Trong tiến trình phát triển của đất nước, Hà Nội luôn giữ vị trí đặc biệt quan trọng, không chỉ là trung tâm chính trị - hành chính quốc gia mà còn là trung tâm lớn về văn hóa, giáo dục, khoa học, công nghệ và đối ngoại. Với bề dày lịch sử nghìn năm văn hiến, Hà Nội là nơi hội tụ, kết tinh và lan tỏa những giá trị tinh hoa của dân tộc Việt Nam, đồng thời giữ vai trò dẫn dắt, định hướng sự phát triển chung của cả nước.
Bước vào kỷ nguyên mới - kỷ nguyên của toàn cầu hóa sâu rộng, chuyển đổi số mạnh mẽ, kinh tế tri thức và yêu cầu phát triển bền vững, Thủ đô Hà Nội đứng trước những cơ hội và những thách thức lớn. Sự cạnh tranh gay gắt giữa các đô thị trong khu vực và trên thế giới, áp lực đô thị hóa nhanh, gia tăng dân số, quá tải hạ tầng và yêu cầu nâng cao chất lượng sống của người dân đặt ra đòi hỏi cấp thiết phải đổi mới tư duy phát triển và mô hình quản trị đô thị.
Trong bối cảnh đó, việc phát huy hiệu quả các thế mạnh nổi trội của Thủ đô, từ vị thế chính trị đặc biệt, nguồn lực con người chất lượng cao, tiềm năng khoa học, công nghệ, đến giá trị văn hóa đặc sắc và uy tín quốc tế, có ý nghĩa chiến lược đối với sự phát triển nhanh và bền vững của Hà Nội nói riêng và cả nước nói chung. Việc nghiên cứu, làm rõ những thế mạnh cốt lõi và đề xuất định hướng, giải pháp phát huy vai trò của Thủ đô trong kỷ nguyên mới không chỉ có ý nghĩa lý luận, mà còn mang giá trị thực tiễn sâu sắc, góp phần hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Hà Nội trở thành đô thị văn hiến, văn minh, hiện đại, xứng đáng là trung tâm, động lực phát triển của quốc gia.
1. Nhận diện các thế mạnh cơ bản của Thủ đô Hà Nội
1.1. Thế mạnh về vị thế chính trị - hành chính
Hà Nội là Thủ đô - trung tâm chính trị, hành chính quốc gia, nơi đặt trụ sở của các cơ quan lãnh đạo cao nhất của Đảng, Nhà nước, Quốc hội, Chính phủ, các bộ, ban, ngành Trung ương và các cơ quan đại diện ngoại giao. Đây là lợi thế đặc biệt, mang tính độc nhất, không địa phương nào có được.
Vị thế này tạo điều kiện để Hà Nội Đi đầu trong triển khai các chủ trương, chính sách lớn của Đảng và Nhà nước; thu hút nguồn lực chất lượng cao, các dự án có tính dẫn dắt; giữ vai trò định hướng, lan tỏa về thể chế, quản trị và phát triển đối với cả nước.
1.2. Thế mạnh về lịch sử - văn hóa
Hà Nội là trung tâm lịch sử - văn hóa tiêu biểu của dân tộc, với bề dày hơn một nghìn năm văn hiến. Đây là nơi hội tụ, kết tinh và lan tỏa những giá trị cốt lõi của văn hóa Việt Nam như yêu nước, nhân ái, hiếu học, trọng nghĩa tình, tinh thần cộng đồng và bản sắc Thăng Long - Hà Nội.
Hệ thống di sản văn hóa phong phú (di tích lịch sử, không gian văn hóa, làng nghề truyền thống, lễ hội, ẩm thực…) tạo nên nguồn lực mềm đặc biệt quan trọng, vừa là nền tảng tinh thần cho phát triển, vừa là lợi thế lớn để Hà Nội phát triển công nghiệp văn hóa, du lịch văn hóa, kinh tế sáng tạo trong bối cảnh mới.
1.3. Thế mạnh về nguồn nhân lực và khoa học, công nghệ
Hà Nội là trung tâm lớn nhất cả nước về giáo dục và đào tạo, khoa học, công nghệ, tập trung mạng lưới các trường đại học, học viện, viện nghiên cứu, trung tâm đổi mới sáng tạo hàng đầu. Nguồn nhân lực của Thủ đô có trình độ học vấn và chuyên môn cao; khả năng tiếp cận nhanh với tri thức mới, công nghệ mới; vai trò dẫn dắt trong các lĩnh vực nghiên cứu, quản lý, hoạch định chính sách. Đây là lợi thế then chốt để Hà Nội đi đầu trong phát triển kinh tế tri thức, kinh tế số, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, đóng vai trò “đầu tàu trí tuệ” của cả nước.
1.4. Thế mạnh về quy mô kinh tế và sức lan tỏa vùng
Hà Nội là một trong hai cực tăng trưởng lớn nhất của cả nước, có quy mô kinh tế lớn, cơ cấu kinh tế chuyển dịch theo hướng hiện đại, dịch vụ, công nghiệp chiếm tỷ trọng cao. Thủ đô giữ vai trò là trung tâm thương mại, tài chính, dịch vụ lớn của miền Bắc; đầu mối kết nối sản xuất, tiêu dùng, logistics của Vùng Thủ đô và Vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ; hạt nhân lan tỏa tăng trưởng, công nghệ và mô hình quản trị ra các địa phương lân cận. Lợi thế này cho phép Hà Nội đóng vai trò dẫn dắt phát triển vùng, thúc đẩy liên kết vùng hiệu quả hơn trong thời kỳ đổi mới mô hình tăng trưởng.
1.5. Thế mạnh về kết cấu hạ tầng và khả năng kết nối
Hà Nội có hệ thống kết cấu hạ tầng tương đối đồng bộ, đặc biệt về giao thông, viễn thông, hạ tầng đô thị và hạ tầng số. Thủ đô là đầu mối giao thông quan trọng của cả nước, kết nối thuận lợi giữa các vùng; với khu vực và quốc tế thông qua đường bộ, đường sắt, đường hàng không.
Trong bối cảnh phát triển đô thị thông minh và chuyển đổi số, hạ tầng số và hạ tầng đô thị của Hà Nội là nền tảng quan trọng để nâng cao năng lực quản trị đô thị, chất lượng sống và hiệu quả kinh tế.
1.6. Thế mạnh về hình ảnh, uy tín và hội nhập quốc tế
Là Thủ đô, Hà Nội có hình ảnh, uy tín và sức hấp dẫn đặc biệt trong quan hệ đối ngoại, là địa điểm tổ chức nhiều sự kiện quốc tế quan trọng, diễn đàn đa phương, hoạt động ngoại giao cấp cao. Điều này giúp Hà Nội mở rộng quan hệ hợp tác quốc tế; thu hút đầu tư, du lịch, tri thức và công nghệ; khẳng định vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế thông qua vai trò của Thủ đô.
2. Bối cảnh mới và những yêu cầu đặt ra đối với Thủ đô Hà Nội
Tác động của chuyển đổi số, kinh tế số, xã hội số.
Hà Nội đang đứng trước “làn sóng” chuyển đổi số diễn ra đồng thời trên 3 trụ cột: chính quyền số - kinh tế số - xã hội số. Thành phố đã ban hành chương trình chuyển đổi số đến 2025, định hướng 2030, thể hiện quyết tâm đổi mới phương thức quản trị, cung cấp dịch vụ công và phát triển mô hình kinh tế dựa trên dữ liệu, nền tảng số. Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra là Hà Nội phải chuyển mạnh từ quản lý theo “hồ sơ - thủ tục” sang quản trị theo dữ liệu, liên thông, thời gian thực; tạo môi trường cho doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, thương mại điện tử, dịch vụ số phát triển; nâng mức “tiện ích số” cho người dân (y tế, giáo dục, giao thông, phản ánh hiện trường…), giảm chi phí xã hội và tăng minh bạch.
Định hướng phát triển Thủ đô đến năm 2030, tầm nhìn 2045 cũng nhấn mạnh việc Hà Nội đi đầu về đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và hiện đại hóa quản trị1.
Yêu cầu phát triển nhanh, bền vững.
Mô hình tăng trưởng mới đòi hỏi Hà Nội không chỉ tăng quy mô GRDP mà phải nâng chất lượng tăng trưởng: năng suất, đổi mới sáng tạo, kinh tế xanh/tuần hoàn, khả năng chống chịu trước rủi ro. Quy hoạch Thủ đô giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 đã được phê duyệt, cho thấy yêu cầu phát triển Hà Nội theo hướng hiện đại, thông minh, bền vững và gắn kết vùng.
Thực tiễn tăng trưởng những năm gần đây cũng đặt áp lực “tăng nhanh nhưng phải bền”: Tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP) năm 2024 của Hà Nội đạt 6,52%2, cho thấy dư địa tăng trưởng có nhưng không dễ đạt đột phá nếu thiếu động lực mới (khoa học, công nghệ, kinh tế số, đổi mới sáng tạo…). Yêu cầu đặt ra là Hà Nội phải tích hợp mục tiêu xanh, bao trùm trong quy hoạch, đầu tư công, thu hút FDI, phát triển công nghiệp, dịch vụ; đồng thời bảo đảm người dân được thụ hưởng thành quả phát triển (giảm bất bình đẳng cơ hội giữa nội đô và ngoại thành, giữa nhóm kỹ năng cao và kỹ năng thấp).
Áp lực đô thị hóa, dân số, hạ tầng, môi trường.
Hà Nội chịu áp lực đô thị hóa và gia tăng dân số rất lớn. Theo số liệu thống kê, dân số Hà Nội đạt khoảng 8,7 triệu người3, mật độ cao, kéo theo áp lực lên nhà ở, y tế, giáo dục, giao thông và dịch vụ đô thị.
Áp lực này bộc lộ rõ ở các “điểm nghẽn”: Giao thông - hạ tầng: nhu cầu đi lại lớn, phụ thuộc phương tiện cá nhân, đòi hỏi phát triển vận tải công cộng khối lượng lớn và tổ chức không gian đô thị hợp lý. Môi trường, chất lượng sống: ô nhiễm không khí (đặc biệt là bụi mịn PM2.5), tiếng ồn, rác thải, ngập úng… trở thành thách thức nổi bật của đô thị đặc biệt.
Yêu cầu đặt ra là Hà Nội phải chuyển sang mô hình phát triển đô thị “nén hợp lý - giao thông công cộng làm xương sống - không gian xanh là cấu phần bắt buộc”, đồng thời dùng công nghệ để tối ưu vận hành đô thị.
Cạnh tranh giữa các đô thị lớn trong khu vực và thế giới.
Trong hội nhập sâu rộng, Hà Nội không chỉ cạnh tranh trong nước mà còn phải cạnh tranh với các đô thị lớn trong khu vực về dòng vốn, nhân tài, du lịch, đổi mới sáng tạo, chất lượng sống và thương hiệu đô thị. Việc Hà Nội gia nhập Mạng lưới Thành phố Sáng tạo của UNESCO (lĩnh vực thiết kế) cho thấy xu hướng cạnh tranh “mềm” bằng sáng tạo, văn hóa, thiết kế và năng lực hấp thụ tri thức toàn cầu. Do đó, Hà Nội phải định vị rõ “lợi thế cạnh tranh khác biệt” (Thủ đô - trung tâm tri thức - sáng tạo - văn hiến), đồng thời cải thiện mạnh môi trường đầu tư, chất lượng nhân lực, hạ tầng kết nối và dịch vụ đô thị để giữ chân, thu hút nguồn lực chất lượng cao.
Đòi hỏi đổi mới tư duy phát triển, quản trị đô thị hiện đại.
Bối cảnh mới buộc Hà Nội phải đổi mới từ “quản lý đô thị” sang quản trị đô thị hiện đại, trong đó quy hoạch và chính sách dựa trên dữ liệu, dự báo, đánh giá tác động; phân cấp, phân quyền gắn trách nhiệm giải trình và đo lường hiệu quả; điều hành đô thị theo thời gian thực (giao thông, môi trường, an ninh, phản ánh người dân); huy động nguồn lực xã hội theo mô hình đối tác công - tư, tài chính xanh, đổi mới sáng tạo.
Các định hướng lớn của Trung ương đối với phát triển Thủ đô đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 và Quy hoạch Thủ đô giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn 2050 đều đặt Hà Nội vào yêu cầu đi đầu về thể chế, quản trị và mô hình phát triển.
3. Giải pháp chủ yếu phát huy thế mạnh của Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới
Một là, phát huy tối đa lợi thế vị thế Thủ đô gắn với vai trò dẫn dắt quốc gia.
Hà Nội cần phát huy mạnh mẽ vị thế trung tâm chính trị - hành chính quốc gia để đi đầu trongm thí điểm các cơ chế, chính sách đổi mới, mô hình quản trị mới theo tinh thần “Trung ương cho phép - Hà Nội tiên phong - cả nước nhân rộng”; nâng cao chất lượng tham mưu, hoạch định chính sách, trở thành trung tâm trí tuệ, trung tâm thể chế của cả nước; lan tỏa chuẩn mực quản trị, kỷ cương, văn hóa công vụ, tạo hiệu ứng nêu gương đối với các địa phương khác.
Hai là, đẩy mạnh chuyển đổi số toàn diện, xây dựng Thủ đô thông minh.
Trong kỷ nguyên số, Hà Nội cần phát huy thế mạnh về nguồn nhân lực, khoa học, công nghệ để phát triển chính quyền số, quản trị đô thị dựa trên dữ liệu, điều hành theo thời gian thực; thúc đẩy kinh tế số, kinh tế nền tảng, đổi mới sáng tạo, hình thành các trung tâm đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp; phát triển xã hội số, nâng cao chất lượng dịch vụ công, y tế, giáo dục, giao thông, môi trường.
Ba là, tái cấu trúc mô hình tăng trưởng theo hướng xanh, sáng tạo và bao trùm.
Để phát huy thế mạnh kinh tế trong bối cảnh mới, Hà Nội cần chuyển mạnh từ tăng trưởng theo chiều rộng sang tăng trưởng dựa trên năng suất, đổi mới sáng tạo và giá trị gia tăng cao; ưu tiên phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, công nghiệp văn hóa, kinh tế ban đêm, dịch vụ chất lượng cao; gắn tăng trưởng kinh tế với bảo đảm an sinh xã hội, thu hẹp chênh lệch giữa nội đô và ngoại thành, nâng cao chất lượng sống của người dân.
Bốn là, phát huy chiều sâu lịch sử - văn hóa như một nguồn lực phát triển đặc thù.
Hà Nội cần coi văn hóa là sức mạnh mềm, lợi thế cạnh tranh chiến lược: Bảo tồn và phát huy các giá trị ngàn năm văn hiến, gắn với phát triển du lịch văn hóa, công nghiệp văn hóa; Xây dựng hình ảnh Thủ đô thanh lịch - văn minh - sáng tạo - hội nhập; Phát triển các không gian văn hóa, sáng tạo, công cộng, nâng cao bản sắc đô thị.
Năm là, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
Nguồn nhân lực là thế mạnh nổi trội của Hà Nội cần được phát huy bằng chính sách thu hút, trọng dụng nhân tài, chuyên gia, trí thức trong và ngoài nước; gắn kết chặt chẽ đại học - viện nghiên cứu - doanh nghiệp - chính quyền; phát triển mạnh các trung tâm nghiên cứu, đổi mới sáng tạo, khoa học, công nghệ, tiêu biểu như Khu Công nghệ cao Hòa Lạc.
Sáu là, đổi mới mạnh mẽ quản trị đô thị theo hướng hiện đại, thông minh, nhân văn.
Hà Nội cần chuyển từ “quản lý” sang “quản trị đô thị hiện đại”, trong đó quy hoạch đô thị đồng bộ, dài hạn, tích hợp kinh tế - xã hội - môi trường; phát triển hạ tầng giao thông công cộng, không gian xanh, đô thị vệ tinh; nâng cao hiệu lực, hiệu quả bộ máy chính quyền đô thị; phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm giải trình.
Bảy là, nâng cao uy tín, hình ảnh và năng lực hội nhập quốc tế của Thủ đô.
Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, Hà Nội cần phát huy vai trò trung tâm đối ngoại, giao lưu quốc tế, chủ động tham gia mạng lưới đô thị toàn cầu; xây dựng thương hiệu Thủ đô gắn với hòa bình, sáng tạo, tri thức và chất lượng sống cao; thu hút hiệu quả nguồn lực quốc tế về vốn, công nghệ, tri thức và quản trị.
Việc triển khai đồng bộ và quyết liệt các giải pháp sẽ giúp Hà Nội thực sự trở thành Thủ đô văn hiến - văn minh - hiện đại, trung tâm đổi mới sáng tạo, đầu tàu phát triển và hình mẫu quản trị đô thị của cả nước trong kỷ nguyên mới.
1. Xem Nghị quyết số 15-NQ/TW, ngày 05/5/2022 của Bộ Chính trị về phương hướng, nhiệm vụ phát triển Thủ đô Hà Nội đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
2. “Infographics: Kinh tế TP. Hà Nội năm 2024 tăng trưởng 6,52%”, Thời báo Tài chính Việt Nam, ngày 03/01/2025, https://thoibaotaichinhvietnam.vn/infographics-kinh-te-tp-ha-noi-nam-2024-tang-truong-652-167868.html.
3. “Dân số Hà Nội đã đạt 8,7 triệu người”, Đài Phát thanh và Truyền hình Hà Nội, ngày 10/12/2024, https://hanoionline.vn/dan-so-ha-noi-da-dat-87-trieu-nguoi-287147.htm.
