1. Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nêu dân chủ một cách dễ hiểu: Dân chủ nghĩa là dân là chủ và dân làm chủ. Người còn nhấn mạnh: “Nước ta là nước dân chủ. Bao nhiêu lợi ích đều vì dân. Bao nhiêu quyền hạn đều của dân”1. Trên cơ sở tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối, quan điểm của Đảng, Hiến pháp năm 2013 quy định: “Nhà nước bảo đảm và phát huy quyền làm chủ của nhân dân; công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người, quyền công dân”2; thực hiện mục tiêu “Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”, mọi người có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc, có điều kiện phát triển toàn diện.
Để quyền làm chủ của nhân dân đi vào thực tế của đời sống xã hội, Đảng ta đã chỉ rõ, muốn phát huy sức mạnh và sự sáng tạo vô địch của quần chúng nhân dân trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, phải tạo ra được những thể chế, chủ trương, chính sách thích hợp để phát huy quyền làm chủ của nhân dân trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Khi quyền làm chủ của người dân được tôn trọng và bảo đảm, sẽ tạo nền tảng, cơ sở vững chắc để các chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước được thực hiện có hiệu quả trong thực tế. Muốn thực hiện được điều đó, cần dân chủ hóa mọi hoạt động của Đảng và của cả hệ thống chính trị nhằm tập hợp được đông đảo các tầng lớp nhân dân tham gia quản lý công việc của Nhà nước và xã hội, đóng góp trí tuệ và vật chất để xây dựng, bảo vệ đất nước. Phương châm “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra” đã được thể hiện trong nhiều văn kiện, chỉ thị, nghị quyết của Đảng và được thể chế thành văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nước.
Xuất phát từ thực trạng yếu kém của hệ thống chính trị cơ sở và mất dân chủ ở cơ sở diễn ra nghiêm trọng ở không ít nơi, làm xói mòn lòng tin của nhân dân đối với Đảng và Nhà nước, gây nên tình trạng mất an ninh và trật tự xã hội ở một số địa phương, ngày 18-2-1998, Bộ Chính trị (khóa VIII) ban hành Chỉ thị số 30-CT/TW về xây dựng và thực hiện Quy chế Dân chủ ở cơ sở để cụ thể hóa Nghị quyết số 03-NQ/HNTW, ngày 18-6-1997, Hội nghị Trung ương 3 khóa VIII, về phát huy quyền làm chủ của nhân dân, tiếp tục xây dựng Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong sạch, vững mạnh - coi đây là một khâu quan trọng và cấp bách để phát huy quyền làm chủ của nhân dân ở cơ sở - nơi trực tiếp thực hiện mọi chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, nơi thực hiện quyền làm chủ của nhân dân một cách trực tiếp và rộng rãi nhất. Việc phát huy quyền làm chủ của nhân dân phải đặt trong tổng thể mối quan hệ chính trị - pháp lý “Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, nhân dân làm chủ”, nhằm phát huy quyền làm chủ của nhân dân, thu hút nhân dân tham gia quản lý nhà nước, khắc phục tình trạng suy thoái, quan liêu, mất dân chủ và nạn tham nhũng đang xảy ra ở không ít nơi.
Nhằm đáp ứng tình hình mới của cách mạng, Bộ Chính trị, Ban Bí thư đã tổ chức sơ kết, tổng kết, ban hành các văn bản lãnh đạo, chỉ đạo thực hiện phù hợp với từng giai đoạn. Trong đó khẳng định những giá trị của Chỉ thị số 30-CT/TW, yêu cầu tiếp tục quán triệt, thực hiện Chỉ thị một cách đồng bộ, đi vào chiều sâu ở tất cả các loại hình cơ sở, trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, nhất là lĩnh vực liên quan trực tiếp đến quyền và lợi ích của người dân; xác định đây là một trong những nhiệm vụ quan trọng, thường xuyên, lâu dài. Kế thừa và tiếp nối quan điểm nhất quán đó, Văn kiện Đại hội XII của Đảng tập trung làm rõ tình hình, phương hướng, nhiệm vụ “tiếp tục phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa, bảo đảm tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân”. Đồng thời, khẳng định: “Dân chủ phải được thực hiện đầy đủ, nghiêm túc trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội. Bảo đảm để nhân dân tham gia ở tất cả các khâu của quá trình đưa ra những quyết định liên quan đến lợi ích, cuộc sống của nhân dân, từ nêu sáng kiến, tham gia thảo luận, tranh luận đến giám sát quá trình thực hiện”. Văn kiện của Đại hội XII cũng nêu rõ một trong những nhiệm vụ trọng tâm là: “Tiếp tục thực hiện tốt dân chủ ở cơ sở; thể chế hóa và thực hiện tốt phương châm “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra””. Đồng thời, đặt nhân dân là chủ thể và luôn đề cao vai trò to lớn của nhân dân; không chỉ nhấn mạnh phương châm “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra”, mà còn nhấn mạnh yếu tố “dân thụ hưởng” - là vấn đề có tính quy luật, làm thì phải được thụ hưởng, nếu làm mà khôngthụ hưởng thì không tạo động lực để ai làm. Động lực chính là lợi ích. Lợi ích phải hài hòa tổng thể lợi ích của người dân, doanh nghiệp và Nhà nước.
2. Thực hiện các chỉ thị, nghị quyết, kết luận của Đảng và các văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nước, trong thời gian qua, việc thực hiện dân chủ ở cơ sở tại Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả quan trọng, góp phần khẳng định tính đúng đắn của chủ trương “lấy dân làm gốc” của Đảng, đồng thời tạo nền tảng vững chắc cho sự ổn định chính trị - xã hội và phát triển bền vững đất nước. Dân chủ ở cơ sở không chỉ được nhìn nhận như một nguyên tắc quản lý xã hội mà ngày càng trở thành một cơ chế vận hành thực chất, gắn trực tiếp với quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của nhân dân. Thông qua quá trình triển khai đồng bộ các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, đặc biệt là việc ban hành và thực thi Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở, quyền làm chủ của nhân dân từng bước được mở rộng và bảo đảm tốt hơn trên nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội.
Trước hết, nhận thức của các cấp ủy đảng, chính quyền, cán bộ, đảng viên và nhân dân về vai trò, ý nghĩa của dân chủ ở cơ sở đã có sự chuyển biến rõ rệt. Dân chủ không còn bị hiểu một cách hình thức hay đơn thuần là khẩu hiệu, mà được xác định là yêu cầu tất yếu của quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc. Công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở được đẩy mạnh, với nội dung ngày càng cụ thể, dễ hiểu, phù hợp với từng nhóm đối tượng. Nhờ đó, người dân ngày càng ý thức rõ hơn về quyền và trách nhiệm của mình trong tham gia quản lý xã hội, giám sát hoạt động của chính quyền và cán bộ ở địa phương.
Một kết quả nổi bật khác là các hình thức dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện ở cơ sở ngày càng được mở rộng và phát huy hiệu quả. Nguyên tắc “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng” được thể chế hóa và từng bước đi vào thực tiễn. Nhiều vấn đề quan trọng liên quan trực tiếp đến đời sống của người dân như quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng cơ sở hạ tầng, sử dụng ngân sách, thu - chi các khoản đóng góp, chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư… đã được công khai, minh bạch và lấy ý kiến rộng rãi của nhân dân trước khi quyết định. Qua đó, người dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách mà thực sự trở thành chủ thể tham gia vào quá trình ra quyết định ở cơ sở.
Việc thực hiện dân chủ ở cơ sở cũng đã góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và chất lượng hoạt động của chính quyền địa phương. Thông qua cơ chế công khai, minh bạch và sự tham gia giám sát của nhân dân, tình trạng quan liêu, cửa quyền, tham nhũng, lãng phí từng bước được kiềm chế. Nhiều địa phương đã chú trọng cải cách thủ tục hành chính, xây dựng chính quyền thân thiện, phục vụ nhân dân, lấy sự hài lòng của người dân làm thước đo đánh giá chất lượng hoạt động của bộ máy công quyền. Việc tiếp nhận và giải quyết kiến nghị, phản ánh, khiếu nại, tố cáo của công dân được quan tâm hơn, góp phần củng cố niềm tin của nhân dân đối với Đảng và Nhà nước.
Trong lĩnh vực phát triển kinh tế - xã hội, thực hiện dân chủ ở cơ sở đã phát huy vai trò tích cực trong việc huy động nguồn lực xã hội và khơi dậy tinh thần chủ động, sáng tạo của nhân dân. Người dân tham gia bàn bạc, quyết định và giám sát các chương trình, dự án phát triển tại địa phương, từ đó nâng cao tính khả thi và hiệu quả của các chính sách. Nhiều phong trào thi đua yêu nước, cuộc vận động xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh, bảo vệ môi trường, giữ gìn an ninh trật tự… đạt được kết quả thiết thực nhờ sự đồng thuận và tham gia tích cực của nhân dân. Thực tiễn cho thấy, ở đâu dân chủ được thực hiện tốt thì ở đó kinh tế - xã hội phát triển ổn định, đời sống vật chất và tinh thần của người dân được cải thiện rõ rệt.
Một kết quả quan trọng khác là vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội trong thực hiện dân chủ ở cơ sở ngày càng được khẳng định. Các tổ chức này đã phát huy tốt chức năng đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của nhân dân; đồng thời làm cầu nối giữa Đảng, Nhà nước với nhân dân. Hoạt động giám sát và phản biện xã hội được tăng cường, góp phần nâng cao chất lượng xây dựng và thực thi chính sách. Nhiều ý kiến, kiến nghị của nhân dân thông qua Mặt trận và các đoàn thể đã được các cấp chính quyền tiếp thu, điều chỉnh kịp thời, qua đó củng cố sự đồng thuận xã hội.
Việc thực hiện dân chủ ở cơ sở còn góp phần quan trọng trong việc xây dựng đời sống văn hóa, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc và giữ vững ổn định chính trị - xã hội. Thông qua các quy ước, hương ước được xây dựng trên cơ sở dân chủ, tự nguyện và phù hợp với pháp luật, các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp được gìn giữ và phát huy. Quan hệ cộng đồng, làng xóm ngày càng gắn bó, tinh thần tương trợ, sẻ chia được đề cao, tạo nền tảng xã hội vững chắc cho quá trình phát triển đất nước trong bối cảnh mới.
Nhìn chung, những kết quả đạt được trong thực hiện dân chủ ở cơ sở thời gian qua đã khẳng định đây là một chủ trương lớn, đúng đắn và mang ý nghĩa chiến lược lâu dài. Dân chủ ở cơ sở không chỉ góp phần bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân mà còn tạo động lực quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh và tăng cường niềm tin của nhân dân đối với Đảng và Nhà nước. Những thành tựu đó là cơ sở thực tiễn quan trọng để tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách và nâng cao chất lượng thực hiện dân chủ ở cơ sở trong thời gian tới, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp đổi mới và phát triển đất nước.
Bên cạnh những kết quả đạt được, việc thực hiện dân chủ ở cơ sở thời gian qua vẫn bộc lộ không ít hạn chế, cần được nhìn nhận một cách nghiêm túc và khách quan. Trước hết, ở một số địa phương, việc thực hiện dân chủ còn mang tính hình thức, chưa thực sự đi vào chiều sâu. Một số nội dung lẽ ra phải được công khai, lấy ý kiến nhân dân thì việc triển khai còn chậm, thiếu đầy đủ hoặc chưa bảo đảm tính minh bạch, khiến quyền được biết, được bàn và được giám sát của người dân chưa được phát huy đầy đủ. Nhận thức của một bộ phận cán bộ, công chức, viên chức về dân chủ ở cơ sở chưa toàn diện, vẫn còn biểu hiện e ngại, né tránh việc để nhân dân tham gia đóng góp ý kiến, thậm chí coi dân chủ là rào cản đối với hoạt động quản lý, điều hành.
Bên cạnh đó, cơ chế để người dân tham gia giám sát và phản biện xã hội ở cơ sở tuy đã được quy định nhưng hiệu quả thực hiện chưa cao. Việc tiếp thu, phản hồi ý kiến, kiến nghị của nhân dân ở một số nơi còn hình thức, thiếu trách nhiệm, dẫn đến tâm lý thờ ơ, thiếu niềm tin và giảm động lực tham gia của người dân. Vai trò của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội trong giám sát thực hiện dân chủ ở cơ sở có lúc, có nơi chưa được phát huy đầy đủ, chưa tạo được sức lan tỏa mạnh mẽ trong cộng đồng.
Ngoài ra, trình độ, kỹ năng tham gia thực hiện dân chủ của một bộ phận người dân còn hạn chế, nhất là ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, dẫn đến việc tham gia còn thụ động, phụ thuộc. Những hạn chế này nếu không được khắc phục kịp thời sẽ ảnh hưởng đến chất lượng thực hiện dân chủ ở cơ sở và làm giảm hiệu quả quản lý xã hội trong bối cảnh hiện nay.
3. Trong kỷ nguyên mới, việc thực hiện dân chủ ở cơ sở đứng trước nhiều vấn đề đề đặt ra cần giải quyết, trong đó đặc biệt là:
Yêu cầu hoàn thiện thể chế và bảo đảm thực thi thực chất dân chủ ở cơ sở
Trong kỷ nguyên mới - gắn với quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế sâu rộng - việc thực hiện dân chủ ở cơ sở đặt ra yêu cầu ngày càng cao về hoàn thiện thể chế và bảo đảm tính thực chất trong tổ chức thực hiện. Mặc dù hệ thống pháp luật về dân chủ ở cơ sở đã từng bước được hoàn thiện, song khoảng cách giữa quy định và thực tiễn vẫn là vấn đề đáng quan tâm. Thực tiễn cho thấy, nếu không có cơ chế kiểm soát quyền lực hiệu quả và chế tài đủ mạnh, dân chủ rất dễ rơi vào tình trạng hình thức, làm giảm niềm tin của người dân. Do đó, vấn đề đặt ra là phải tiếp tục cụ thể hóa các quy định pháp luật theo hướng rõ trách nhiệm, rõ quy trình, gắn quyền làm chủ của nhân dân với trách nhiệm giải trình của chính quyền và đội ngũ cán bộ ở cơ sở.
Thách thức từ chuyển đổi số và yêu cầu mở rộng không gian dân chủ
Kỷ nguyên mới chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số, mạng xã hội và các nền tảng truyền thông mới, tạo ra không gian dân chủ rộng mở nhưng cũng đặt ra nhiều thách thức. Một mặt, công nghệ số tạo điều kiện thuận lợi để công khai thông tin, lấy ý kiến nhân dân, nâng cao tính minh bạch và sự tham gia của người dân vào quản lý xã hội. Mặt khác, nếu thiếu cơ chế quản lý phù hợp, thông tin sai lệch, tin giả, quan điểm cực đoan có thể tác động tiêu cực đến nhận thức và hành vi của người dân, gây nhiễu loạn quá trình thực hiện dân chủ ở cơ sở. Vì vậy, vấn đề đặt ra là phải vừa tận dụng được lợi thế của chuyển đổi số để mở rộng dân chủ, vừa bảo đảm kỷ cương, pháp luật và định hướng đúng đắn trong không gian số.
Nâng cao năng lực, trách nhiệm của đội ngũ cán bộ cơ sở
Đội ngũ cán bộ cơ sở là chủ thể trực tiếp tổ chức và bảo đảm thực hiện dân chủ ở cơ sở, do đó chất lượng, năng lực và đạo đức công vụ của đội ngũ này có ý nghĩa quyết định. Trong kỷ nguyên mới, yêu cầu đối với cán bộ cơ sở không chỉ dừng lại ở năng lực quản lý hành chính mà còn bao gồm kỹ năng đối thoại, lắng nghe, giải trình và ứng dụng công nghệ thông tin. Tuy nhiên, thực tế cho thấy vẫn còn một bộ phận cán bộ chưa theo kịp yêu cầu mới, thiếu kỹ năng dân vận, ngại công khai, minh bạch. Vấn đề đặt ra là phải đổi mới mạnh mẽ công tác đào tạo, bồi dưỡng, đồng thời tăng cường kỷ luật, kỷ cương, gắn thực hiện dân chủ với đánh giá, xếp loại cán bộ một cách thực chất.
Phát huy vai trò giám sát và phản biện xã hội của nhân dân
Trong bối cảnh mới, dân chủ ở cơ sở không thể chỉ dừng lại ở việc người dân được tham gia bàn bạc hay biểu quyết, mà phải được mở rộng sang quyền giám sát và phản biện xã hội một cách hiệu quả. Tuy nhiên, để quyền này được thực thi đầy đủ, cần có cơ chế bảo vệ người dân khi tham gia giám sát, phản biện, tránh tâm lý e ngại, sợ va chạm. Đồng thời, các kênh tiếp nhận, xử lý và phản hồi ý kiến của nhân dân cần được chuẩn hóa, công khai và minh bạch. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để giám sát và phản biện xã hội thực sự trở thành động lực nâng cao chất lượng quản trị ở cơ sở, chứ không chỉ mang tính hình thức hoặc đối phó.
Bảo đảm hài hòa giữa dân chủ, kỷ cương và ổn định xã hội
Một vấn đề quan trọng khác trong thực hiện dân chủ ở cơ sở trong kỷ nguyên mới là bảo đảm sự hài hòa giữa phát huy dân chủ với giữ vững kỷ cương, pháp luật và ổn định xã hội. Dân chủ nếu không được đặt trong khuôn khổ pháp luật và được định hướng đúng đắn có thể bị lợi dụng, gây mất đoàn kết nội bộ hoặc phát sinh điểm nóng ở cơ sở. Do đó, vấn đề đặt ra là phải tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước và phát huy vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội trong định hướng, dẫn dắt và điều hòa lợi ích. Chỉ khi dân chủ gắn liền với kỷ cương, pháp luật và trách nhiệm xã hội, việc thực hiện dân chủ ở cơ sở mới thực sự phát huy hiệu quả trong kỷ nguyên mới.
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, t. 6, tr. 232.
2. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđđ, t. 6, tr. 232.
