1. Trong lịch sử 100 năm hình thành và phát triển (1925-2025), báo chí cách mạng Việt Nam đã luôn đồng hành cùng quá trình xây dựng, bảo vệ Tổ quốc và phát triển đất nước. Báo chí vì cách mạng, vì Đảng, vì Nhân dân - đó vừa là mục đích, vừa là điều kiện, vừa là tiêu chuẩn đạo đức trong hoạt động báo chí; đó cũng là tính đảng của báo chí, là biểu hiện sự trung thành của báo chí đối với Đảng, là cống hiến của báo chí vào sự nghiệp vĩ đại của Đảng1. Là người đặt nền móng cho sự ra đời và xây dựng nền báo chí cách mạng Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: “Báo chí của ta thì cần phải phục vụ nhân dân lao động, phục vụ chủ nghĩa xã hội, phục vụ cho đấu tranh thực hiện thống nhất nước nhà, cho hòa bình thế giới”2.
Trên cơ sở nhận thức đúng đắn hơn và đầy đủ hơn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, Đại hội VI của Đảng Cộng sản Việt Nam (tháng 12/1986) đã đề ra đường lối đổi mới toàn diện đất nước nhằm thực hiện có hiệu quả hơn công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội. Tuy nhiên, phải đến Đại hội IX của Đảng (tháng 4/2001) mới chính thức đưa ra khái niệm ”kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa”. Đại hội khẳng định: Phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là đường lối chiến lược nhất quán, là mô hình kinh tế tổng quát trong suốt thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Đây là kết quả sau nhiều năm nghiên cứu, tìm tòi, tổng kết thực tiễn; và là bước phát triển mới về tư duy lý luận của Đảng Cộng sản Việt Nam3. Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa của Việt Nam mang đầy đủ những đặc trưng chung của nền kinh tế thị trường, song cũng có những đặc trưng riêng của tính định hướng xã hội chủ nghĩa. Đó là mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, thực hiện: “Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”; một nền kinh tế mang tính cộng đồng cao theo truyền thống của xã hội Việt Nam, phát triển kinh tế thị trường có sự tham gia của cộng đồng và vì lợi ích của cộng đồng, hướng tới xây dựng một cộng đồng xã hội Việt Nam giàu có, đầy đủ về vật chất, phong phú về tinh thần, dân chủ, công bằng, văn minh, bảo đảm cuộc sống ấm no và hạnh phúc cho nhân dân4.
Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh từng chỉ rõ, báo chí cách mạng Việt Nam cần phải hội tụ đủ hai phẩm chất, đó là “tính chất quần chúng và tinh thần chiến đấu”5. Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay, báo chí đã và đang giữ một vai trò hết sức quan trọng, trở thành công cụ hàng đầu góp phần truyền bá thông tin, cung cấp tri thức, định hướng những giá trị tinh thần tốt đẹp và nâng cao dân trí quốc gia (tính chất quần chúng). Báo chí còn là vũ khí sắc bén để bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, tích cực lên án, phản bác những luận điệu xuyên tạc, sai trái của các thế lực thù địch, phản động (tinh thần chiến đấu). Như vậy, báo chí Việt Nam hiện đại, vẫn hội tụ đủ hai phẩm chất mà Chủ tịch Hồ Chí Minh yêu cầu.
Tuy nhiên, trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, báo chí còn “mang trên vai” những sứ mệnh, vai trò hết sức quan trọng khác, bên cạnh tính chất quần chúng và tinh thần chiến đấu. Cụ thể như:
- Thúc đẩy sự minh bạch của nền kinh tế: Báo chí đóng vai trò giám sát hoạt động kinh tế, phản ánh các vấn đề như tham nhũng, gian lận tài chính, vi phạm pháp luật về đầu tư, kinh doanh... giúp tạo môi trường kinh doanh công bằng và minh bạch. Mối quan hệ biện chứng giữa báo chí - doanh nghiệp - nhà quản lý thể hiện vai trò là cầu nối thông tin, tăng cường sự công bằng, tiến bộ hơn của nền kinh tế. Thời gian qua, đã có nhiều vụ việc có dấu hiệu tham nhũng, tiêu cực bị báo chí phát hiện, ví dụ: Vụ “con bạc triệu đô” Bùi Tiến Dũng và tiêu cực lớn ở PMU18; vụ cán bộ lãnh đạo thị xã Đồ Sơn, thành phố Hải Phòng chia chác hàng chục mảnh đất trị giá hàng tỷ đồng; vụ siêu lừa đảo Nguyễn Đức Chi cùng dự án Rusalka, Khánh Hòa; vụ án xảy ra tại Tập đoàn Dầu khí quốc gia Việt Nam; vụ án Phạm Công Danh gắn với Ngân hàng Xây dựng Việt Nam; vụ án “đưa hối lộ” và “nhận hối lộ” xảy ra tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, chi nhánh 7, Thành phố Hồ Chí Minh...; vụ vi phạm trong giải phóng mặt bằng cầu Thanh Trì (Hà Nội); vụ chạy hạn ngạch (QUOTA) dệt may tại Bộ Thương mại; vụ trục lợi bảo hiểm xảy ra tại Công ty Cổ phần bảo hiểm Petrolimex (PJICO); vụ Ban quản lý dự án đại lộ Đông - Tây và Môi trường nước Thành phố Hồ Chí Minh; dự án xây dựng cầu Bãi Cháy; vụ VINASHIN... Bằng những biện pháp nghiệp vụ của mình, các phóng viên báo chí còn trực tiếp là những chiến sĩ đi đầu, tự mình điều tra qua nhiều “kênh” để tìm kiếm thông tin, phát hiện và tố cáo về hàng hóa, sản phẩm không rõ nguồn gốc, bảo vệ quyền lợi, sức khoẻ của người tiêu dùng.
- Đóng góp của ngành công nghiệp, kinh tế báo chí vào nền kinh tế quốc dân: Thế giới ngày nay là thời đại của thông tin. Chính thông tin là thứ hàng hóa giá trị và đem lại nhiều lợi ích vật chất và tinh thần cho các chủ thể trong xã hội. Thông tin là tư liệu mà ngành báo chí và các phóng viên theo đuổi, là tài sản quý giúp các tòa soạn tạo nguồn thu, mở rộng quy mô hoạt động. Kinh tế báo chí trở thành một trong số những ngành công nghiệp tạo ra lợi nhuận lớn. Năm 2023, doanh thu toàn ngành Báo chí - Truyền thông ước đạt 3.744.214 tỷ đồng, cho thấy sự tăng trưởng và tiềm năng, nộp ngân sách Nhà nước ước đạt 99.323 tỷ đồng, đóng góp vào GDP của ngành Thông tin và Truyền thông ước đạt 887.398 tỷ đồng với tổng số lao động toàn ngành năm 2023 ước khoảng 1.767.766 lao động, tăng 2,72% so với năm 20226. Bên cạnh nguồn tài sản là hàng hóa thông tin, kinh tế báo chí còn có được doanh thu từ hoạt động quảng cáo, tổ chức sự kiện, cung cấp dịch vụ công nghệ thông tin, phối hợp các sàn thương mại điện tử...
Sự phát triển của báo chí trong thời đại mới cũng tạo ra rất nhiều việc làm cho xã hội. Trong nhiều năm qua, lĩnh vực truyền thông, báo chí luôn thu hút số lượng lớn thí sinh đăng ký ứng tuyển, cơ hội việc làm rộng do nhu cầu về truyền thông ở các công ty, doanh nghiệp và xã hội là rất lớn.
- Hỗ trợ doanh nghiệp và quảng bá thương hiệu: Báo chí là kênh quảng bá hiệu quả cho doanh nghiệp, giúp họ tiếp cận khách hàng và mở rộng thị trường. Doanh nghiệp có uy tín hay không, có chất lượng hay không đều được khách hàng đánh giá qua những bài báo chất lượng chính quy. Trong một số trường hợp, báo chí còn giúp doanh nghiệp nhận ra những yếu kém, thiếu sót để khắc phục, sửa chữa, tiếp tục vươn lên trong môi trường cạnh tranh ngày càng gay gắt, định hướng cho xã hội và doanh nghiệp vì một cộng đồng tốt hơn, phát triển hơn. Báo chí, truyền thông với sức mạnh của mình, ở ý nghĩa đó còn mang cả trọng trách góp phần xây dựng một thương hiệu xã hội7.
Các bài viết về xu hướng tiêu dùng, phân tích thị trường giúp doanh nghiệp điều chỉnh chiến lược kinh doanh phù hợp. Công chúng có niềm tin với chất lượng và nội dung thông tin được báo chí đưa ra. Chính từ sự tin tưởng đó, công chúng mới đi theo định hướng của báo chí, có phản hồi và tích cực hợp tác, trở thành nguồn tin của báo chí. Xu hướng tiêu dùng và nhu cầu của khách hàng cũng có thể tổng hợp thông qua cơ quan báo chí để doanh nghiệp điều chỉnh chiến lược và sản phẩm cho phù hợp.
- Thúc đẩy lối sống xanh, phát triển kinh tế bền vững: Sự vận động và phát triển của thế giới khách quan nói chung và loài người nói riêng không nằm ngoài quy luật giữ vững được sự tồn tại bền vững, tiến bộ. Tuy nhiên, trái đất đang nóng lên, ô nhiễm môi trường, thiên tai ngày một nhiều hơn, dịch bệnh phát triển và biến đổi hết sức phức tạp... Con người nằm trong mối tương quan với tự nhiên dường như rất nhỏ bé, dễ bị tổn thương và toàn thế giới phải làm một điều gì đó để trái đất xanh, môi trường sống hiền hòa hơn. Không những vậy, phải đặt nền móng cho tương lai, cho sự sinh tồn và phát triển bền vững của thế hệ con cháu. Kinh tế xanh xuất phát và ra đời từ chính bản chất đó, bởi thực tiễn, từ thực tiễn và để phục vụ thực tiễn.
Thông qua những bài viết, phóng sự, báo chí góp phần nâng cao nhận thức của người dân, doanh nghiệp về kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và phát triển bền vững. Các bài báo với nội dung về bảo vệ môi trường, trách nhiệm xã hội của người dân, doanh nghiệp giúp thúc đẩy xu hướng kinh doanh có trách nhiệm hơn, tạo hành vi, thói quen, lối sống vì môi trường. Một ví dụ điển hình về sự phát triển của nền kinh tế xanh đó là thành công của Vinfast trong việc xanh hóa các phương tiện giao thông. Năm 2024, Vinfast trở thành hãng xe bán chạy nhất Việt Nam với hơn 87.000 ôtô điện được bán. Nhờ có các bài viết, bình luận trên các trang báo, mạng xã hội, người dùng Việt Nam biết đến xe điện, sử dụng sản phẩm công nghệ xanh của người Việt, sau đó tin tưởng vào hệ thống phục vụ và hỗ trợ dịch vụ của Vinfast. Quan trọng hơn, người tiêu dùng đã thay đổi nhận thức, sử dụng phương tiện di chuyển với giá cả, chi phí vận hành hợp lý, lại thúc đẩy sự phát triển bền vững, giảm thiểu tác động đến môi trường sống của con người. Không chỉ báo chí trong nước mà truyền thông quốc tế cũng đưa tin, thể hiện sự quan tâm và đánh giá cao sản phẩm xe điện nói riêng và công nghệ xanh của người Việt nói chung, góp phần đưa ngành công nghiệp ô tô còn non trẻ của Việt Nam vươn ra thế giới.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả tích cực đã đạt được nêu trên, hoạt động của báo chí trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam vẫn còn tồn tại một số hạn chế nhất định, như: Một số tờ báo, phóng viên có xu hướng xa rời vai trò định hướng của báo chí cách mạng, chạy theo những thông tin tiêu cực, có biểu hiện “trục lợi” khi hành nghề; thiếu tinh thần xây dựng, thậm chí có hành vi “làm phiền” doanh nghiệp để “vòi vĩnh, nhũng nhiễu”; một số đơn vị hoạt động thụ động, thiếu hiệu quả, thiếu nhạy bén, linh hoạt và đổi mới dẫn đến bị “bỏ lại phía sau” trong xu thế phát triển nhanh chóng của báo chí thời đại số;...
2. Để khắc phục những hạn chế, bất cập nêu trên, cũng như tiếp tục phát huy vai trò của báo chí trong nền kinh tế thị trường, định hướng xã hội chủ nghĩa, thời gian tới cần tập trung thực hiện một số giải pháp trọng tâm sau:
Một là, tiếp tục thực hiện chuyển đổi số mạnh mẽ hoạt động báo chí. Chuyển đổi số báo chí không chỉ giúp các tòa soạn và phóng viên hoạt động hiệu quả, mà còn là cơ sở để lĩnh vực kinh tế báo chí tạo ra sức bật lớn hơn. Chiến lược “Chuyển đổi số báo chí đến năm 2025, định hướng đến năm 2030” xác định: “Chuyển đổi số báo chí nhằm mục tiêu xây dựng các cơ quan báo chí theo hướng chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại; làm tốt sứ mệnh thông tin tuyên truyền phục vụ sự nghiệp cách mạng của Đảng, sự nghiệp đổi mới của đất nước; bảo đảm vai trò dẫn dắt, định hướng dư luận xã hội, giữ vững chủ quyền thông tin trên không gian mạng; đổi mới hiệu quả trải nghiệm của độc giả; tạo nguồn thu mới; thúc đẩy phát triển ngành công nghiệp nội dung số”. Báo chí cần tận dụng công nghệ số để mở rộng phạm vi tiếp cận độc giả, tối ưu hóa mô hình kinh doanh và nâng cao hiệu quả hoạt động. Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (Big Data) giúp báo chí cá nhân hóa nội dung, tăng tính tương tác và cải thiện trải nghiệm người dùng.
Hai là, giữ vững đạo đức nghề nghiệp của người làm báo. Đạo đức của người làm báo không chỉ ảnh hưởng đến giới báo chí, mà còn ảnh hưởng đến xã hội nói chung. Nhà báo tuân thủ đạo đức nghề nghiệp sẽ góp phần bảo đảm sản phẩm báo chí có chất lượng, thể hiện tinh thần phản biện, giám sát hiệu quả, hướng đến sự đóng góp vì lợi ích quốc gia - dân tộc, doanh nghiệp và cộng đồng. Những quy định về đạo đức nghề nghiệp đó bao gồm: Trung thành với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam; hành nghề trung thực, khách quan, công tâm, không vụ lợi; bảo vệ công lý và lẽ phải; không làm sai lệch, xuyên tạc, che giấu sự thật, gây chia rẽ, kích động xã hội, phá hoại khối đại đoàn kết toàn dân tộc và tình đoàn kết, hữu nghị giữa các quốc gia, dân tộc; nêu cao tinh thần nhân văn, tôn trọng quyền con người; không xâm phạm đời tư, làm tổn hại danh dự, nhân phẩm, lợi ích hợp pháp của tổ chức và cá nhân...8
Ba là, tiếp tục làm tốt vai trò “cầu nối” giữa Nhà nước với người dân, doanh nghiệp. Báo chí không chỉ tuyên truyền và phổ biến các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, mà còn phải phản ánh thực trạng, hỗ trợ sự phát triển của doanh nghiệp, khích lệ tinh thần khởi nghiệp trong xã hội và thúc đẩy văn hóa kinh doanh. Báo chí cũng có thể là địa chỉ tiếp nhận phản ánh, góp ý để cơ quan chức năng tiếp nhận, giải quyết yêu cầu của người dân, doanh nghiệp. Để “cầu nối” này thực sự bền vững, báo chí và doanh nghiệp không chỉ hỗ trợ mà còn bổ trợ lẫn nhau. Hoàn thiện quy định pháp luật, cũng như tạo ra các chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào các phương tiện truyền thông có trách nhiệm. Doanh nghiệp và tòa soạn cùng có trách nhiệm trước thông tin giới thiệu về sản phẩm, uy tín công ty với nội dung đăng tải để bảo đảm môi trường mạng sạch, xác thực được và can thiệp được9.
Bốn là, đổi mới mô hình hoạt động báo chí để “tự chủ, tự lực, tự cường”. Chẳng hạn như Mô hình kinh doanh giữa doanh nghiệp với doanh nghiệp (B2B/business-to-business). Trong mối quan hệ B2B này, các cơ quan báo chí có thể: (1) Xuất bản dựa vào quảng cáo; (2) Đóng vai trò như doanh nghiệp dịch vụ truyền thông quảng cáo (agency), xuất bản các nội dung có thương hiệu và sản phẩm; (3) Làm trung gian thu thập dữ liệu cho chiến dịch marketing của các doanh nghiệp. Tùy vào từng cách thức, các cơ quan báo chí có thể hướng tới các nhà quảng cáo với những chiến lược, quy mô, thông điệp và khách hàng tiềm năng khác nhau10. Bên cạnh sự thay đổi về mô hình hoạt động, cơ quan báo chí cũng cần có tư duy chiến lược về xây dựng, phát triển thương hiệu, phát triển các lĩnh vực kinh doanh đa dạng để phát triển nguồn thu.
1. Tư tưởng Hồ Chí Minh về báo chí cách mạng Việt Nam, https://nghean.dcs.vn/vi-vn/tin/tu-tuong-ho-chi-minh-ve-bao-chi-cach-mang-viet-nam/73410-894751-499180.
2. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, t. 12, tr. 166.
3. Nguyễn Phú Trọng: "Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa: Quan niệm và giải pháp phát triển", https://www.tapchicongsan.org.vn/
web/guest/kinh-te/-/2018/2081/kinh-te-thi-truong-dinh-huong-xa-hoi-chu-nghia---quan-niem-va-giai-phap-phat-trien.aspx.
4. ThS. Nguyễn Kiêm Ái: "Đặc trưng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam", https://tuyengiaotiengiang.vn/ly-luan-chinh-tri/Dac-trung-cua-nen-kinh-te-thi-truong-dinh-huong-xa-hoi-chu-nghia-o-Viet-Nam-114.html.
5. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. 12, tr. 167.
6. Thanh Thanh: "Toàn cảnh nền kinh tế báo chí - truyền thông Việt Nam: Cần chính sách đặc thù và phương thức tháo gỡ", https://thanhtra.com.vn/xa-hoi/doi-song/toan-canh-nen-kinh-te-bao-chi-truyen-thong-viet-nam-can-chinh-sach-dac-thu-va-phuong-thuc-thao-go-226189.html.
7. Đinh Trọng Thịnh: "Báo chí lan tỏa thương hiệu cho doanh nghiệp", https://kinhtedothi.vn/bao-chi-lan-toa-thuong-hieu-cho-doanh-nghiep.html.
8. Xem "10 quy định đạo đức nghề nghiệp người làm báo" tại https://nguoilambao.vn/chinh-thuc-thong-qua-10-dieu-quy-dinh-dao-duc -nghe-nghiep-nguoi-lam-bao.
9. Tiểu Thúy: “Báo chí là kênh truyền thông tốt nhất của doanh nghiệp”, https://kinhtedothi.vn/bao-chi-la-kenh-truyen-thong-tot-nhat-cua-doanh-nghiep.html.
10. Nguyễn Thị Trường Giang: "Một số mô hình kinh tế báo chí trên thế giới và gợi mở cho hoạt động kinh tế báo chí ở Việt Nam hiện nay", https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/van_hoa_xa_hoi/-/2018/825305/mot-so-mo-hinh-kinh-te-bao-chi-tren-the-gioi-va-goi-mo-cho-hoat-dong-kinh-te-bao-chi-o-viet-nam-hien-nay.aspx.
