1. Nhận định về mối quan hệ giữa Nhà nước - thị trường - xã hội trong bối cảnh mới ở Việt Nam hiện nay
Nhà nước xã hội chủ nghĩa vừa có khả năng khách quan, vừa có thể phát huy đầy đủ nhân tố chủ quan nhằm giải quyết hài hòa các mối quan hệ trong xã hội. Do vị trí và sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân, nên nhà nước của giai cấp này tồn tại với tư cách là phương tiện để xây dựng xã hội mới, trong đó đã bao hàm sự thống nhất chặt chẽ giữa tính chính trị - giai cấp, tính dân tộc và tính nhân dân. Đó là định hướng mácxít rất quan trọng trong xây dựng và hoàn thiện mối quan hệ giữa Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân. Do đó, quan hệ giữa Nhà nước - thị trường - xã hội phải thường xuyên được đánh giá, nhất là trong việc thực hiện thống nhất các chức năng xã hội - chính trị và xã hội của Nhà nước; phát hiện những vấn đề bất cập và không ngừng hoàn thiện cơ chế quan hệ giữa Nhà nước với các định chế xã hội. Quan hệ giữa Nhà nước - thị trường và xã hội là quan hệ giữa hệ thống thiết chế điều tiết với khách thể của sự điều tiết ấy; đồng thời, là quan hệ giữa bản thân thiết chế với cơ sở xã hội của thiết chế ấy. Trong đó, những nội dung quan trọng nhất cần khẳng định chính là phương thức Nhà nước xã hội chủ nghĩa sử dụng để giải quyết các mối liên hệ biện chứng giữa tập trung và dân chủ, giữa chính trị và nhân văn, giữa giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa với phát triển kinh tế nhiều thành phần và phát huy truyền thống đại đoàn kết dân tộc, giữa thực hiện chức năng xã hội - chính trị và chức năng xã hội trên các phương diện của đời sống xã hội. Chính quyền các cấp giữ vai trò quan trọng trong việc xử lý tốt mối quan hệ giữa thị trường và Nhà nước. Theo đó, cần căn cứ vào mục tiêu xây dựng thể chế hành chính xã hội chủ nghĩa để đẩy mạnh cải cách hành chính, chính quyền phục vụ doanh nghiệp, xã hội và nhân dân; xây dựng chính quyền theo kiểu cung cấp dịch vụ một cách khoa học, với bộ máy làm việc liêm khiết, hiệu quả cao.
Giới nghiên cứu thường dùng hình tượng “Nhà nước nhỏ” với ý nghĩa là bộ máy nhà nước tinh gọn, song hiệu lực và hiệu quả cao. Tương tư như vậy, nói “Xã hội lớn” là với ý nghĩa thị trường (các doanh nghiệp) ngày càng mở rộng sản xuất, kinh doanh trên khắp các ngành, nghề mà pháp luật không cấm; các tổ chức xã hội có chức năng góp phần với nhà nước trong việc cung ứng các dịch vụ công, đồng thời “khỏa lấp” các khiếm khuyết của thị trường, nhất là bảo vệ môi trường và bảo đảm an sinh xã hội1. Ngoài ra, để xây dựng một “nhà nước nhỏ nhất có thể”, cần phải làm cho bộ máy hoạt động chuyên nghiệp hơn, hiệu quả hơn. Chính phủ phải làm cho người dân thực sự “hiểu và thành thạo trong sử dụng quyền lực” của mình; đồng thời mở rộng dân chủ, bảo đảm sự tham gia của người dân vào quá trình hoạch định và thực thi các chính sách... Các nền kinh tế phát triển trên thế giới thường kết hợp “bàn tay vô hình”, tức là quá trình tự vận động “theo quy luật” của nền kinh tế thị trường và “bàn tay hữu hình” - sự can thiệp, định hướng “hợp quy luật” của nhà nước, chính phủ. Chính phủ phải cân bằng hai yếu tố “bàn tay vô hình” và “bàn tay hữu hình”; Sử dụng các công cụ kinh tế, chính sách, “lợi thế” để tổ chức thị trường, khuyến khích mọi cá nhân và tổ chức tham gia vào quá trình phát triển kinh tế - xã hội. Một minh chứng rõ nét cho sự thành công của mô hình này là sự phát triển “thần kỳ” của các quốc gia Đông Á, đặc biệt là Nhật Bản, Hàn Quốc, Sigapore. Tuy nhiên, không phải quốc gia nào cũng thành công trong việc xây dựng mô hình này. Trên thực tế, nếu áp dụng “máy móc”, không căn cứ vào những điều kiện cụ thể, đặc thù của mỗi quốc gia thì mô hình này dễ làm nảy sinh và tạo điều kiện cho các hiện tượng tiêu cực, tham nhũng xảy ra, kìm hãm sự phát triển của quốc gia.
Như vậy, có thể thấy, quan hệ giữa chính quyền nhà nước với thị trường và tổ chức xã hội là quan hệ giữa hệ thống thiết chế điều tiết với khách thể của sự điều tiết đó; đồng thời, đó là quan hệ giữa thiết chế với cơ sở xã hội của thiết chế ấy. Trong đó, những nội dung quan trọng nhất cần khẳng định chính là phương thức mà nhà nước xã hội chủ nghĩa sử dụng để giải quyết các mối liên hệ biện chứng giữa tập trung và dân chủ, giữa chính trị và nhân văn, giữa giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa với phát triển kinh tế nhiều thành phần và phát huy truyền thống đại đoàn kết dân tộc, giữa thực hiện chức năng xã hội - chính trị và chức năng xã hội trên các phương diện của đời sống xã hội.
2. Định hướng giải quyết đúng đắn mối quan hệ giữa Nhà nước - thị trường - xã hội trong bối cảnh mới ở Việt Nam hiện nay
Dự thảo Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng nhấn mạnh: “Giải quyết đúng đắn mối quan hệ giữa Nhà nước - thị trường - xã hội, khẳng định vai trò quyết định của thị trường trong huy động và phân bổ các nguồn lực phát triển”2. Qua đó, xác định rõ quan điểm, tầm nhìn, mục tiêu và định hướng phát triển, những nhiệm vụ trọng tâm và đột phá chiến lược để tạo bước phát triển mạnh mẽ cho đất nước trong giai đoạn mới.
Theo đó, việc áp dụng các biện pháp mới và đề ra những chính sách phải xuất phát từ thực tiễn đất nước, đó là yêu cầu quan trọng để xử lý tốt mối quan hệ giữa Nhà nước - thị trường - xã hội.
Một là, xây dựng chủ thể thị trường, hệ thống thị trường, tổ chức ngành, nghề và cơ cấu tổ chức xã hội, nâng cao năng lực xã hội. Càng nhiều doanh nghiệp lớn mạnh thì càng tạo ra nhiều của cải hơn, hệ thống thị trường hoàn thiện sẽ giúp huy động nhiều yếu tố sản xuất tiềm năng, phân bổ hợp lý theo nhu cầu thị trường. Tổ chức ngành, nghề là những tổ chức mang tính tự nguyện, có khả năng phát huy tiến bộ kỹ thuật và có những lợi thế khác, do đó cần được khuyến khích phát triển.
Hai là, cùng với một thị trường thống nhất trên toàn quốc, cần giao quyền hạn quản lý ở mức hợp lý cho chính quyền địa phương cấp tỉnh và cấp xã. Khả năng tự do lưu chuyển của hàng hóa trên thị trường thống nhất toàn quốc là tiền đề để kinh tế phát triển. Đồng thời, giữa Trung ương và địa phương phải có sự phân cấp hợp lý, hạn chế việc tập trung quá nhiều quyền hạn tài chính ở cấp Trung ương, cần mở rộng quyền hạn của địa phương trong quản lý kinh tế.
Ba là, đẩy mạnh phát triển kinh tế theo hướng mở. Tối ưu hóa cơ cấu xuất, nhập khẩu, tận dụng tốt hơn nữa thị trường ngoài nước và nguồn lực từ bên ngoài. Mở rộng đầu tư ra nước ngoài, qua đó tìm kiếm nguồn lực cho phát triển kinh tế. Thu hút tri thức và mở rộng mạng lưới tiêu thụ trên thị trường quốc tế, nâng cao năng lực đổi mới kỹ thuật và năng lực kinh doanh của doanh nghiệp.
Bốn là, xác định trật tự thị trường, tạo dựng môi trường cạnh tranh bình đẳng giữa các loại hình doanh nghiệp. Các loại hình doanh nghiệp đều phải được cạnh tranh công bằng và phải bảo vệ lợi ích của người tiêu dùng. Kiên quyết ngăn chặn những hành vi cạnh tranh không chính đáng, nhất là những hành vi làm hàng giả, hàng kém chất lượng làm tổn hại đến người tiêu dùng. Cần quy định rõ tiêu chuẩn chất lượng trên cơ sở khoa học, tăng cường giám sát, quản lý thị trường, phát huy vai trò giám sát của người tiêu dùng đối với chất lượng hàng hóa.
Đối với thị trường, vấn đề đặt ra hiện nay là Nhà nước phải tiếp tục hoàn chỉnh hệ thống văn bản pháp luật, nhằm bảo đảm sự vận hành thông thoáng của thị trường, thúc đẩy cạnh tranh bình đẳng. Cần dành không gian cho thị trường tự điều tiết và sự phân bổ các nguồn lực có hiệu quả cao nhất về kinh tế - xã hội. Cần rà soát chặt chẽ, giảm thiểu những văn bản xâm phạm quyền tự do kinh doanh hoặc quyền mưu cầu hạnh phúc chính đáng của người dân; “Mọi chủ trương, chính sách phải thực sự xuất phát từ nguyện vọng, quyền, lợi ích chính đáng, hợp pháp và hạnh phúc của Nhân dân3”.
1. Nguyễn Khánh Ly, Đoàn Văn Dũng: Xây dựng Chính phủ nhỏ, xã hội lớn, xu hướng trên thế giới và những vấn đề đặt ra ở Việt Nam hiện nay, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, 2019.
2, 3. “Dự thảo Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng”, Báo Nhân Dân điện tử, ngày 15/10/2025, https://nhandan.vn/du-thao-bao-cao-chinh-tri-cua-ban-chap-hanh-trung-uong-dang-khoa-xiii-tai-dai-hoi-dai-bieu-toan-quoc-lan-thu-xiv-cua-dang-post915432.html.
