1. Khát vọng hùng cường dưới góc nhìn Đại hội XIII của Đảng
Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng Cộng sản Việt Nam là dấu mốc quan trọng, xác lập tầm nhìn phát triển dài hạn của dân tộc Việt Nam trong thế kỷ XXI với khát vọng đưa đất nước phát triển nhanh, bền vững, trở thành quốc gia phát triển có thu nhập cao vào năm 2045. Văn kiện Đại hội XIII nêu rõ: “Phấn đấu đến giữa thế kỷ XXI, nước ta trở thành nước phát triển, thu nhập cao, dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”1.
Từ khát vọng đó, một hệ tư tưởng phát triển mới được hình thành, nhấn mạnh vai trò chủ thể của con người trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Không chỉ dừng lại ở việc khẳng định mục tiêu, tầm nhìn và định hướng chiến lược phát triển quốc gia, Đại hội XIII còn đặt nền móng cho một hệ giá trị văn hóa - chính trị mới, thể hiện thông qua việc lồng ghép khái niệm “khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc” như một thông điệp xuyên suốt, vừa mang tính định hướng tư tưởng, vừa mang tính huy động xã hội sâu rộng.
Khái niệm “khát vọng hùng cường” không chỉ là một khẩu hiệu chính trị mà là sự kết tinh giữa giá trị lịch sử, truyền thống yêu nước, ý chí độc lập tự cường của dân tộc Việt Nam với yêu cầu cấp bách của thời đại mới. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế sâu rộng và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư diễn ra mạnh mẽ, khát vọng ấy càng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Đó là yêu cầu phát triển một đất nước không chỉ mạnh về kinh tế mà còn giàu về văn hóa, bền vững về môi trường, công bằng về xã hội, dân chủ về chính trị và vững chắc về quốc phòng - an ninh.
Điểm đặc biệt trong tư duy chiến lược phát triển được thể hiện ở chỗ: Đảng ta đặt khát vọng phát triển quốc gia trong mối tương quan biện chứng với năng lực thực hiện của toàn xã hội, nhấn mạnh vai trò “con người là trung tâm, chủ thể, nguồn lực chủ yếu và mục tiêu của sự phát triển”2. Trong đó, thanh niên được nhìn nhận là bộ phận quan trọng, có tính quyết định trong hiện thực hóa khát vọng ấy.
Tư duy “khát vọng hùng cường” dưới góc nhìn của Đại hội XIII cũng đặt ra yêu cầu đổi mới mô hình phát triển, lấy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số làm động lực chính; đồng thời xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, lấy giá trị con người làm cốt lõi. Trong tất cả các lĩnh vực đó, lực lượng thanh niên vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là đội ngũ trực tiếp hiện thực hóa các chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách pháp luật của Nhà nước.
Khát vọng phát triển đất nước không thể tách rời với khát vọng vươn lên của từng con người cụ thể, trong đó có thế hệ thanh niên - lực lượng đang và sẽ giữ vai trò then chốt trong hành trình chinh phục mục tiêu đến năm 2045. Điều này không chỉ mang ý nghĩa chiến lược mà còn là sự khẳng định niềm tin, trách nhiệm của Đảng đối với thế hệ trẻ. Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng từng khẳng định: “Thanh niên là rường cột của nước nhà, chủ nhân tương lai của đất nước, là lực lượng xung kích trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”3.
Sự hội tụ giữa khát vọng phát triển đất nước với trách nhiệm và sứ mệnh lịch sử của thanh niên tạo nên một không gian phát triển mới, nơi mỗi thanh niên đều có thể trở thành tác nhân thúc đẩy tiến bộ, đổi mới và hiện đại hóa quốc gia. Đây cũng là nền tảng để xây dựng hệ giá trị mới cho thanh niên Việt Nam thời kỳ mới, đề cao tinh thần yêu nước, lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống văn hóa, năng lực hội nhập và khát vọng vươn lên.
Bên cạnh đó, khát vọng hùng cường cũng là biểu hiện của “tư duy mở” trong chiến lược phát triển của Đảng, đó là tư duy khát khao vượt qua giới hạn, sẵn sàng đổi mới, thích ứng với mọi thay đổi của thời đại, không chấp nhận tụt hậu, không hài lòng với những thành tựu đã có. Chính tinh thần đó đang được truyền cảm hứng mạnh mẽ đến thanh niên - những người đang sống trong môi trường hội nhập sâu rộng, tiếp xúc với tri thức và công nghệ toàn cầu.
Từ góc nhìn lý luận - chính trị, có thể khẳng định: khát vọng phát triển hùng cường theo tinh thần Đại hội XIII là sự tiếp nối biện chứng của truyền thống dựng nước và giữ nước, đồng thời mở ra một “hệ hình tư duy phát triển” mới, trong đó con người và đặc biệt là thanh niên giữ vai trò trung tâm và quyết định. Chính vì vậy, để hiện thực hóa mục tiêu phát triển đất nước đến năm 2045, việc khơi dậy và phát huy vai trò xung kích, đổi mới, sáng tạo của thanh niên Việt Nam là điều kiện tiên quyết.
2. Vai trò lịch sử và sứ mệnh của thanh niên Việt Nam
Lịch sử dân tộc Việt Nam là bản anh hùng ca bất tận về tinh thần yêu nước, ý chí bất khuất và khát vọng độc lập, tự do, hạnh phúc. Trong suốt quá trình đó, thanh niên luôn giữ một vai trò đặc biệt, vừa là đối tượng được thụ hưởng thành quả cách mạng, vừa là chủ thể kiến tạo tương lai đất nước. Từ phong trào Đông Du đầu thế kỷ XX, đến các cao trào Xô viết Nghệ Tĩnh, Cách mạng Tháng Tám, kháng chiến chống thực dân, đế quốc, rồi xây dựng đất nước trong hòa bình, lực lượng thanh niên luôn tiên phong, là lực lượng nòng cốt góp phần tạo nên những bước ngoặt lịch sử trọng đại.
Ngay từ những ngày đầu thành lập Đảng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đặc biệt quan tâm đến công tác thanh niên. Người nhấn mạnh: “Thanh niên là người chủ tương lai của nước nhà. Nước nhà thịnh hay suy, yếu hay mạnh, một phần lớn là do các thanh niên”4. Lời căn dặn ấy không chỉ là kim chỉ nam cho công tác thanh niên, mà còn là sự khẳng định sứ mệnh lịch sử của thế hệ trẻ trong sự nghiệp cách mạng Việt Nam.
Trên thực tế, mỗi bước chuyển mình của đất nước đều ghi dấu ấn đậm nét của thanh niên. Trong kháng chiến, họ là những người xung phong nơi tuyến đầu, là chiến sĩ, dân công, nhà khoa học, nghệ sĩ, thầy giáo… Sự kiện mở đường Trường Sơn, phong trào “Ba sẵn sàng”, “Năm xung phong”, hay hàng vạn sinh viên tình nguyện xung phong ra tiền tuyến là minh chứng sinh động cho vai trò không thể thay thế của thanh niên trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc. Trong thời kỳ đổi mới, công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hội nhập quốc tế, thanh niên lại là lực lượng đi đầu trong tiếp cận tri thức mới, khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, và phát triển khoa học công nghệ.
Đặc biệt, trong bối cảnh đất nước đang chuyển sang giai đoạn phát triển mới theo tinh thần Đại hội XIII của Đảng, thanh niên Việt Nam tiếp tục được kỳ vọng là “đội quân xung kích”, là nguồn lực đổi mới, là động lực tăng trưởng quốc gia. Đảng ta xác định: “Phát triển con người toàn diện và xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trở thành nền tảng tinh thần vững chắc, nguồn lực nội sinh quan trọng cho phát triển nhanh và bền vững đất nước”5. Trong quá trình này, thanh niên đóng vai trò then chốt với tư cách là lớp người tiếp nối, giữ gìn, phát huy những giá trị truyền thống, đồng thời là chủ thể hội nhập, sáng tạo trong kỷ nguyên số.
Sứ mệnh lịch sử của thanh niên ngày nay là phát triển bản thân toàn diện cả về trí tuệ, đạo đức, thể chất và bản lĩnh chính trị; chủ động hội nhập quốc tế nhưng không đánh mất bản sắc dân tộc; vừa kế thừa giá trị truyền thống, vừa đổi mới tư duy, ứng dụng công nghệ hiện đại để phục vụ công cuộc kiến thiết đất nước. Họ không chỉ là người học tập, người lao động, mà còn là công dân trách nhiệm, là những nhà sáng lập doanh nghiệp, là cán bộ, đảng viên gánh vác trọng trách chính trị.
Trong thực tiễn, nhiều phong trào thanh niên đã và đang lan tỏa mạnh mẽ, từ “Thanh niên khởi nghiệp” đến “Thanh niên tình nguyện”, từ “Lập thân lập nghiệp” đến “Tuổi trẻ sáng tạo”, góp phần xây dựng hình ảnh thế hệ thanh niên Việt Nam hiện đại: có khát vọng lớn, lý tưởng cao đẹp, hành động thiết thực, bản lĩnh vững vàng, năng lực hội nhập tốt. Chính những giá trị đó là nền tảng để thanh niên hiện thực hóa sứ mệnh đồng hành cùng dân tộc trên con đường phát triển hùng cường.
Thế hệ thanh niên hiện nay có điều kiện thuận lợi để phát triển hơn bao giờ hết: nền kinh tế mở, xã hội kết nối, khoa học công nghệ tiến bộ, và môi trường giáo dục đa dạng. Tuy nhiên, cũng chính vì vậy, họ phải đối diện với nhiều thách thức chưa từng có: áp lực cạnh tranh toàn cầu, nguy cơ lệch chuẩn giá trị văn hóa, nhiễu loạn thông tin, và cả những cạm bẫy của chủ nghĩa thực dụng. Trong bối cảnh đó, việc giữ vững bản lĩnh chính trị, xây dựng lý tưởng sống đúng đắn, nuôi dưỡng tinh thần phụng sự Tổ quốc và nhân dân trở thành yêu cầu cấp bách.
Tóm lại, từ góc độ lý luận đến thực tiễn lịch sử - chính trị, có thể khẳng định: thanh niên Việt Nam là lực lượng kế tục trung thành, sáng tạo và năng động, là nguồn lực chiến lược trong tiến trình phát triển quốc gia. Sứ mệnh của họ không chỉ là trách nhiệm chính trị do Đảng và nhân dân giao phó, mà còn là sự lựa chọn tự nguyện, ý thức tự thân của một thế hệ trưởng thành trong hòa bình, lớn lên trong hội nhập và khát khao phụng sự lý tưởng dân tộc.
3. Trách nhiệm của thanh niên trong bối cảnh mới
Bối cảnh trong nước và quốc tế hiện nay đang đặt ra nhiều yêu cầu mới đối với sự phát triển đất nước, đồng thời mở ra không gian lớn cho thanh niên phát huy vai trò và khẳng định trách nhiệm. Trong nước, công cuộc đổi mới đang bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, đẩy mạnh chuyển đổi số, phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, kinh tế tri thức. Trong khi đó, thế giới đang biến động nhanh chóng, khó lường với sự cạnh tranh chiến lược gay gắt, các vấn đề an ninh phi truyền thống, biến đổi khí hậu, và đặc biệt là tác động của cách mạng công nghiệp lần thứ tư.
Trước bối cảnh đó, thanh niên Việt Nam cần nhận thức rõ trách nhiệm của mình không chỉ với bản thân mà còn với cộng đồng, với dân tộc. Trách nhiệm ấy bao hàm trong các khía cạnh: trách nhiệm chính trị, trách nhiệm đạo đức, trách nhiệm xã hội và trách nhiệm nghề nghiệp.
Về trách nhiệm chính trị, thanh niên phải là lực lượng kiên định lý tưởng độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, tuyệt đối trung thành với sự lãnh đạo của Đảng, tích cực tham gia vào công cuộc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng. Trách nhiệm này đòi hỏi thanh niên phải thường xuyên học tập, nghiên cứu lý luận chính trị, nâng cao cảnh giác cách mạng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch.
Về trách nhiệm đạo đức, thanh niên cần tu dưỡng phẩm chất, lối sống lành mạnh, trung thực, nhân ái, trách nhiệm, tôn trọng kỷ cương, pháp luật; trở thành hình mẫu văn hóa trong đời sống xã hội, góp phần lan tỏa giá trị tốt đẹp của con người Việt Nam trong thời kỳ mới. Trong đó, việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc giữa thời đại toàn cầu hóa là một yêu cầu vừa cấp bách, vừa mang tính chiến lược.
Về trách nhiệm xã hội, thanh niên cần thể hiện tinh thần xung kích trong tham gia giải quyết các vấn đề của đất nước: từ bảo vệ môi trường, tham gia xây dựng nông thôn mới, phát triển vùng sâu, vùng xa, đến hỗ trợ người yếu thế, giảm nghèo bền vững. Các phong trào “Thanh niên tình nguyện vì cộng đồng”, “Ngày thứ bảy tình nguyện”, “Chủ nhật xanh” chính là biểu hiện sinh động của trách nhiệm này.
Về trách nhiệm nghề nghiệp, trong điều kiện nền kinh tế số đang phát triển mạnh mẽ, thanh niên phải không ngừng học tập, nâng cao kỹ năng, làm chủ công nghệ, chủ động thích ứng với yêu cầu mới của thị trường lao động toàn cầu. Họ cần trở thành lực lượng tiên phong trong khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, phát triển doanh nghiệp công nghệ, ứng dụng chuyển đổi số trong sản xuất và quản lý.
Ngoài ra, trong bối cảnh không gian mạng trở thành một phần không thể tách rời của đời sống xã hội, thanh niên Việt Nam phải thể hiện trách nhiệm với hành vi, thái độ của mình trên môi trường số. Việc lan tỏa thông tin tích cực, phản bác tin giả, đấu tranh với văn hóa độc hại, cổ vũ những giá trị nhân văn… là hành động cụ thể để thanh niên thực hiện vai trò công dân mạng có trách nhiệm.
Đặc biệt, trong điều kiện đại dịch Covid-19 và những khủng hoảng hậu đại dịch làm lộ rõ vai trò của lực lượng thanh niên trong hỗ trợ cộng đồng, chúng ta có thể thấy rõ hơn bao giờ hết sự trưởng thành vượt bậc của thế hệ trẻ. Từ đội hình phản ứng nhanh phòng chống dịch, hỗ trợ tuyến đầu, đến sáng kiến công nghệ trong y tế, giáo dục trực tuyến... tất cả đều cho thấy tinh thần xung kích và khả năng thích ứng linh hoạt của thanh niên Việt Nam.
Từ góc nhìn chiến lược, trách nhiệm của thanh niên hiện nay còn gắn liền với nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền quốc gia trên biển, trên không gian mạng và trong các thiết chế văn hóa - chính trị. Đây là những không gian mới của cuộc đấu tranh tư tưởng, đòi hỏi thanh niên không chỉ vững vàng lập trường mà còn có tri thức, kỹ năng và bản lĩnh để đảm đương những nhiệm vụ mới.
Như vậy, trong bối cảnh mới, trách nhiệm của thanh niên không chỉ là “nhiệm vụ được giao” mà còn là biểu hiện sinh động của ý thức công dân, đạo đức xã hội và khát vọng cống hiến. Việc khơi dậy tinh thần trách nhiệm trong thanh niên là yêu cầu cấp thiết để huy động được toàn bộ nguồn lực trẻ vào sự nghiệp phát triển đất nước theo tinh thần Đại hội XIII của Đảng.
4. Một số giải pháp phát huy sứ mệnh của thanh niên Việt Nam hiện nay
Để thanh niên Việt Nam thực sự phát huy vai trò xung kích, sáng tạo trong công cuộc hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc theo tinh thần Đại hội XIII của Đảng, cần thực hiện đồng bộ một số nhóm giải pháp trọng tâm:
Một là, nâng cao nhận thức chính trị, lý tưởng cách mạng và khát vọng cống hiến trong thanh niên. Cần đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục lý luận chính trị trong thanh niên một cách sáng tạo, hiệu quả, phù hợp với đặc điểm tâm lý, nhu cầu tiếp nhận của giới trẻ. Các tổ chức Đoàn cần làm tốt vai trò cầu nối giữa thanh niên với Đảng, góp phần định hướng lý tưởng sống, hình thành bản lĩnh chính trị vững vàng trước những biến động xã hội và tác động mặt trái của toàn cầu hóa.
Hai là, đổi mới căn bản nội dung, phương thức hoạt động của tổ chức Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh và các tổ chức thanh niên. Các phong trào cần gắn với thực tiễn đời sống, đáp ứng nhu cầu phát triển cá nhân của thanh niên và mục tiêu phát triển đất nước. Cần khuyến khích các mô hình tổ chức đoàn kết rộng rãi thanh niên trên không gian mạng, khơi dậy tinh thần tình nguyện, sáng tạo, lập thân, lập nghiệp trong mọi tầng lớp thanh niên.
Ba là, tạo lập môi trường thuận lợi để thanh niên phát triển toàn diện. Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện các chính sách hỗ trợ thanh niên học tập, nghiên cứu khoa học, khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, tiếp cận tín dụng ưu đãi, phát triển kỹ năng số và kỹ năng sống. Đồng thời, cần mở rộng các thiết chế văn hóa, thể thao, không gian sáng tạo và hệ sinh thái đổi mới dành riêng cho thanh niên, nhất là ở nông thôn, vùng sâu, vùng xa.
Bốn là, phát triển nguồn nhân lực trẻ chất lượng cao. Các trường đại học, cơ sở giáo dục nghề nghiệp cần đổi mới chương trình đào tạo theo hướng phát triển phẩm chất và năng lực, tăng cường gắn kết với doanh nghiệp, thị trường lao động. Đồng thời, cần xây dựng hệ thống dự báo nhu cầu lao động, hỗ trợ định hướng nghề nghiệp, phân luồng học sinh hiệu quả, để thanh niên lựa chọn đúng ngành nghề, phát huy sở trường và đóng góp thiết thực cho phát triển kinh tế - xã hội.
Năm là, tăng cường sự tham gia của thanh niên vào quản lý nhà nước và xây dựng chính sách công. Nhà nước, chính quyền các cấp cần tạo điều kiện để thanh niên tham gia các diễn đàn chính sách, đóng góp ý kiến xây dựng luật pháp, chiến lược phát triển quốc gia. Việc phát huy dân chủ, lắng nghe tiếng nói của thanh niên chính là cách để họ cảm thấy trách nhiệm và gắn bó với vận mệnh đất nước.
Sáu là, phát huy vai trò của thanh niên trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các luận điệu sai trái, thù địch. Cần xây dựng đội ngũ “thanh niên nòng cốt chính trị” vững vàng về lập trường, tinh thông nghiệp vụ, làm chủ công nghệ, có khả năng dẫn dắt dư luận, lan tỏa những giá trị tích cực trong không gian mạng và đời sống xã hội.
Bảy là, tăng cường hợp tác quốc tế về thanh niên. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, cần mở rộng các chương trình giao lưu quốc tế, học bổng, thực tập, tình nguyện nước ngoài cho thanh niên; đồng thời nâng cao năng lực ngoại ngữ, kỹ năng số và năng lực thích ứng đa văn hóa. Điều này vừa giúp thanh niên trưởng thành, vừa góp phần xây dựng hình ảnh Việt Nam hiện đại, năng động trong mắt bạn bè quốc tế.
Những giải pháp trên cần được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển thanh niên quốc gia, gắn với các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo tính nhất quán, liên thông và lâu dài. Quan trọng hơn cả là phải khơi dậy được khát vọng, ý chí và năng lượng tích cực trong từng thanh niên để mỗi người trẻ đều có thể trở thành một hạt nhân đổi mới, một công dân toàn cầu mang bản sắc Việt Nam.
1, 5. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, t. I, tr. 112, 145.
2. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, t. II, tr. 12.
3. Nguyễn Phú Trọng, 2021, phát biểu tại buổi làm việc với Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, Báo Nhân Dân, ngày 23/3).
4. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, t. 4, tr. 30.
