1. Tác động của chuyển đổi số đối với hoạt động xuất bản sách lý luận, chính trị, pháp luật
Trong thời gian qua, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách, định hướng nhằm thúc đẩy chuyển đổi số, coi đây là yếu tố quyết định cho sự phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Nghị quyết số 52-NQ/TW ngày 27/9/2019 của Bộ Chính trị về một số chủ trương, chính sách chủ động tham gia cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư xác định nội dung cốt lõi là thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trên tất cả các ngành, lĩnh vực và thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia. Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 xác định ba trụ cột quan trọng là: Chính phủ số, kinh tế số và xã hội số. Quyết định số 411-QĐ/TTg ngày 31/3/2022 của Thủ tướng Chính phủ ban hành phê duyệt Chiến lược quốc gia phát triển kinh tế số và xã hội số đến năm 2025, định hướng đến năm 2030. Tổng Bí thư Tô Lâm cũng nhấn mạnh: Chuyển đổi số không đơn thuần là việc ứng dụng công nghệ số vào các hoạt động kinh tế - xã hội, mà còn là quá trình xác lập một phương thức sản xuất mới tiên tiến, hiện đại - “phương thức sản xuất số”1. Tổng Bí thư khẳng định: “Phải có một cuộc cách mạng với những cải cách mạnh mẽ, toàn diện để điều chỉnh quan hệ sản xuất, tạo động lực mới cho phát triển. Đó là cuộc cách mạng chuyển đổi số, ứng dụng khoa học, công nghệ nhằm tái cấu trúc quan hệ sản xuất phù hợp với sự tiến bộ vượt bậc của lực lượng sản xuất... tạo ra bước đột phá trong phát triển lực lượng sản xuất và hoàn thiện quan hệ sản xuất, đưa đất nước ta, dân tộc ta vươn mình vượt bậc trong kỷ nguyên mới, kỷ nguyên của tiên tiến, văn minh, hiện đại”2. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đưa ra quan điểm: Phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang là yếu tố quyết định phát triển của các quốc gia; là điều kiện tiên quyết, thời cơ tốt nhất để nước ta phát triển giàu mạnh, hùng cường trong kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc. Trong lĩnh vực xuất bản, Chỉ thị số 44-CT/TW ngày 16/4/2020 của Ban Bí thư về đổi mới, nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác xuất bản, phát hành và nghiên cứu, học tập sách lý luận, chính trị đã nhấn mạnh: Đầu tư cơ sở vật chất, hạ tầng và ứng dụng công nghệ thông tin cho các nhà xuất bản, cơ sở phát hành sách lý luận, chính trị. Đa dạng hóa các thể loại sách và phương thức xuất bản, phát hành sách lý luận, chính trị, đặc biệt là xuất bản sách điện tử và phát hành sách trên mạng internet. Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng khẳng định: “Sắp xếp ngành xuất bản, in và phát hành theo hướng tinh gọn, chất lượng, hiện đại hóa. Tăng cường quản lý và phát triển các loại hình truyền thông, thông tin trên internet”3. Dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Bộ Thông tin và Truyền thông (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), Cục Xuất bản, In và Phát hành đã phối hợp chặt chẽ với các cơ quan chủ quản, các nhà xuất bản, doanh nghiệp in và phát hành triển khai nhiều giải pháp đẩy mạnh chuyển đổi số. Trong bối cảnh đó, hoạt động xuất bản sách lý luận, chính trị, pháp luật ở Việt Nam, mà nòng cốt là Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, vừa đứng trước những cơ hội hiện đại hóa, mở rộng ảnh hưởng, vừa đối diện với những thách thức trong giữ vững định hướng chính trị - tư tưởng, bảo đảm tính chính trị - tư tưởng và tính chính thống của các ấn phẩm.
Những tác động tích cực:
Một là, mở rộng phạm vi phổ biến và nâng cao hiệu quả tuyên truyền. Một trong những mục tiêu quan trọng của công tác xuất bản lý luận, chính trị, pháp luật là truyền bá, quán triệt chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước đến đông đảo cán bộ, đảng viên và nhân dân. Chuyển đổi số, thông qua sách điện tử, sách nói, thư viện số và các nền tảng trực tuyến, đã giúp mở rộng không gian tiếp cận, vượt qua giới hạn về địa lý và thời gian. Nhờ đó, các ấn phẩm quan trọng, các nghị quyết, chỉ thị, các công trình nghiên cứu lý luận trọng điểm được phổ biến nhanh chóng, đồng bộ, đến nhiều đối tượng bạn đọc, trong và ngoài nước.
Hai là, hiện đại hóa quy trình sản xuất, nâng cao chất lượng quản trị xuất bản. Chuyển đổi số giúp tự động hóa nhiều khâu trong quy trình biên tập, xuất bản, phát hành: từ quản lý bản thảo, hiệu đính, thiết kế, dàn trang đến in ấn và lưu trữ dữ liệu. Công nghệ số còn hỗ trợ phân tích nhu cầu bạn đọc, giúp nhà xuất bản định hướng chiến lược đề tài, điều chỉnh hình thức thể hiện phù hợp.
Ba là, đa dạng hóa hình thức sản phẩm, đáp ứng nhu cầu mới của bạn đọc. Cùng với sách in truyền thống, chuyển đổi số mở ra khả năng phát triển sách điện tử tương tác, sách nói, video sách, chuyên trang trực tuyến đáp ứng nhu cầu đa dạng của bạn đọc, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Bốn là, góp phần bảo tồn, lưu trữ và phát huy giá trị kho tàng tri thức. Số hóa giúp lưu trữ lâu dài các tác phẩm lý luận, chính trị, pháp luật, tạo điều kiện xây dựng thư viện số quốc gia về lý luận chính trị, qua đó gìn giữ và phát huy giá trị di sản tư tưởng Hồ Chí Minh, các văn kiện, phục vụ nghiên cứu, đào tạo và bồi dưỡng cán bộ trong hệ thống chính trị.
Những thách thức đặt ra:
Một là, vấn đề bản quyền và an ninh tư tưởng trên không gian mạng. Trong môi trường số, nguy cơ sao chép, phát tán trái phép các ấn phẩm lý luận, chính trị, pháp luật diễn ra phổ biến, khó kiểm soát, gây ảnh hưởng cả lợi ích về kinh tế và tính chính thống của xuất bản phẩm.
Hai là, thói quen tiếp nhận và năng lực công nghệ của bạn đọc. Một bộ phận cán bộ, đảng viên và nhân dân, đặc biệt là ở vùng sâu, vùng xa, vẫn còn thói quen tiếp nhận sách in, chưa sẵn sàng thích nghi với sách điện tử hay nền tảng số. Sự chênh lệch về hạ tầng công nghệ và khả năng tiếp cận giữa các vùng miền cũng ảnh hưởng đến hiệu quả phổ biến sách lý luận, chính trị, pháp luật.
Ba là, yêu cầu cao về tính chính xác, chính thống của xuất bản phẩm. Khác với các loại sách khác, sách lý luận, chính trị, pháp luật có tính định hướng chính trị - tư tưởng rất cao, do vậy yêu cầu về kiểm soát nội dung, biên tập chính trị, pháp lý trong môi trường số càng trở nên khắt khe. Việc ứng dụng công nghệ cần được gắn chặt với cơ chế kiểm duyệt, thẩm định chặt chẽ, tránh tình trạng sai sót bị phát tán rộng rãi, gây tác động tiêu cực đến xã hội.
Bốn là, năng lực chuyển đổi số của các nhà xuất bản còn hạn chế. Mặc dù đã có những bước tiến, song năng lực công nghệ, hạ tầng kỹ thuật và nguồn nhân lực của nhiều nhà xuất bản vẫn chưa đáp ứng yêu cầu của chuyển đổi số.
2. Những yêu cầu đặt ra đối với hoạt động xuất bản sách lý luận, chính trị, pháp luật trong bối cảnh chuyển đổi số
Chuyển đổi số không chỉ mở ra cơ hội, mà còn đặt ra những yêu cầu mới, vừa mang tính khách quan từ xu thế phát triển của khoa học - công nghệ, vừa mang tính chủ quan từ đặc thù của xuất bản sách lý luận, chính trị, pháp luật. Các yêu cầu cơ bản có thể khái quát như sau:
Một là, về giữ vững định hướng chính trị - tư tưởng. Hoạt động xuất bản sách lý luận, chính trị, pháp luật không đơn thuần là hoạt động kinh doanh tri thức, mà là công cụ sắc bén để bảo vệ, truyền bá, củng cố nền tảng tư tưởng của Đảng. “Xây dựng nền báo chí, xuất bản, truyền thông chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại. Tăng cường quản lý và phát triển các loại hình truyền thông, thông tin trên nền tảng số”4. Trong môi trường số, tốc độ lan truyền nhanh, phạm vi ảnh hưởng rộng, việc giữ vững tính chính xác, chính thống và định hướng chính trị - tư tưởng càng trở thành yêu cầu hàng đầu. Điều này đòi hỏi quy trình biên tập - thẩm định nội dung phải chặt chẽ, đồng thời cần kết hợp công nghệ kiểm duyệt nội dung tự động với giám sát thủ công của đội ngũ biên tập viên chính trị.
Hai là, về thể chế, hành lang pháp lý và bảo vệ bản quyền số. Không gian mạng làm gia tăng nguy cơ xâm phạm bản quyền, xuyên tạc, chỉnh sửa, phát tán trái phép ấn phẩm. Do đó, hoạt động xuất bản trong bối cảnh chuyển đổi số phải gắn với hoàn thiện hệ thống pháp luật về bản quyền, dữ liệu số và an ninh mạng; ứng dụng các công nghệ bảo mật tiên tiến (blockchain, watermark) để bảo đảm quyền sở hữu trí tuệ và an ninh tư tưởng.
Ba là, về hạ tầng số và năng lực công nghệ. Xuất bản số đòi hỏi nền tảng hạ tầng công nghệ hiện đại, đồng bộ, từ hệ thống quản lý bản thảo, biên tập trực tuyến đến các nền tảng phân phối, phát hành và lưu trữ số. Các nhà xuất bản, đặc biệt là Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, cần được đầu tư hệ thống máy chủ, trung tâm dữ liệu, nền tảng quản trị nội dung số, nhằm đáp ứng yêu cầu về an toàn thông tin, tính ổn định và khả năng mở rộng trong dài hạn.
Bốn là, về đổi mới sản phẩm và phương thức tiếp cận bạn đọc. Trong thời đại số, nhu cầu bạn đọc đa dạng hơn, hình thức tiếp nhận tri thức thay đổi mạnh mẽ. Xuất bản sách lý luận, chính trị, pháp luật không thể chỉ dừng ở sách in truyền thống, mà phải phát triển đồng bộ sách điện tử, sách nói, thư viện số, video sách, cơ sở dữ liệu học liệu lý luận - chính trị - pháp luật. Các sản phẩm cần thiết kế phù hợp với thói quen sử dụng thiết bị số, đặc biệt là thế hệ trẻ, đồng thời vẫn bảo đảm tính hàn lâm, chuẩn mực.
Năm là, về nguồn nhân lực chất lượng cao. Chuyển đổi số đòi hỏi đội ngũ nhân lực trong ngành xuất bản phải có năng lực kép: vừa am hiểu lý luận chính trị, pháp luật, vừa thành thạo công nghệ số, kỹ năng quản trị dữ liệu, khai thác công cụ phân tích hành vi bạn đọc. Đây là yêu cầu cấp thiết, bởi nếu thiếu nhân lực chất lượng cao, việc ứng dụng công nghệ dễ bị hình thức, thiếu hiệu quả, không bảo đảm tính chính xác và an toàn thông tin.
Sáu là, về quản trị và cơ chế phối hợp. Trong môi trường số, xuất bản không thể vận hành theo mô hình khép kín truyền thống. Cần thiết lập cơ chế phối hợp đa ngành giữa các cơ quan chủ quản, nhà xuất bản, đơn vị phát hành, cơ quan quản lý nhà nước về thông tin - truyền thông, đồng thời mở rộng hợp tác với các doanh nghiệp công nghệ để tận dụng nguồn lực xã hội. Quản trị số trong xuất bản đòi hỏi minh bạch, linh hoạt, thích ứng nhanh với thay đổi công nghệ.
3. Một số giải pháp thúc đẩy chuyển đổi số trong xuất bản sách lý luận, chính trị, pháp luật
Trước những cơ hội và thách thức mà chuyển đổi số đặt ra, để hoạt động xuất bản sách lý luận, chính trị, pháp luật thực sự phát huy vai trò định hướng chính trị - tư tưởng, đáp ứng nhu cầu bạn đọc trong kỷ nguyên số, cần triển khai đồng bộ các giải pháp sau:
Thứ nhất, hoàn thiện thể chế, chính sách và hành lang pháp lý. Xây dựng, bổ sung các quy định pháp luật về xuất bản điện tử, bao gồm tiêu chuẩn kỹ thuật, quy trình xuất bản, lưu chiểu và phát hành xuất bản phẩm số; bảo vệ bản quyền số, an toàn thông tin và quản lý dữ liệu trong xuất bản. Áp dụng công nghệ nhận diện bản quyền, mã hóa nội dung, watermark số nhằm chống sao chép, chỉnh sửa, phát tán trái phép. Tăng cường thanh tra, kiểm tra, xử lý nghiêm vi phạm bản quyền trong lĩnh vực xuất bản số. Một hành lang pháp lý chặt chẽ, đồng bộ không chỉ bảo vệ quyền lợi tác giả và nhà xuất bản, mà còn tạo động lực thúc đẩy các doanh nghiệp công nghệ tham gia đầu tư và phát triển lĩnh vực này.
Thứ hai, đầu tư hạ tầng số và công nghệ mới. Phát triển hệ thống quản trị nội dung số (CMS), cơ sở dữ liệu toàn diện về sách lý luận, chính trị, pháp luật. Xây dựng thư viện số, kho dữ liệu mở, tích hợp với các nền tảng học tập trực tuyến của các cơ sở đào tạo chính trị - hành chính. Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong phân tích hành vi bạn đọc, gợi ý nội dung phù hợp; blockchain trong quản lý và bảo vệ bản quyền số; điện toán đám mây (Computing) trong lưu trữ và phân phối xuất bản phẩm, tiết kiệm chi phí; Big Data để dự báo nhu cầu thị trường, từ đó định hướng sản phẩm xuất bản. Đầu tư hạ tầng không chỉ mang tính kỹ thuật, mà còn là một chiến lược lâu dài, tạo nền tảng cho sự phát triển của ngành xuất
bản trong kỷ nguyên số.
Thứ ba, đổi mới sản phẩm xuất bản và phương thức tiếp cận bạn đọc. Đa dạng hóa hình thức sản phẩm xuất bản: sách điện tử, sách nói, video sách, chuyên trang điện tử, dữ liệu tra cứu chuyên ngành. Xây dựng các nền tảng trực tuyến chuyên biệt để giới thiệu, phát hành sách lý luận, chính trị, pháp luật, tích hợp công cụ tra cứu thông minh, hỗ trợ đa ngôn ngữ nhằm mở rộng đối tượng độc giả, trong đó có cả bạn đọc quốc tế. Kết hợp hài hòa giữa xuất bản truyền thống và xuất bản số, bảo đảm sự tiện ích, vừa hiện đại nhưng vẫn giữ được tính hàn lâm, chính thống - đặc thù của dòng sách chính trị - pháp luật. Việc đổi mới sản phẩm không chỉ nhằm đáp ứng nhu cầu đa dạng của công chúng, mà còn góp phần lan tỏa mạnh mẽ hơn các giá trị lý luận và tư tưởng trong xã hội.
Thứ tư, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Tổ chức các chương trình đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng công nghệ số, quản trị dữ liệu, an toàn thông tin cho đội ngũ biên tập viên, cán bộ quản lý xuất bản. Hình thành đội ngũ chuyên gia liên ngành (chính trị học - pháp luật - công nghệ thông tin) để tham gia quản lý, thẩm định và triển khai hoạt động xuất bản số. Khuyến khích sáng kiến, đổi mới sáng tạo trong đội ngũ cán bộ xuất bản, gắn chuyển đổi số với cải tiến quy trình làm việc. Nguồn nhân lực chính là nhân tố quyết định thành công của quá trình chuyển đổi số, bởi công nghệ dù hiện đại đến đâu cũng cần con người làm chủ, quản lý và vận hành.
Thứ năm, tăng cường phối hợp và huy động nguồn lực xã hội. Thiết lập cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý nhà nước, các nhà xuất bản, cơ quan nghiên cứu - đào tạo và doanh nghiệp công nghệ trong việc xây dựng chính sách, triển khai các dự án xuất bản số. Huy động nguồn lực xã hội, đặc biệt là từ doanh nghiệp công nghệ, tham gia đầu tư hạ tầng, nền tảng và dịch vụ xuất bản số. Đẩy mạnh hợp tác quốc tế nhằm học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia có ngành xuất bản phát triển, tiếp nhận công nghệ tiên tiến, đồng thời quảng bá các ấn phẩm lý luận, chính trị, pháp luật Việt Nam ra thế giới. Việc huy động và phối hợp nguồn lực xã hội không chỉ giúp giải quyết bài toán vốn và công nghệ, mà còn mở rộng khả năng hội nhập quốc tế của ngành xuất bản Việt Nam.
Từ những phân tích trên, có thể khẳng định rằng chuyển đổi số trong hoạt động xuất bản sách lý luận, chính trị, pháp luật là một xu hướng khách quan, phù hợp với bối cảnh phát triển chung của đất nước và thế giới. Đây không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà còn là một yêu cầu chính trị - tư tưởng nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả và sức lan tỏa của công tác tư tưởng, lý luận trong giai đoạn mới. Triển khai đồng bộ các giải pháp sẽ góp phần quan trọng vào việc khẳng định vai trò, vị thế của hoạt động xuất bản trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.
1. Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Bộ Khoa học và Công nghệ, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật: Những nội dung cơ bản về chuyển đổi số: Hỏi và đáp, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội,
2025, tr. 43-44.
2. GS.TS. Tô Lâm: “Chuyển đổi số - động lực quan trọng phát triển lực lượng sản xuất, hoàn thiện quan hệ sản xuất đưa đất nước bước vào kỷ nguyên mới”, Tạp chí Cộng sản điện tử, ngày 02/9/2024, https://www.tapchicongsan.org.vn/media-story/-/asset_publisher/V8hhp4dK31Gf/content/chuyen-doi-so-dong-luc-quan-trong-phat-trien-luc-luong-san-xuathoan-thien-quan-he-san-xuat-dua-dat-nuoc-buoc-vao-ky-nguyen-moi.
3. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, t. I, tr. 146.
4. Đảng Cộng sản Việt Nam: Dự thảo các văn kiện trình Đại hội XIV của Đảng (Tài liệu sử dụng tại đại hội đảng bộ các cấp), Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2025, tr. 28.