1. Nội dung cốt lõi của tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục
Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục là một chỉnh thể toàn diện, thống nhất giữa mục tiêu, nội dung, phương pháp, lực lượng và cơ chế thực hiện, phản ánh sâu sắc tầm nhìn chiến lược của Người về vai trò của tri thức và con người trong sự nghiệp cách mạng. Trải qua nhiều thời kỳ, tư tưởng ấy vẫn giữ nguyên giá trị định hướng và soi sáng cho công cuộc đổi mới giáo dục hiện nay.
Trước hết, về mục tiêu giáo dục, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn đặt giáo dục vào vị trí trung tâm của tiến trình phát triển dân tộc, coi đó là con đường căn bản để “nâng cao dân trí, bồi dưỡng nhân lực, đào tạo nhân tài”. Theo Người, giáo dục không chỉ nhằm truyền thụ tri thức mà quan trọng hơn là giải phóng con người khỏi ngu dốt, nô lệ tinh thần, giúp con người tự chủ, tự tin và sáng tạo để làm chủ cuộc đời và xã hội. Như vậy, mục tiêu tối hậu của giáo dục theo tư tưởng Hồ Chí Minh là phát triển toàn diện con người Việt Nam mới - con người vừa có trí tuệ, vừa có đạo đức, năng lực và lý tưởng xã hội chủ nghĩa.
Tư tưởng đó mang tính nhân văn và dân tộc sâu sắc. Chủ tịch Hồ Chí Minh xem dân trí là nền tảng của dân quyền và dân sinh; muốn xây dựng đất nước độc lập, tự cường thì trước hết phải “diệt giặc dốt” - tức nâng cao trình độ học vấn, mở mang tri thức cho toàn dân. Người nhấn mạnh: “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”1. Do đó, giáo dục được đặt trong mối quan hệ biện chứng với sự nghiệp giải phóng dân tộc, phát triển kinh tế, xây dựng văn hóa và con người. Chính từ nhận thức đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh xác định giáo dục là quốc sách hàng đầu, là động lực thúc đẩy tiến bộ xã hội.
Thứ hai, về nội dung giáo dục, Hồ Chí Minh chủ trương giáo dục toàn diện, phát triển hài hòa giữa các mặt đức - trí - thể - mỹ - lao. Người phản đối quan điểm giáo dục phiến diện, chỉ chú trọng dạy chữ mà quên dạy người, dạy nghề. Với Hồ Chí Minh, giáo dục không chỉ cung cấp tri thức khoa học mà còn rèn luyện đạo đức, phẩm chất, nhân cách, lối sống và ý thức công dân. Người viết: “Học để làm việc, làm người, làm cán bộ. Học để phụng sự đoàn thể, phụng sự giai cấp và nhân dân, phụng sự Tổ quốc và nhân loại”2.
Giáo dục đạo đức, theo Hồ Chí Minh, là nền tảng của mọi hoạt động dạy và học. Người đề cao các phẩm chất như trung thực, cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư, yêu lao động, trọng nghĩa tình. Song song với đó, giáo dục tri thức phải hướng đến tính thực tiễn, thiết thực, phục vụ đời sống nhân dân và công cuộc kiến thiết đất nước. Trong các cấp học, Người đều nhấn mạnh cần kết hợp giữa học văn hóa, khoa học và rèn luyện thể chất, thẩm mỹ, lao động để hình thành con người phát triển toàn diện, “vừa hồng, vừa chuyên” - một khái niệm mang giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc đến tận ngày nay.
Thứ ba, về phương pháp giáo dục, Chủ tịch Hồ Chí Minh chủ trương kết hợp chặt chẽ giữa học và hành, lý luận và thực tiễn. Người kiên quyết phê phán lối học thụ động, “học vẹt”, “học để lấy bằng cấp”. Thay vào đó, Người khuyến khích học đi đôi với hành, coi hành là cách thức kiểm nghiệm và phát triển tri thức, là phương pháp để con người rèn luyện bản lĩnh và sáng tạo. Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng nhấn mạnh phải đổi mới phương pháp dạy học theo hướng khơi gợi tư duy độc lập, tinh thần tự học, tự nghiên cứu, bởi “học hỏi là một việc phải tiếp tục suốt đời”3.
Phương pháp giáo dục của Người mang đậm tính dân chủ và nhân văn. Trong quan hệ thầy - trò, Chủ tịch Hồ Chí Minh yêu cầu phải “tôn trọng lẫn nhau, cùng nhau tiến bộ”, thầy phải là người hướng dẫn, khơi dậy tiềm năng và lòng ham học của học trò. Đây là quan niệm tiến bộ, đi trước thời đại, phản ánh bản chất cách mạng và hiện đại của tư tưởng giáo dục Hồ Chí Minh, phù hợp với xu hướng giáo dục khai phóng, lấy người học làm trung tâm mà thế giới hiện đại đang hướng tới.
Thứ tư, Hồ Chí Minh đặc biệt đề cao vai trò của người thầy trong sự nghiệp trồng người. Theo Người, người thầy không chỉ truyền đạt tri thức mà còn là tấm gương về đạo đức, nhân cách, lối sống. “Người thầy giáo tốt - thầy giáo xứng đáng là thầy giáo - là người vẻ vang nhất. Dù là tên tuổi không đăng trên báo, không được thưởng huân chương, song những người thầy giáo tốt là những anh hùng vô danh”4.
Tư tưởng đó nhấn mạnh vai trò nòng cốt của đội ngũ nhà giáo trong phát triển con người và xã hội. Muốn đổi mới giáo dục thành công, phải trước hết “trọng dụng và tôn vinh người thầy”, bảo đảm cho họ có điều kiện cống hiến và sáng tạo. Đây là điểm gặp gỡ giữa tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm hiện đại về “phát triển giáo dục dựa trên nhân tố con người”, đặc biệt là nhân tố nhà giáo - chủ thể sáng tạo văn hóa và tri thức.
Thứ năm, Chủ tịch Hồ Chí Minh coi giáo dục là sự nghiệp của toàn dân, của cả hệ thống chính trị. Theo Người, giáo dục không thể là công việc riêng của nhà trường hay của ngành giáo dục, mà phải là nhiệm vụ chung của toàn xã hội. Gia đình, nhà trường, các tổ chức chính trị - xã hội đều phải tham gia vào quá trình giáo dục con người. Người cho rằng: “Cho nên muốn giáo dục các cháu thành người tốt, nhà trường, đoàn thể, gia đình, xã hội đều phải kết hợp chặt chẽ với nhau”5.
Tư tưởng này thể hiện quan điểm toàn diện, hệ thống, coi giáo dục là sự nghiệp xã hội hóa, gắn chặt với công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Trong điều kiện hiện nay, quan điểm đó càng có ý nghĩa định hướng rõ rệt: giáo dục muốn phát triển bền vững phải huy động được sức mạnh của toàn xã hội, của Đảng, Nhà nước, cộng đồng doanh nghiệp và từng người dân.
Từ hệ thống nội dung trên, có thể khẳng định tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục là một di sản lý luận đặc sắc, kết tinh trí tuệ, đạo đức và tầm nhìn của Người về phát triển con người Việt Nam trong thời đại mới. Đó không chỉ là tư tưởng mang giá trị lý luận sâu sắc, mà còn là kim chỉ nam cho công cuộc đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục - đào tạo ở nước ta hiện nay. Vận dụng sáng tạo những giá trị ấy, chúng ta có cơ sở để xây dựng một nền giáo dục tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, hướng tới mục tiêu phát triển con người toàn diện, đóng góp cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế của đất nước.
2. Thực tiễn vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục trong thời kỳ đổi mới
Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục với hạt nhân là quan điểm “giáo dục vì con người, do con người và phục vụ con người” đã trở thành nền tảng tư tưởng chỉ đạo xuyên suốt đường lối phát triển giáo dục của Đảng và Nhà nước ta. Trong gần bốn thập niên đổi mới, từ sau Đại hội VI (1986) đến nay, quá trình vận dụng và phát triển tư tưởng đó đã tạo nên những bước chuyển căn bản, góp phần đưa giáo dục trở thành quốc sách hàng đầu, động lực chủ yếu thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế.
Đổi mới tư duy và thể chế hóa quan điểm giáo dục của Hồ Chí Minh.
Đảng ta đã nhận thức sâu sắc rằng giáo dục không chỉ là lĩnh vực văn hóa - xã hội, mà còn là động lực của sự phát triển và là điều kiện tiên quyết để thực hiện thành công sự nghiệp đổi mới. Đường lối ấy được kế thừa và phát triển qua các kỳ Đại hội tiếp theo, đặc biệt là Nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII (năm 1996) và Nghị quyết số 29-NQ/TW, ngày 4/11/2013, Hội nghị lần thứ 8 Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XI) về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo.
Tư tưởng Hồ Chí Minh về “học đi đôi với hành”, “lý luận gắn liền với thực tiễn”, “giáo dục phục vụ nhân dân, phục vụ Tổ quốc” đã được cụ thể hóa trong hệ thống chính sách giáo dục quốc gia. Nhà nước chuyển từ mô hình giáo dục bao cấp sang nền giáo dục mở, đa dạng hóa loại hình đào tạo, khuyến khích xã hội hóa, gắn kết giữa nhà trường - gia đình - xã hội. Các mục tiêu “nâng cao dân trí, bồi dưỡng nhân lực, đào tạo nhân tài” được lồng ghép trong Chiến lược phát triển giáo dục 2011 - 2020 và tiếp tục trong giai đoạn 2021 - 2030, thể hiện rõ sự kế thừa tư tưởng Hồ Chí Minh trong tư duy phát triển giáo dục toàn diện.
Cơ chế quản lý giáo dục cũng được đổi mới theo hướng dân chủ, minh bạch, trao quyền tự chủ cho các cơ sở giáo dục, tạo động lực sáng tạo, cạnh tranh lành mạnh. Tinh thần “giáo dục là sự nghiệp của toàn dân” được thể chế hóa qua chính sách khuyến học, khuyến tài, xây dựng xã hội học tập, hình thành các quỹ hỗ trợ giáo dục, trung tâm học tập cộng đồng ở hầu hết các địa phương.
Phát triển hệ thống giáo dục toàn diện, gắn với thực tiễn.
Trên cơ sở vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về “giáo dục toàn diện”, Việt Nam đã xây dựng hệ thống giáo dục quốc dân thống nhất, từ mầm non đến sau đại học, gắn chặt với yêu cầu phát triển nguồn nhân lực. Các chương trình giáo dục được đổi mới theo hướng tích hợp, phát triển năng lực, kỹ năng, thay cho mô hình nặng truyền thụ tri thức. Nhiều nội dung gắn liền với tư tưởng Hồ Chí Minh đã được đưa vào chương trình chính khóa, đặc biệt là môn Giáo dục công dân, Tư tưởng Hồ Chí Minh, Đạo đức nghề nghiệp, Kỹ năng sống... giúp người học không chỉ có tri thức mà còn có nhân cách, lý tưởng và tinh thần cống hiến.
Giáo dục nghề nghiệp, dạy nghề, đào tạo kỹ năng lao động - lĩnh vực Chủ tịch Hồ Chí Minh rất coi trọng cũng có bước phát triển mạnh. Các mô hình liên kết “trường - doanh nghiệp”, “học đi đôi với hành”, “vừa học vừa làm” được triển khai rộng rãi. Nhiều trường cao đẳng nghề đạt chuẩn ASEAN, đào tạo kỹ năng cho lực lượng lao động trẻ, phù hợp với yêu cầu của nền kinh tế tri thức và hội nhập quốc tế.
Xây dựng và phát huy vai trò của đội ngũ nhà giáo theo tư tưởng Hồ Chí Minh.
Nhà nước đã ban hành Chiến lược phát triển đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục giai đoạn 2021 - 2030, trong đó nhấn mạnh việc xây dựng đội ngũ có bản lĩnh chính trị, phẩm chất đạo đức, năng lực chuyên môn, tinh thần đổi mới sáng tạo. Hàng loạt chính sách về chuẩn nghề nghiệp, bồi dưỡng thường xuyên, đãi ngộ, tôn vinh giáo viên được triển khai. Đặc biệt, phong trào “Mỗi thầy cô giáo là một tấm gương đạo đức, tự học và sáng tạo” đã lan tỏa sâu rộng, phản ánh sinh động việc học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh trong ngành giáo dục.
Tuy nhiên, vẫn còn những thách thức cần khắc phục: thu nhập của giáo viên chưa tương xứng với vai trò xã hội, áp lực nghề nghiệp cao, chênh lệch chất lượng giữa các vùng miền. Điều này đòi hỏi tiếp tục thể chế hóa tư tưởng “trọng dụng người tài, tôn vinh người thầy” của Chủ tịch Hồ Chí Minh, bảo đảm để đội ngũ nhà giáo thực sự là lực lượng nòng cốt trong sự nghiệp trồng người.
Giáo dục đạo đức, lối sống và ý thức công dân trong bối cảnh mới.
Một nội dung xuyên suốt trong tư tưởng Hồ Chí Minh là giáo dục con người toàn diện, trong đó “dạy người” được đặt lên hàng đầu. Người nhấn mạnh: “Có tài mà không có đức là hỏng... Đức phải có trước tài"6. Vận dụng quan điểm đó, giáo dục đạo đức, lối sống, lý tưởng cách mạng đã trở thành trọng tâm trong chương trình đào tạo hiện nay.
Từ năm 2016, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Chương trình giáo dục công dân mới, tăng cường các nội dung về đạo đức, pháp luật, kỹ năng sống, giá trị nhân văn, trách nhiệm xã hội. Phong trào “Học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh” được đưa vào sinh hoạt thường xuyên của học sinh, sinh viên. Các mô hình “Trường học hạnh phúc”, “Công dân số có trách nhiệm”, “Thanh niên sống đẹp”... được triển khai rộng rãi, tạo môi trường để thế hệ trẻ rèn luyện phẩm chất, nhân cách, ý thức công dân toàn cầu mà vẫn giữ vững bản sắc Việt Nam.
Giáo dục đạo đức còn được mở rộng trong không gian số: các chương trình tuyên truyền về an toàn mạng, chống bạo lực học đường, giáo dục giới tính, bảo vệ môi trường được lồng ghép, giúp học sinh phát triển toàn diện cả về nhận thức, thái độ và hành vi. Đây là biểu hiện rõ nét của sự phát triển sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh trong bối cảnh toàn cầu hóa và cách mạng công nghiệp 4.0.
Hội nhập quốc tế, chuyển đổi số và xã hội hóa giáo dục.
Tinh thần “giáo dục là sự nghiệp của toàn dân” mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đề xướng được thể hiện sinh động trong chính sách xã hội hóa giáo dục. Hàng loạt cơ sở tư thục, dân lập, liên kết quốc tế được hình thành, góp phần đa dạng hóa hệ thống giáo dục và mở rộng cơ hội học tập.
Song song với đó, quá trình chuyển đổi số trong giáo dục được đẩy mạnh, thể hiện đúng tinh thần “học suốt đời”, “học ở mọi nơi, mọi lúc”. Các nền tảng học trực tuyến, thư viện số, hệ thống quản lý học tập (LMS) giúp mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức cho mọi người dân. Mô hình “xã hội học tập số” đang hình thành, phản ánh tầm nhìn của Hồ Chí Minh về dân chủ hóa tri thức khi “mọi người đều có quyền được học hành”
Nhìn tổng thể, quá trình vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục trong thời kỳ đổi mới đã đạt được những thành tựu to lớn: hệ thống giáo dục phát triển nhanh về quy mô và chất lượng; dân trí được nâng cao; nguồn nhân lực được đào tạo đáp ứng yêu cầu hội nhập; giáo dục đạo đức, lối sống, lý tưởng được quan tâm; xã hội hóa và chuyển đổi số mở ra không gian học tập mới.
Tuy nhiên, vẫn còn những hạn chế: chất lượng giáo dục chưa đồng đều; tình trạng dạy thêm, học thêm, bệnh thành tích, gian lận thi cử vẫn tồn tại; chênh lệch cơ hội học tập giữa vùng miền, giữa công – tư còn lớn; cơ chế chính sách cho giáo viên chưa tương xứng. Điều đó cho thấy, để vận dụng trọn vẹn tư tưởng Hồ Chí Minh, cần tiếp tục đổi mới mạnh mẽ hơn nữa, lấy con người làm trung tâm, lấy tri thức và đạo đức làm nền tảng, xây dựng nền giáo dục Việt Nam tiên tiến, nhân văn, hiện đại và hội nhập.
3. Phát triển sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục trong thời kỳ đổi mới
Trong bối cảnh toàn cầu hóa, chuyển đổi số và phát triển kinh tế tri thức hiện nay, yêu cầu đặt ra cho nền giáo dục Việt Nam không chỉ dừng ở việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh mà còn phải phát triển sáng tạo tư tưởng đó, phù hợp với điều kiện lịch sử mới. Những giá trị cốt lõi trong tư tưởng Hồ Chí Minh, như “học đi đôi với hành”, “giáo dục toàn diện”, “giáo dục cho mọi người”, “giáo dục gắn với lao động sản xuất và đời sống nhân dân”, “thầy giáo là kỹ sư tâm hồn”, “giáo dục là sự nghiệp của toàn dân” cần được tiếp tục kế thừa, nhưng đồng thời phải được mở rộng, hiện đại hóa và gắn liền với công cuộc đổi mới, hội nhập quốc tế.
Phát triển tư tưởng “học đi đôi với hành” trong nền kinh tế tri thức và xã hội số.
Trong điều kiện mới, “học đi đôi với hành” không chỉ dừng lại ở việc rèn luyện kỹ năng lao động thực tiễn mà còn phải được hiểu là học để sáng tạo, để khởi nghiệp và để thích ứng với đổi thay của xã hội. Các trường đại học, cao đẳng và cơ sở dạy nghề cần thiết lập mối liên kết chặt chẽ với doanh nghiệp, viện nghiên cứu, khu công nghiệp để sinh viên được học trong môi trường thực tế, có cơ hội thực hành, khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo. Mô hình “trường học gắn với doanh nghiệp” hay “học qua dự án” đang dần lan tỏa, phản ánh đúng tinh thần Hồ Chí Minh về mối quan hệ giữa tri thức - hành động - sản xuất.
Bên cạnh đó, cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đòi hỏi “học đi đôi với hành” còn là “học gắn với công nghệ”. Việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), mô phỏng số (Digital Twin) hay công nghệ thực tế ảo (VR/AR) trong giảng dạy là biểu hiện cụ thể của sự phát triển sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh trong thời đại mới khi việc học không còn giới hạn bởi không gian, thời gian hay mô hình truyền thống.
Phát triển tư tưởng “giáo dục toàn dân” thành “xã hội học tập số”.
Từ quan niệm “mọi người đều có quyền được học” và “học suốt đời”, trong điều kiện chuyển đổi số, tư tưởng Hồ Chí Minh có thể được mở rộng thành mô hình “xã hội học tập số”. Theo đó, mọi người dân đều có thể học mọi lúc, mọi nơi thông qua các nền tảng số, thư viện điện tử, kho tri thức mở, các khóa học trực tuyến đại chúng (MOOCs) và hệ sinh thái học tập kết nối đa chiều.
Chủ trương “Xây dựng xã hội học tập giai đoạn 2021 - 2030” của Chính phủ chính là sự phát triển sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ hóa tri thức và bình đẳng cơ hội học tập. Việc phổ cập kỹ năng số, thu hẹp khoảng cách vùng miền trong tiếp cận tri thức, mở rộng học liệu mở cho người dân chính là hiện thực hóa tư tưởng “học cho mọi người” trong thời đại số. Việc phát triển “xã hội học tập số” không chỉ kế thừa mà còn hiện đại hóa tư tưởng Hồ Chí Minh, đưa nó hòa nhập vào quỹ đạo giáo dục toàn cầu.
Phát triển tư tưởng “dạy người” trong bối cảnh hội nhập và toàn cầu hóa văn hóa.
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, giáo dục không chỉ dạy chữ, dạy nghề mà trước hết là dạy người. Người từng căn dặn: “Muốn tiến lên chủ nghĩa xã hội thì phải có con người xã hội chủ nghĩa...”7. Trong bối cảnh hiện nay, điều đó mang ý nghĩa đặc biệt sâu sắc: giáo dục phải hướng đến hình thành công dân toàn cầu mang bản sắc Việt Nam vừa có tri thức, kỹ năng số, vừa có đạo đức, lối sống và tinh thần yêu nước.
Cần phát triển tư tưởng “dạy người” bằng cách tích hợp các giá trị đạo đức Hồ Chí Minh vào chương trình giáo dục hiện đại: trung thực, nhân ái, trách nhiệm, hợp tác, sáng tạo và tôn trọng sự khác biệt. Các chương trình giáo dục công dân toàn cầu (Global Citizenship Education - GCED) hay giáo dục vì phát triển bền vững (Education for Sustainable Development - ESD) có thể được Việt hóa theo tinh thần Hồ Chí Minh, gắn giáo dục nhân cách với trách nhiệm xã hội, với ý thức bảo vệ môi trường và cống hiến cộng đồng.
Trong thời đại mạng xã hội, việc “dạy người” càng cần được đổi mới phương pháp không áp đặt, mà hướng tới giáo dục khai phóng, khơi dậy năng lực tự nhận thức và năng lực phản biện. Việc ứng dụng công nghệ số để xây dựng môi trường học tập văn minh, an toàn, có định hướng tư tưởng - văn hóa đúng đắn cũng là biểu hiện hiện đại của việc phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về “giáo dục con người toàn diện”.
Phát triển tư tưởng “người thầy mẫu mực” trong môi trường sư phạm đổi mới.
Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Thầy giáo tốt - thầy giáo xứng đáng là thầy giáo - là người vẻ vang nhất”8. Ngày nay, để phát triển sáng tạo tư tưởng ấy, cần mở rộng khái niệm “người thầy” trong thời đại công nghệ, đó không chỉ là người truyền thụ kiến thức, mà còn là người hướng dẫn, huấn luyện kỹ năng, định hướng nhân cách và truyền cảm hứng học tập suốt đời.
Trong môi trường giáo dục 4.0, người thầy phải trở thành “kiến trúc sư tri thức”, biết khai thác công nghệ, phân tích dữ liệu học tập để cá nhân hóa quá trình giáo dục. Đồng thời, người thầy vẫn phải là “người gieo hạt nhân cách”, gắn kết tri thức với đạo đức, truyền thống với hiện đại. Vì thế, chính sách đào tạo, bồi dưỡng, đãi ngộ giáo viên cần đổi mới theo hướng toàn diện: vừa nâng cao trình độ chuyên môn, năng lực số, vừa chăm lo đời sống vật chất và tinh thần, bảo đảm vị thế xã hội xứng đáng cho nhà giáo.
Các chương trình như “Giáo viên đổi mới sáng tạo”, “Bồi dưỡng giáo viên số”, hay “Nhà giáo học tập suốt đời” do Bộ Giáo dục và Đào tạo triển khai trong những năm gần đây chính là những minh chứng cụ thể cho việc phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh trong thực tiễn hiện đại.
Phát triển tư tưởng “giáo dục vì con người” gắn với mục tiêu phát triển bền vững.
Phát triển giáo dục phải được đặt trong tổng thể phát triển con người Việt Nam toàn diện: có đạo đức, tri thức, sức khỏe, năng lực sáng tạo, tinh thần công dân và trách nhiệm xã hội. Mục tiêu này được khẳng định rõ trong Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng: “Phát triển con người toàn diện và xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc để văn hóa thực sự trở thành sức mạnh nội sinh, động lực phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc"9.
Giáo dục trong thời kỳ đổi mới vì thế phải chuyển mạnh từ “giáo dục phục vụ phát triển kinh tế” sang “giáo dục vì phát triển bền vững của con người và xã hội”. Các nội dung về bảo vệ môi trường, năng lượng xanh, công bằng giới, chuyển đổi số nhân văn, tinh thần khởi nghiệp sáng tạo… cần được tích hợp sâu trong chương trình giảng dạy, thể hiện sự kết nối giữa tri thức, nhân văn và trách nhiệm xã hội - đúng với tinh thần Hồ Chí Minh về “giáo dục làm người, vì con người”.
4. Kết luận
Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục là một bộ phận hữu cơ, có ý nghĩa nền tảng trong hệ thống tư tưởng của Người về con người và phát triển xã hội. Với quan niệm giáo dục là quốc sách hàng đầu, là con đường tất yếu để giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp và giải phóng con người, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đặt nền móng lý luận cho chiến lược phát triển con người Việt Nam toàn diện. Tư tưởng ấy không chỉ phản ánh trí tuệ, nhân cách và tầm nhìn của một nhà cách mạng lỗi lạc, mà còn là kết tinh tinh hoa văn hóa dân tộc và nhân loại, kết hợp hài hòa giữa chủ nghĩa yêu nước, nhân văn truyền thống và chủ nghĩa Mác - Lênin hiện đại.
Trong suốt tiến trình cách mạng, Đảng ta luôn quán triệt và vận dụng sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục vào hoạch định đường lối, chính sách. Nhờ đó, nền giáo dục Việt Nam đã có bước phát triển mạnh mẽ, góp phần nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, hình thành đội ngũ trí thức ngày càng đông đảo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế.
Tuy nhiên, trong bối cảnh toàn cầu hóa và Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, giáo dục Việt Nam đang đứng trước nhiều thách thức mới: yêu cầu về chất lượng nguồn nhân lực, nguy cơ thương mại hóa giáo dục, sự mất cân bằng vùng miền, và đặc biệt là yêu cầu đổi mới toàn diện nội dung, phương pháp, mô hình quản trị. Chính trong bối cảnh đó, tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục càng tỏa sáng như một nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động, không chỉ để “giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa” mà còn để “phát triển sáng tạo” phù hợp với thực tiễn thời đại.
Phát triển sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục trong thời kỳ đổi mới, do đó, không chỉ là nhiệm vụ lý luận của giới khoa học, mà còn là yêu cầu thực tiễn của toàn Đảng, toàn dân, toàn hệ thống chính trị. Mỗi bước đi trong cải cách giáo dục phải được soi sáng bởi tư tưởng Hồ Chí Minh, đồng thời biết vận dụng linh hoạt các thành tựu của khoa học, công nghệ, quản trị hiện đại để thích ứng với thời đại. Khi đó, giáo dục mới thực sự trở thành “động lực của phát triển”, “chìa khóa của tương lai” - đúng như khát vọng mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gửi gắm trong suốt cuộc đời mình.
Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục vì thế không chỉ mang giá trị lịch sử, mà còn mang tính thời đại sâu sắc. Nó nhắc nhở rằng mọi sự phát triển bền vững đều bắt đầu từ con người, và mọi cải cách giáo dục chân chính đều hướng tới hạnh phúc của con người. Đó chính là di sản vô giá, là ánh sáng tư tưởng dẫn dắt sự nghiệp đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục Việt Nam trong thế kỷ XXI - một nền giáo dục tiên tiến, nhân văn, sáng tạo và mang đậm bản sắc dân tộc Việt Nam.
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, t. 4, tr. 7.
2. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. 6, tr. 208.
3. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. 10, tr. 377.
4, 8. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. 14, tr. 403, 402.
5, 6, 7. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. 12, tr. 77, 269, 11.
9. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, t. II, tr. 330.
