1. Bối cảnh và sự ra đời của báo chí cách mạng Việt Nam
Năm 1922, ngay giữa lòng nước Pháp, tờ báo Người cùng khổ (L’ Paria) ra đời, đánh dấu sự xuất hiện và vai trò đặc biệt quan trọng của báo chí - tiếng nói của các nước thuộc địa Á Phi Mỹ La tinh trong cuộc đấu tranh đòi độc lập dân tộc. Điều đáng tự hào là, L’Paria từ nội dung, hình thức đến việc in ấn, xuất bản đều gắn với Nguyễn Ái Quốc, một thanh niên trẻ tuổi Việt Nam trên hành trình tìm đường cứu nước, người đã gặp và tiếp thu những tư tưởng cách mạng mác xít, người đã sớm nhận ra một cách sâu sắc tầm quan trọng của báo chí trong chiến lược cách mạng - một công cụ quan trọng để giành thắng lợi trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc.
Điều đó lý giải vì sao, khi sáng lập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên tại Quảng Châu, Người đã quyết định thành lập báo Thanh niên - tờ báo đầu tiên của phong trào cách mạng Việt Nam. Báo được in bằng ba ngữ Việt, Hán và Pháp bằng các máy in thủ công hoặc typo cỡ nhỏ, do các hội viên Hội Thanh niên Cách mạng Việt Nam trực tiếp tham gia đặt chữ, xếp chữ, vận hành máy in và đóng gói, nội dung tập trung tuyên truyền chủ nghĩa Mác - Lênin, khơi dậy tinh thần yêu nước, giác ngộ và tập hợp quần chúng. Báo in tại Trung Quốc và chuyển về trong nước bí mật bằng cách giấu trong vali hai đáy, thùng hàng hoặc theo đường tiểu ngạch qua biên giới (Lạng Sơn, Cao Bằng...). Báo vạch trần bản chất thực dân của đế quốc Pháp, kêu gọi các tầng lớp nhân dân, đặc biệt là thanh niên, đứng lên đấu tranh giành độc lập.
Báo Thanh niên không chỉ mang sứ mệnh tuyên truyền tư tưởng cách mạng mà còn là nơi khởi xướng nhiều ý tưởng và lý luận chính trị quan trọng trong giai đoạn đầu của cách mạng Việt Nam. Và hiện thực cách mạng, lịch sử báo chí cách mạng nước ta đã chứng minh, Nguyễn Ái Quốc không chỉ là một lãnh tụ cách mạng vĩ đại của Đảng ta, nhân dân ta mà còn là một nhà báo, người sáng lập và là linh hồn của dòng báo chí cách mạng Việt Nam.
Năm 1925 vì thế đã ghi vào lịch sử cách mạng và lịch sử báo chí nước ta một cột mốc quan trọng, một sự khởi đầu tự hào ngay giữa những năm tháng bần hàn, nô lệ của cả dân tộc.
Cuối thế kỷ XIX, thực dân Pháp xâm chiếm Việt Nam, thiết lập và duy trì chế độ cai trị hà khắc. Chính sách khai thác thuộc địa gây ra những biến động xã hội lớn: giai cấp công nhân, tư sản, nông dân nghèo bị bóc lột, phân hóa xã hội gia tăng. Cuộc sống ngột ngạt tăm tối đã làm dấy lên khát vọng đấu tranh giành độc lập dân tộc của nhiều tầng lớp yêu nước trong xã hội. Nhiều phong trào yêu nước, các cuộc khởi nghĩa tại nhiều vùng miền trong cả nước như phong trào Cần Vương, Duy Tân, Đông Du...và sự đàn áp đẫm máu của chính quyền bảo hộ khiến mâu thuẫn xã hội lên đến đỉnh điểm. Đầu thế kỷ XX, để thực hiện được các mục tiêu giải phóng đất nước, đã có sự hình thành của các tổ chức cách mạng và xuất hiện nhu cầu tuyên truyền, giáo dục chính trị cho quần chúng, cổ vũ quần chúng tham gia vào cuộc đấu tranh.
Cách mạng Tháng Mười Nga (1917) thành công đã khẳng định con đường cách mạng vô sản và tư tưởng Mác - Lênin được truyền bá rộng rãi. Nhiều nhà cách mạng Việt Nam, trong đó tiêu biểu là Nguyễn Ái Quốc, đã tiếp cận và truyền bá tư tưởng này về trong nước bằng nhiều con đường, trong đó có báo chí.
Trước tình hình đó, báo chí cách mạng Việt Nam đã ra đời và trở thành một công cụ không thể thiếu trong tiến trình cách mạng như một bộ phận không thể tách rời.
2. Từ ngọn bút cách mạng đến nền tảng giá trị văn hóa dân tộc
Trải suốt một thế kỷ hình thành và phát triển, báo chí cách mạng Việt Nam không chỉ là công cụ thông tin, mà còn là dòng chảy tinh thần, là thiết chế văn hóa quan trọng góp phần tạo dựng, nuôi dưỡng và lan tỏa những giá trị văn hóa dân tộc. Từ những ngày đầu manh nha của phong trào báo chí yêu nước đầu thế kỷ XX cho đến kỷ nguyên hội nhập và số hóa hiện nay, vai trò của báo chí trong sự nghiệp phát triển văn hóa luôn được khẳng định một cách rõ nét và sâu sắc.
Ngay từ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, trong bối cảnh đất nước bị thực dân đô hộ, báo chí quốc ngữ đã xuất hiện như một làn gió mới, góp phần khơi dậy tinh thần dân tộc, thúc đẩy công cuộc canh tân xã hội và giáo dục lòng yêu nước trong nhân dân. Những tờ báo như Gia Định báo (1865), Nam Kỳ địa phận, Nông cổ mín đàm, Đông Dương tạp chí (1913, do Nguyễn Văn Vĩnh sáng lập), Nam Phong tạp chí (1917, do Phạm Quỳnh chủ bút), Tiếng Dân (do Huỳnh Thúc Kháng sáng lập, 1927) không chỉ là sản phẩm của báo chí thời kỳ sơ khai, mà còn là nơi thể hiện khát vọng văn hóa, thức tỉnh lòng tự tôn dân tộc và định hình nên tư tưởng khai sáng cho công cuộc hiện đại hóa đất nước.
Đặc biệt, năm 1925, tờ báo Thanh Niên ra đời tại Quảng Châu (Trung Quốc), do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập, đã đánh dấu bước ngoặt lớn: Báo chí từ chỗ phản ánh xã hội đã chuyển thành công cụ tổ chức cách mạng, truyền bá tư tưởng Mác - Lênin, lý tưởng giải phóng dân tộc, và tạo tiền đề trực tiếp cho sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam. Đây cũng là thời điểm báo chí thực sự hòa vào dòng chảy phát triển văn hóa dân tộc, trở thành một nhân tố chủ lực trong kiến tạo bản sắc và lý tưởng mới cho nhân dân Việt Nam.
Trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, báo chí không chỉ là công cụ tuyên truyền, mà thực sự là mặt trận văn hóa, tư tưởng sôi động và quyết liệt. Những cây bút báo chí đã cùng nhân dân bám trụ trên từng địa bàn, phản ánh tinh thần chiến đấu, lan tỏa ý chí bất khuất, và cổ vũ tinh thần yêu nước bằng những tác phẩm đầy lay động và truyền cảm.
Ngày nay, khi văn hóa được xác định là nền tảng tinh thần, là nguồn lực nội sinh quan trọng nhất của sự phát triển bền vững đất nước, thì vai trò của báo chí càng cần được nhận thức sâu sắc hơn, hành động quyết liệt hơn. Báo chí không thể chỉ chạy theo tin tức, không thể để mình bị hòa tan trong vòng xoáy thông tin mạng xã hội. Báo chí phải là người kiến tạo chuẩn mực, người bảo vệ sự thật, người khơi dậy lòng tự hào dân tộc, người đồng hành cùng nhân dân kiến thiết tương lai.
Tờ Cứu quốc, cơ quan của Mặt trận Việt Minh; Sự thật, tiền thân của Nhân Dân; Vệ quốc quân, Quân đội Nhân dân; Giải phóng, cơ quan của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam; Văn Nghệ, cơ quan của Hội Nhà văn Việt Nam; Văn hóa Nghệ thuật của Bộ Văn hóa... là những tờ báo tiêu biểu gắn liền với từng giai đoạn phát triển của văn hóa kháng chiến. Không thể không nhắc đến những bài viết bất hủ như Thư gửi người bạn Pháp của Hồ Chí Minh, Bút ký Trận Đồ của Nguyễn Tuân, Bút ký Vĩnh Linh của Nguyễn Minh Châu... đã trở thành biểu tượng văn chương báo chí, góp phần làm nên “trận địa văn hóa” vững chắc trong lòng nhân dân.
Nhiều nhà báo đã trở thành nhà văn hóa, nhà tư tưởng có tầm ảnh hưởng lớn: Tố Hữu, Nguyễn Đình Thi, Xuân Diệu, Huy Cận, Nguyễn Tuân, Nguyễn Huy Tưởng… Vừa làm báo, vừa sáng tác, họ chính là minh chứng sống động cho vai trò giao thoa giữa báo chí và văn hóa, nơi hội tụ giữa thông tin và lý tưởng, giữa hiện thực và nghệ thuật, giữa con chữ và vận mệnh dân tộc. Sau năm 1986, Việt Nam bước vào công cuộc đổi mới toàn diện với tinh thần “nhìn thẳng vào sự thật, không né tránh, không tô hồng”. Trong bối cảnh ấy, báo chí đã trở thành lực lượng tiên phong trong việc cởi trói tư duy, mở đường cho những cuộc tranh luận dân chủ về văn hóa, nghệ thuật và xã hội. Những cây bút điều tra sắc sảo, những tuyến bài phản biện xã hội sâu sắc đã góp phần khơi mở tinh thần tự do sáng tạo, nâng cao nhận thức xã hội và thúc đẩy cải cách thể chế trong lĩnh vực văn hóa.
Bên cạnh chức năng phản ánh và giám sát, báo chí cũng trở thành nơi phát hiện, cổ vũ và lan tỏa các giá trị văn hóa mới, từ gương người tốt việc tốt, các phong trào xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở, đến việc bảo vệ và phát huy di sản văn hóa phi vật thể, gìn giữ bản sắc dân tộc giữa làn sóng toàn cầu hóa. Các cơ quan báo chí như Nhân Dân, Quân đội Nhân dân, Văn hóa, Lao Động, Tuổi Trẻ, Thanh Niên, Vietnam News Agency, Đài Truyền hình Việt Nam (VTV), Đài Tiếng nói Việt Nam (VOV), Tạp chí Cộng sản, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, Tạp chí Sân khấu, Tạp chí Mỹ thuật,... không chỉ thực hiện nhiệm vụ thông tin, tuyên truyền, mà còn là nơi nuôi dưỡng các mạch nguồn văn hóa, hỗ trợ các nhà nghiên cứu, nghệ sĩ, nhà làm phim, nhà văn hóa truyền đạt các thông điệp nhân văn sâu sắc đến công chúng.
Từ những chương trình truyền hình như Những tấm gương bình dị mà cao quý, Tự hào Việt Nam, Đường lên đỉnh Olympia, Ký sự truyền hình đến những trang báo đăng tải loạt bài điều tra, loạt phóng sự về bảo tồn di sản, phát triển văn hóa cộng đồng, báo chí đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của hàng triệu người Việt. Dù trong hoàn cảnh chiến tranh hay thời bình, dù ở giai đoạn bao cấp hay hội nhập, báo chí luôn giữ vững vai trò là tiếng nói của lương tri xã hội, là tấm gương phản ánh và kiến tạo các chuẩn mực văn hóa. Không phải ngẫu nhiên mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định: “Nhà báo cũng là chiến sĩ cách mạng. Cây bút, trang giấy là vũ khí sắc bén của họ”. Trong hành trình phát triển văn hóa Việt Nam, không thể thiếu dấu ấn của báo chí, với vai trò là người truyền cảm hứng, người gìn giữ ký ức và người mở đường cho các giá trị mới.
3. Lan tỏa giá trị nhân văn Việt Nam
Báo chí cách mạng Việt Nam ra đời từ khát vọng giải phóng dân tộc, nhưng đồng thời cũng đảm đương sứ mệnh lan tỏa những giá trị nhân văn sâu sắc, bồi đắp nền tảng đạo đức và tinh thần cho xã hội.
Trong suốt chiều dài 100 năm phát triển, đặc biệt là từ thời kỳ đổi mới đến nay, báo chí ngày càng thể hiện rõ vai trò là nhịp cầu lan tỏa những giá trị nhân văn sâu sắc của người Việt. Đó là lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, sự bao dung, sẻ chia, tôn trọng lẽ phải và khát vọng sống tốt, sống đẹp.
Thông qua hàng nghìn câu chuyện đời thường về những tấm gương người tốt, việc tốt, các chương trình thiện nguyện, hỗ trợ cộng đồng, báo chí đã chạm tới trái tim độc giả, khơi dậy tình cảm, trách nhiệm xã hội và truyền cảm hứng sống nhân văn cho mọi người.
Những bài báo viết về cô giáo vùng cao, bác sỹ nơi biên giới, người dân cứu người trong bão lũ… không chỉ là những lát cắt chân thực mà còn là thông điệp mạnh mẽ về lòng trắc ẩn, về tình đồng bào, đồng chí vẫn âm thầm chảy trong mỗi người Việt Nam.
Không những vậy, báo chí còn là lực lượng tiên phong trong việc đấu tranh chống lại cái ác, cái sai, cái vô cảm trong đời sống xã hội. Nhiều loạt bài điều tra, phản biện xã hội đã góp phần phanh phui tiêu cực, bảo vệ lẽ phải, bảo vệ người yếu thế.
Chính việc kiên định với sự thật và đạo lý đã làm nên phẩm chất nhân văn cốt lõi của người làm báo cách mạng - luôn đứng về phía nhân dân, bảo vệ lợi ích chính đáng và cổ vũ những điều tốt đẹp trong xã hội.
Trong bối cảnh hiện nay, khi thông tin đa chiều, mạng xã hội phát triển mạnh, báo chí chính thống càng khẳng định vị thế bằng chất lượng nhân văn của nội dung.
Điều này không chỉ là yêu cầu đạo đức nghề nghiệp, mà còn là nền tảng để báo chí giữ vững lòng tin của công chúng, từ đó tiếp tục làm tốt vai trò định hướng xã hội, tạo dựng chuẩn mực đạo đức và lối sống cho cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Dù hình thức thể hiện sẽ tiếp tục đổi mới, dù công nghệ sẽ thay đổi cách tiếp cận công chúng, nhưng sứ mệnh nhân văn của báo chí cách mạng Việt Nam là điều không đổi.
Giữ vững sứ mệnh ấy trong lòng thời đại không chỉ là bổn phận nghề nghiệp, mà còn là trách nhiệm của người làm báo với tương lai của dân tộc.
4. Định hướng thúc đẩy báo chí đồng hành với văn hóa trong kỷ nguyên mới
Trong bối cảnh toàn cầu hóa và chuyển đổi số diễn ra sâu rộng, văn hóa trở thành nền tảng tinh thần, là “bản sắc nhận diện” của mỗi quốc gia. Báo chí - với tư cách là thiết chế truyền thông quan trọng của đời sống xã hội mang sứ mệnh không chỉ thông tin, định hướng mà còn tham gia sáng tạo, lan tỏa và bảo vệ giá trị văn hóa dân tộc. Để thực hiện trọn vẹn sứ mệnh đó trong kỷ nguyên mới, báo chí cần triển khai đồng bộ các định hướng và giải pháp sau:
Một là, khẳng định vững chắc quan điểm: Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội và là yếu tố cốt lõi của sản phẩm báo chí.
Báo chí cần xác định rõ văn hóa không chỉ là nội dung tuyên truyền mà phải trở thành “tinh thần bên trong” của mọi sản phẩm truyền thông. Điều này đòi hỏi: Duy trì định hướng tư tưởng, giữ vững lập trường chính trị; Đề cao giá trị nhân văn, tính chuẩn mực, sự trung thực; Tránh xu hướng thương mại hóa nội dung văn hóa, giật gân, dung tục, lệch chuẩn.
Báo chí phải góp phần bồi đắp tâm hồn Việt Nam trong thời đại số, định hình hệ giá trị chuẩn của cộng đồng và củng cố niềm tin xã hội.
Hai là, đổi mới tư duy nội dung văn hóa theo hướng sáng tạo, hiện đại và phù hợp với môi trường truyền thông số.
Đồng hành với văn hóa không chỉ là đưa tin về văn hóa, mà còn là sản xuất văn hóa. Báo chí cần: Tăng cường phương pháp kể chuyện sáng tạo (storytelling), Phát triển sản phẩm đa nền tảng: video ngắn, podcast, infographic, phim tài liệu số, diễn đàn văn hóa trực tuyến, Sử dụng ngôn ngữ truyền thông gần gũi, giàu cảm xúc, phù hợp với giới trẻ, Chuyển từ “tuyên truyền một chiều” sang “truyền thông tương tác – đối thoại”.
Điểm mấu chốt là làm cho văn hóa “sống”, “thấm” và “lan tỏa”, thay vì chỉ dừng ở tính thông tin hay mô tả.
Ba là, phát huy vai trò báo chí trong bảo tồn và phát huy di sản văn hóa dân tộc.
Báo chí cần chủ động phát hiện, tôn vinh các giá trị văn hóa đặc sắc: ngôn ngữ, lễ hội, nghệ thuật, di tích, phong tục, đạo đức truyền thống. Đồng thời, phải kiên trì đấu tranh với những biểu hiện suy thoái văn hóa, lối sống lệch chuẩn, “phản văn hóa”, bóp méo hoặc thương mại hóa di sản.
Báo chí phải đứng ở tuyến đầu trong việc: Chống xuyên tạc lịch sử, Bảo vệ biểu tượng quốc gia, Gìn giữ ký ức cộng đồng, Nuôi dưỡng lòng tự hào dân tộc một cách tự nhiên, hiện đại và thuyết phục.
Bốn là, chiếm lĩnh không gian mạng bằng “trận địa nội dung” tích cực và lan tỏa giá trị chân - thiện - mỹ.
Không gian mạng hiện là môi trường văn hóa rộng lớn nhất, đặc biệt đối với thế hệ trẻ. Để giữ vai trò dẫn dắt trong hệ sinh thái truyền thông số, báo chí cần: Sản xuất nội dung có giá trị cao và sức lan tỏa mạnh; Tăng cường phản biện, kiểm chứng, chống tin giả, tin độc hại; Chủ động sử dụng thuật toán, dữ liệu lớn, AI để tối ưu hóa phân phối nội dung; Tạo dựng cộng đồng công chúng trung thành, có tri thức.
Báo chí phải khẳng định vị thế bằng trí tuệ, niềm tin và sức thuyết phục, chứ không chỉ bằng tốc độ đưa tin.
Năm là, chú trọng xây dựng đội ngũ người làm báo có bản lĩnh văn hóa, tri thức sâu rộng và năng lực số.
Người làm báo trong kỷ nguyên mới cần: Bản lĩnh chính trị vững vàng; Đạo đức nghề nghiệp trong sáng; Tinh tế văn hóa và khả năng “đọc” các biến động giá trị xã hội; Kỹ năng sản xuất nội dung số, công nghệ truyền thông và làm báo đa phương tiện.
Cần xây dựng chương trình đào tạo báo chí về văn hóa học, truyền thông văn hóa, phương pháp kể chuyện mới, kỹ năng tương tác cộng đồng và tri thức lịch sử – xã hội nền tảng.
Sáu là, hoàn thiện cơ chế, chính sách và tạo môi trường thuận lợi để báo chí phát huy sứ mệnh văn hóa.
Việc báo chí đồng hành với văn hóa chỉ thực sự hiệu quả khi được đặt trong một hệ thống chính sách nhất quán, đồng bộ và khả thi. Trước hết, cần xây dựng và hoàn thiện các cơ chế khuyến khích sản xuất, phổ biến các tác phẩm báo chí có giá trị văn hóa cao, đặc biệt là nội dung chính luận, nội dung bảo tồn và phát huy di sản văn hóa dân tộc, nội dung phản bác các biểu hiện lệch chuẩn, phi văn hóa trong xã hội. Nhà nước cần có chính sách đặt hàng, giao nhiệm vụ, cấp kinh phí cho các cơ quan báo chí trong việc triển khai các chương trình truyền thông chiến lược về xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, giáo dục truyền thống, bồi đắp hệ giá trị quốc gia và lan tỏa hình ảnh con người Việt Nam hiện đại giàu bản sắc.
Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh đầu tư và hỗ trợ chuyển đổi số trong lĩnh vực báo chí, coi hạ tầng công nghệ, kho dữ liệu số, nền tảng phân phối nội dung là điều kiện tất yếu để báo chí chiếm lĩnh không gian mạng. Khuyến khích cơ chế hợp tác giữa cơ quan báo chí với các thiết chế văn hóa, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp công nghệ nhằm tạo ra hệ sinh thái truyền thông văn hóa đa chiều, sáng tạo và bền vững. Song song, cần hoàn thiện các quy định pháp lý liên quan đến bản quyền nội dung số, quyền dữ liệu và xử lý nghiêm vi phạm trong môi trường mạng; tạo “hàng rào bảo vệ” để giá trị văn hóa chính thống được lan tỏa đúng hướng, không bị lấn át bởi nội dung độc hại, sai lệch, phản văn hóa.
Sứ mệnh của báo chí đồng hành với văn hóa trong kỷ nguyên mới là tạo dựng nền tảng tinh thần vững chắc cho quốc gia, lan tỏa giá trị chân - thiện - mỹ, khơi dậy khát vọng phát triển và củng cố sức mạnh nội sinh của dân tộc. Báo chí chỉ thực sự mạnh khi văn hóa mạnh; và văn hóa chỉ thật sự lan tỏa khi báo chí trở thành chủ thể sáng tạo, dẫn dắt, truyền cảm hứng cho xã hội.
