1. Vai trò của năng lực thực thi chính sách ở cơ sở
Thực thi chính sách là một khâu trung tâm trong chu trình chính sách công, quyết định trực tiếp mức độ hiện thực hóa các mục tiêu, quan điểm và giải pháp mà Nhà nước đã đề ra. Trong đó, cấp cơ sở giữ vị trí đặc biệt quan trọng, bởi đây là cấp trực tiếp tổ chức triển khai chính sách vào đời sống xã hội, là nơi chính sách tác động trực tiếp đến người dân, doanh nghiệp và cộng đồng. Do vậy, năng lực thực thi chính sách ở cơ sở không chỉ là vấn đề kỹ thuật hành chính, mà còn là yếu tố then chốt bảo đảm hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, củng cố niềm tin xã hội và thúc đẩy phát triển bền vững.
Về mặt khái niệm, năng lực thực thi chính sách ở cơ sở có thể được hiểu là tổng hợp các yếu tố bảo đảm cho việc tổ chức triển khai chính sách công tại cấp cơ sở được thực hiện đúng mục tiêu, đúng quy định, kịp thời và hiệu quả. Năng lực này không chỉ phản ánh trình độ, kỹ năng của đội ngũ cán bộ, công chức, mà còn bao gồm năng lực thể chế, năng lực tổ chức bộ máy, năng lực huy động và sử dụng nguồn lực, cũng như năng lực phối hợp, giám sát và phản hồi chính sách. Đây là một chỉnh thể thống nhất, trong đó mỗi yếu tố đều có vai trò nhất định và tác động qua lại lẫn nhau trong quá trình thực thi chính sách.
Xét từ góc độ lý luận quản trị công, thực thi chính sách được coi là giai đoạn chuyển hóa các quyết định chính sách từ văn bản pháp lý thành hành động cụ thể. Các nghiên cứu về chính sách công đều khẳng định rằng, chất lượng chính sách không chỉ phụ thuộc vào khâu hoạch định mà còn phụ thuộc rất lớn vào khâu thực thi. Một chính sách được thiết kế hợp lý nhưng nếu năng lực thực thi yếu kém sẽ khó đạt được hiệu quả mong muốn, thậm chí gây ra những hệ quả tiêu cực trong xã hội. Do đó, nâng cao năng lực thực thi chính sách ở cơ sở là yêu cầu tất yếu nhằm bảo đảm sự thống nhất giữa chủ trương, chính sách với thực tiễn đời sống.
Năng lực thực thi chính sách ở cơ sở trước hết được thể hiện ở năng lực thể chế. Đây là khả năng cụ thể hóa các quy định pháp luật, chủ trương, chính sách của Trung ương thành các quy định, kế hoạch, chương trình hành động phù hợp với điều kiện thực tiễn của địa phương. Năng lực thể chế bao gồm mức độ đầy đủ, rõ ràng, khả thi của các văn bản hướng dẫn, cũng như khả năng vận dụng linh hoạt chính sách trong khuôn khổ pháp luật cho phép. Một hệ thống thể chế rõ ràng, thống nhất, ổn định sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc tổ chức thực thi chính sách, hạn chế tình trạng lúng túng, chồng chéo hoặc tùy tiện trong quá trình triển khai.
Bên cạnh đó, năng lực tổ chức bộ máy là yếu tố quan trọng quyết định hiệu quả thực thi chính sách ở cơ sở. Bộ máy hành chính cơ sở là chủ thể trực tiếp triển khai chính sách, vì vậy yêu cầu đặt ra là phải tinh gọn, rõ chức năng, nhiệm vụ, bảo đảm tính phối hợp và thông suốt trong chỉ đạo, điều hành. Khi tổ chức bộ máy thiếu hợp lý, phân công nhiệm vụ không rõ ràng hoặc cơ chế phối hợp không hiệu quả, việc thực thi chính sách dễ rơi vào tình trạng chậm trễ, hình thức hoặc thiếu đồng bộ, làm giảm hiệu quả chính sách và gây bức xúc trong xã hội.
Năng lực của đội ngũ cán bộ, công chức cơ sở là yếu tố then chốt trong thực thi chính sách. Đây là lực lượng trực tiếp tiếp nhận, giải thích, tổ chức triển khai và giám sát việc thực hiện chính sách trong thực tiễn. Năng lực này bao gồm trình độ chuyên môn, kỹ năng quản lý, khả năng phân tích và xử lý tình huống, kỹ năng giao tiếp với người dân, cũng như phẩm chất đạo đức công vụ và tinh thần trách nhiệm. Một đội ngũ cán bộ, công chức có năng lực, tận tụy và liêm chính sẽ góp phần nâng cao hiệu quả thực thi chính sách, trong khi hạn chế về năng lực hoặc thiếu trách nhiệm sẽ làm suy giảm hiệu lực quản lý nhà nước ở cơ sở.
Ngoài ra, năng lực thực thi chính sách ở cơ sở còn phụ thuộc vào khả năng huy động và sử dụng hiệu quả các nguồn lực. Nguồn lực ở đây không chỉ bao gồm nguồn lực tài chính, cơ sở vật chất, mà còn bao gồm nguồn lực thông tin, nguồn lực xã hội và sự tham gia của người dân, doanh nghiệp, các tổ chức chính trị - xã hội. Việc thiếu nguồn lực hoặc phân bổ, sử dụng nguồn lực không hợp lý sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ và chất lượng thực thi chính sách, nhất là trong bối cảnh nhiều chính sách mới đặt ra yêu cầu cao về đầu tư, quản lý và giám sát.
Một yếu tố ngày càng có ý nghĩa quan trọng là năng lực phối hợp, giám sát và phản hồi chính sách. Thực thi chính sách ở cơ sở không phải là hoạt động đơn lẻ của một cơ quan hay cá nhân, mà là quá trình phối hợp giữa nhiều chủ thể, từ chính quyền địa phương, các cơ quan chuyên môn đến các tổ chức chính trị - xã hội và cộng đồng dân cư. Năng lực phối hợp hiệu quả giúp bảo đảm tính thống nhất trong triển khai chính sách, tránh trùng lặp, chồng chéo và lãng phí nguồn lực. Đồng thời, cơ chế giám sát và phản hồi chính sách giúp kịp thời phát hiện những bất cập trong quá trình thực hiện, cung cấp thông tin thực tiễn để điều chỉnh chính sách phù hợp hơn với yêu cầu của cuộc sống.
Nghị quyết Trung ương 5 khóa XII về hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đã chỉ rõ: “Một số quy định pháp luật, cơ chế, chính sách còn chồng chéo, mâu thuẫn, thiếu ổn định, nhất quán; còn có biểu hiện lợi ích cục bộ, chưa tạo được bước đột phá trong huy động, phân bổ và sử dụng có hiệu quả các nguồn lực phát triển”.
Nâng cao năng lực thực thi chính sách là rất quan trọng để các chính sách được triển khai hiệu quả và đạt được mục tiêu đề ra. Khi năng lực thực thi mạnh mẽ, Nhà nước có thể phản ứng nhanh chóng và linh hoạt với các thách thức mới, đồng thời tối ưu hóa được việc sử dụng nguồn lực công. Trong một thế giới ngày càng phức tạp, khả năng thích ứng và thực hiện các chính sách một cách hiệu quả chính là chìa khóa để đạt được sự phát triển bền vững và công bằng xã hội1. Từ góc độ thực tiễn quản lý nhà nước, năng lực thực thi chính sách ở cơ sở có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc bảo đảm hiệu lực, hiệu quả của bộ máy hành chính. Khi chính sách được triển khai đúng, đủ và kịp thời, người dân sẽ cảm nhận rõ lợi ích thiết thực, từ đó nâng cao niềm tin vào Nhà nước và hệ thống chính trị. Ngược lại, nếu năng lực thực thi yếu kém, chính sách dễ bị “nghẽn” ở khâu tổ chức thực hiện, làm giảm hiệu quả quản lý, thậm chí phát sinh khiếu kiện, mâu thuẫn xã hội.
Trong bối cảnh hiện nay, khi Việt Nam đang đẩy mạnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, cải cách hành chính, chuyển đổi số và phát triển kinh tế, xã hội bền vững, yêu cầu nâng cao năng lực thực thi chính sách ở cơ sở càng trở nên cấp thiết. Cấp cơ sở không chỉ là nơi “tiếp nhận” chính sách, mà còn là nơi kiểm nghiệm tính đúng đắn, khả thi của chính sách trong thực tiễn. Do đó, việc nghiên cứu một cách hệ thống cơ sở lý luận và vai trò của năng lực thực thi chính sách ở cơ sở là tiền đề quan trọng để đánh giá đúng thực trạng, từ đó đề xuất các giải pháp phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong giai đoạn mới.
2. Thực trạng năng lực thực thi chính sách ở cơ sở hiện nay: kết quả đạt được, hạn chế và nguyên nhân
Trong những năm qua, cùng với tiến trình đổi mới toàn diện đất nước, năng lực thực thi chính sách ở cơ sở đã có nhiều chuyển biến tích cực, góp phần quan trọng vào việc đưa chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước đi vào cuộc sống. Trước hết, hệ thống thể chế, cơ chế triển khai chính sách ở cơ sở từng bước được hoàn thiện. Nhiều chính sách lớn về phát triển kinh tế – xã hội, giảm nghèo bền vững, xây dựng nông thôn mới, cải cách hành chính, an sinh xã hội đã được cụ thể hóa khá kịp thời thông qua các chương trình, kế hoạch hành động phù hợp với điều kiện địa phương. Việc ban hành các văn bản hướng dẫn thực hiện chính sách ngày càng được chú trọng hơn về tính đồng bộ, rõ ràng và khả thi, tạo cơ sở pháp lý tương đối đầy đủ cho tổ chức thực hiện ở cơ sở.
Cùng với đó, tổ chức bộ máy và phương thức điều hành ở cấp cơ sở từng bước được sắp xếp, kiện toàn theo hướng tinh gọn, hiệu quả hơn. Việc phân công, phân cấp, phân quyền trong thực thi chính sách được đẩy mạnh, góp phần nâng cao tính chủ động của chính quyền cơ sở trong tổ chức triển khai các nhiệm vụ được giao. Nhiều địa phương đã phát huy tốt vai trò của chính quyền cơ sở trong việc phối hợp giữa các cơ quan chuyên môn, các tổ chức chính trị – xã hội và cộng đồng dân cư, qua đó nâng cao hiệu quả thực thi chính sách và giải quyết kịp thời các vấn đề phát sinh từ thực tiễn.
Đội ngũ cán bộ, công chức cơ sở nhìn chung đã có sự trưởng thành về trình độ chuyên môn, nghiệp vụ và kinh nghiệm thực tiễn. Công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức được quan tâm hơn, từng bước gắn với yêu cầu vị trí việc làm và nhiệm vụ thực thi chính sách. Nhiều cán bộ cơ sở đã thể hiện tinh thần trách nhiệm, gần dân, sát dân, chủ động giải thích, hướng dẫn và tổ chức thực hiện chính sách, qua đó góp phần nâng cao sự đồng thuận xã hội và niềm tin của người dân đối với chính quyền địa phương.
Bên cạnh những kết quả đạt được, năng lực thực thi chính sách ở cơ sở hiện nay vẫn còn bộc lộ không ít hạn chế. Trước hết, chất lượng thể chế và hướng dẫn thực hiện chính sách ở một số lĩnh vực còn chưa thực sự đồng bộ, rõ ràng và ổn định. Một số chính sách khi triển khai xuống cơ sở còn thiếu hướng dẫn cụ thể, thay đổi nhanh hoặc chưa phù hợp với điều kiện thực tiễn, dẫn đến lúng túng trong tổ chức thực hiện, thậm chí làm giảm hiệu quả của chính sách. Tình trạng chồng chéo, thiếu thống nhất giữa các văn bản quy phạm pháp luật vẫn còn tồn tại, gây khó khăn cho cán bộ cơ sở trong quá trình áp dụng.
Hạn chế tiếp theo là năng lực tổ chức thực hiện và phối hợp giữa các chủ thể ở cơ sở chưa thật sự hiệu quả. Ở một số nơi, việc phân công nhiệm vụ chưa rõ ràng, cơ chế phối hợp giữa các cơ quan, đơn vị còn hình thức, thiếu chặt chẽ, dẫn đến tình trạng đùn đẩy trách nhiệm hoặc triển khai chính sách không đồng bộ. Công tác chỉ đạo, điều hành ở một số địa phương còn mang tính hành chính, chưa linh hoạt, chưa chú trọng đúng mức đến việc theo dõi, đánh giá quá trình thực thi chính sách.
Năng lực của đội ngũ cán bộ, công chức cơ sở còn chưa đồng đều, đặc biệt là về kỹ năng thực thi chính sách trong bối cảnh mới. Một bộ phận cán bộ còn hạn chế về khả năng phân tích chính sách, xử lý tình huống, giao tiếp với người dân và ứng dụng công nghệ thông tin. Tinh thần trách nhiệm, ý thức phục vụ nhân dân của một số cán bộ chưa cao, còn biểu hiện né tránh, sợ trách nhiệm, làm việc cầm chừng, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng và hiệu quả thực thi chính sách ở cơ sở.
Bên cạnh đó, điều kiện bảo đảm cho thực thi chính sách ở cơ sở còn nhiều khó khăn. Nguồn lực tài chính, cơ sở vật chất, trang thiết bị và hạ tầng công nghệ thông tin ở nhiều địa phương, nhất là vùng sâu, vùng xa, còn hạn chế. Việc phân bổ nguồn lực cho thực thi chính sách chưa thực sự gắn với yêu cầu nhiệm vụ, dẫn đến tình trạng chính sách được ban hành nhưng triển khai chậm hoặc không đạt hiệu quả như mong muốn. Công tác giám sát, đánh giá và phản hồi chính sách ở cơ sở cũng chưa được chú trọng đúng mức, chưa phát huy đầy đủ vai trò của người dân, các tổ chức xã hội và truyền thông.
Những hạn chế nêu trên xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, cả chủ quan và khách quan. Về nguyên nhân khách quan, bối cảnh phát triển nhanh và phức tạp của kinh tế, xã hội đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với thực thi chính sách, trong khi hệ thống thể chế và năng lực quản lý ở cơ sở chưa theo kịp. Sự khác biệt về điều kiện kinh tế, xã hội, trình độ phát triển giữa các địa phương cũng làm cho việc triển khai chính sách gặp nhiều khó khăn, nhất là đối với các chính sách mang tính thống nhất, áp dụng trên phạm vi cả nước.
Về nguyên nhân chủ quan, nhận thức về vai trò của thực thi chính sách ở cơ sở trong một số cấp, ngành chưa đầy đủ, dẫn đến việc chưa quan tâm đúng mức đến nâng cao năng lực tổ chức thực hiện. Công tác xây dựng và ban hành chính sách ở một số lĩnh vực còn nặng về mục tiêu, thiếu chú ý đến tính khả thi và điều kiện thực hiện ở cơ sở. Bên cạnh đó, công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức cơ sở chưa thực sự đáp ứng yêu cầu thực tiễn; cơ chế đánh giá, đãi ngộ và khuyến khích cán bộ chưa tạo được động lực mạnh mẽ để nâng cao chất lượng thực thi chính sách.
Nhìn chung, thực trạng năng lực thực thi chính sách ở cơ sở hiện nay vừa có những kết quả quan trọng, vừa bộc lộ những hạn chế cần sớm khắc phục. Việc phân tích đầy đủ các kết quả đạt được, những hạn chế và nguyên nhân là cơ sở thực tiễn quan trọng để đề xuất các giải pháp phù hợp nhằm nâng cao năng lực thực thi chính sách ở cơ sở trong giai đoạn hiện nay, đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và phát triển đất nước bền vững.
3. Giải pháp nâng cao năng lực thực thi chính sách ở cơ sở hiện nay
Nâng cao năng lực thực thi chính sách ở cơ sở là yêu cầu khách quan, có ý nghĩa quyết định đối với hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và sự thành công của các chủ trương, chính sách trong thực tiễn. Trên cơ sở phân tích thực trạng, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, trong đó trọng tâm là hoàn thiện thể chế, nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, đổi mới phương thức tổ chức thực hiện, bảo đảm các điều kiện thực thi và tăng cường giám sát, đánh giá chính sách.
Cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, cơ chế thực thi chính sách theo hướng đồng bộ, thống nhất và khả thi, lấy cơ sở làm trung tâm của quá trình tổ chức thực hiện. Việc xây dựng và ban hành chính sách cần được tiến hành trên cơ sở tổng kết sâu sắc thực tiễn, đánh giá đầy đủ tác động và dự báo các điều kiện bảo đảm thực hiện ở cơ sở. Các văn bản hướng dẫn thực hiện chính sách phải rõ ràng, cụ thể, hạn chế tối đa tình trạng chồng chéo, mâu thuẫn hoặc thay đổi liên tục gây khó khăn cho cơ sở. Đồng thời, cần tăng cường phân cấp, phân quyền gắn với phân bổ nguồn lực và trách nhiệm giải trình, tạo điều kiện để chính quyền cơ sở chủ động, linh hoạt trong tổ chức thực thi chính sách phù hợp với đặc điểm, điều kiện của từng địa phương.
Cùng với hoàn thiện thể chế, việc nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức cơ sở giữ vai trò then chốt trong nâng cao năng lực thực thi chính sách. Cần tiếp tục đổi mới mạnh mẽ công tác tuyển dụng, sử dụng, đánh giá và quản lý cán bộ theo hướng dựa trên năng lực, phẩm chất và hiệu quả công việc. Công tác đào tạo, bồi dưỡng phải gắn chặt với yêu cầu thực tiễn thực thi chính sách, chú trọng trang bị kiến thức về quản lý công, kỹ năng phân tích và tổ chức thực hiện chính sách, kỹ năng giao tiếp, đối thoại với người dân, cũng như năng lực ứng dụng công nghệ số. Đồng thời, cần xây dựng cơ chế khuyến khích, bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung; kiên quyết xử lý những trường hợp né tránh trách nhiệm, thiếu tinh thần phục vụ nhân dân, làm ảnh hưởng đến uy tín và hiệu quả hoạt động của chính quyền cơ sở.
Đổi mới phương thức tổ chức thực thi chính sách ở cơ sở theo hướng dân chủ, minh bạch và lấy người dân làm trung tâm. Chính quyền cơ sở cần tăng cường công khai, minh bạch thông tin về chính sách, quy trình và kết quả thực hiện, tạo điều kiện để người dân dễ dàng tiếp cận, giám sát và tham gia vào quá trình thực thi chính sách. Việc tổ chức thực hiện cần chú trọng lắng nghe ý kiến, phản ánh, kiến nghị của người dân và doanh nghiệp, kịp thời điều chỉnh những nội dung chưa phù hợp với thực tiễn. Đồng thời, cần phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị, xã hội và các thiết chế cộng đồng trong việc phối hợp tuyên truyền, vận động và giám sát thực thi chính sách ở cơ sở, qua đó tăng cường sự đồng thuận xã hội và nâng cao hiệu quả chính sách.
Bảo đảm đầy đủ các điều kiện vật chất, tài chính và hạ tầng kỹ thuật cho thực thi chính sách ở cơ sở là giải pháp có ý nghĩa nền tảng. Nhà nước cần quan tâm đầu tư nguồn lực tương xứng cho cơ sở, nhất là đối với các địa phương còn nhiều khó khăn, vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Việc phân bổ ngân sách và các nguồn lực khác cần gắn với yêu cầu nhiệm vụ thực thi chính sách, bảo đảm tính kịp thời, hiệu quả và minh bạch. Đồng thời, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong hoạt động của chính quyền cơ sở, từng bước xây dựng chính quyền số, nâng cao chất lượng cung ứng dịch vụ công, rút ngắn quy trình, giảm chi phí và tăng tính thuận tiện cho người dân và doanh nghiệp.
Song song với các giải pháp trên, cần tăng cường công tác theo dõi, giám sát và đánh giá việc thực thi chính sách ở cơ sở một cách thực chất, thường xuyên và toàn diện. Việc giám sát không chỉ dừng lại ở kiểm tra hình thức, mà phải chú trọng đánh giá kết quả, tác động và mức độ đáp ứng mục tiêu của chính sách trong thực tiễn. Cần xây dựng cơ chế thu thập thông tin phản hồi từ cơ sở và từ người dân một cách kịp thời, khách quan, làm cơ sở cho việc điều chỉnh, hoàn thiện chính sách. Đồng thời, cần gắn kết quả thực thi chính sách với công tác đánh giá, xếp loại tổ chức và cán bộ, công chức, qua đó nâng cao trách nhiệm giải trình và hiệu quả quản lý.
1. TS. Nguyễn Sĩ Dũng: Năng lực thực thi chính sách, Nhân Dân hằng tháng, ngày 22/4/2024, https://nhandan.vn/nang-luc-thuc-thi-chinh-sach-post805880.html.
