọa đàm, nói chuyện chuyên đề, mời các tác giả, chuyên gia và nhà khoa học đến giao lưu, giới thiệu sách, trao đổi về tri thức và kỹ năng đọc, góp phần khơi dậy niềm say mê học tập, nghiên cứu trong giảng viên và sinh viên.
Cùng với đó, cần tăng cường vận động, khuyến khích các tầng lớp nhân dân, nhất là học sinh, sinh viên, đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức xây dựng, duy trì thói quen đọc, bảo đảm phù hợp với điều kiện của mỗi cá nhân. Phối hợp với các tổ chức đoàn thể chính trị - xã hội như Đoàn Thanh niên, Hội Liên hiệp Phụ nữ… tổ chức các phong trào đọc sách trong cộng đồng, đặc biệt là ở các khu vực nông thôn, vùng sâu, vùng xa. Tăng cường tổ chức các chương trình trao tặng sách, vận động quyên góp sách và xây dựng tủ sách cho các trường học, nhà văn hóa…, từ đó góp phần lan tỏa tình yêu đọc sách, thúc đẩy sự công bằng trong tiếp cận tri thức, tạo động lực phát triển bền vững văn hóa và con người vùng đồng bằng sông Cửu Long.
Ba là, tích cực liên kết với các cơ quan truyền thông trong khu vực.
Truyền thông đại chúng giữ vai trò quan trọng trong việc định hướng dư luận xã hội và khơi dậy hứng thú đọc trong cộng đồng. Do đó, việc tăng cường phối hợp giữa Nhà xuất bản với các cơ quan báo chí, đài phát thanh, truyền hình và các nền tảng truyền thông số là giải pháp thiết thực, góp phần đưa sách đến gần hơn với công chúng. Trước hết, cần phát huy vai trò của báo chí, truyền hình trong tuyên truyền, giới thiệu sách mới, đặc biệt là các tác phẩm có giá trị tư tưởng - nhân văn sâu sắc. Việc tổ chức các chuyên mục, chuyên đề hoặc chương trình tọa đàm về sách trên các phương tiện truyền thông đại chúng sẽ tạo diễn đàn trao đổi giữa học giả, nhà nghiên cứu và bạn đọc, từ đó khuyến khích thói quen đọc, lan tỏa tri thức, bồi dưỡng nhân cách và năng lực tư duy trong xã hội.
Bên cạnh đó, cần tận dụng sức mạnh của truyền thông số và mạng xã hội như Facebook, YouTube, TikTok, Zalo, các blog hay podcast để xây dựng không gian đọc hiện đại, tương tác và hấp dẫn, đặc biệt là đối với giới trẻ. Các hình thức truyền thông sáng tạo như video giới thiệu sách, podcast “sách hay mỗi tuần” hay chiến dịch trực tuyến lan tỏa tri thức có thể trở thành cầu nối hiệu quả giữa sách và độc giả.
Thông qua sự liên kết chặt chẽ với hệ thống truyền thông, hoạt động xuất bản sẽ ngày càng gắn bó mật thiết với đời sống xã hội, góp phần hình thành thói quen đọc bền vững, nâng cao dân trí và tạo động lực thúc đẩy phát triển văn hóa đọc ở vùng đồng bằng sông Cửu Long.
Tóm lại, phát triển văn hóa đọc là nhiệm vụ có ý nghĩa chiến lược trong xây dựng con người và nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Với vai trò là đơn vị xuất bản chính trị, tư tưởng của Đảng, Chi nhánh Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật tại Cần Thơ đã và đang không ngừng đổi mới hoạt động, chủ động mở rộng hợp tác, đa dạng hóa hình thức tuyên truyền, nhằm đưa sách lý luận, chính trị, pháp luật đến gần hơn với đông đảo cán bộ, đảng viên và nhân dân vùng đồng bằng sông Cửu Long. Thực hiện đồng bộ những giải pháp thiết thực trên sẽ góp phần xây dựng môi trường đọc lành mạnh, hiện đại và bền vững. Thông qua đó, văn hóa đọc trở thành nhu cầu tự thân của mỗi người dân, là động lực quan trọng thúc đẩy phát triển tri thức, củng cố nền tảng tư tưởng và nâng cao đời sống tinh thần của xã hội vùng đồng bằng sông Cửu Long trong giai đoạn mới.
1. Cục Thống kê: Niên giám thống kê 2024, Nxb. Thống kê, Hà Nội, 2024, tr. 103.
2. Phạm Thị Thúy Nga: “Tác động của cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 tới văn hóa đọc”, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, ngày 10/01/2022, http://vanhoanghethuat.vn/tac-dong-cua-cuoc-cach-mang-cong-nghiep-40-toi-van-hoa-doc.htm.
3. GS.TS. Đinh Xuân Dũng: Mấy vấn đề về xuất bản và văn hóa đọc Việt Nam hiện nay, Nxb. Hà Nội, 2023, tr. 72.
4. Vũ Thống Nhất: “Gian nan văn hóa đọc ở đồng bằng sông Cửu Long”, Báo Nhân Dân điện tử, ngày 17/4/2009, https://nhandan.vn/giannan-van-hoa-doc-o-dong-bang-song-cuu-long-post531593.html.
5. Xem Nguyễn Đăng Điệp: Văn hóa đọc ở Việt Nam hiện nay (từ thực tiễn tiếp nhận văn học), Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, 2018.
