1. Quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về tinh thần trách nhiệm
Tinh thần trách nhiệm là một nội dung trung tâm trong hệ thống tư tưởng đạo đức cách mạng của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Theo Người, trách nhiệm của người cán bộ, đảng viên trước hết là trách nhiệm với Đảng, với nhân dân, với công việc được giao. Tinh thần ấy không chỉ dừng lại ở lời nói, mà phải được thể hiện bằng hành động cụ thể, kết quả rõ ràng và thái độ tận tụy.
Trong bài viết "Sửa đổi lối làm việc" (1947), Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ rõ một trong những căn bệnh trầm kha của cán bộ là thiếu tinh thần trách nhiệm: “Bệnh quan liêu, mệnh ai nấy lo, kém tinh thần trách nhiệm, đại khái ‘sống chết mặc bay’ là rất nguy hiểm cho cách mạng”. Câu nói giản dị nhưng sâu sắc ấy đã thể hiện rõ sự quan ngại của Người trước những biểu hiện buông lỏng, thiếu gắn bó với nhân dân, và nhất là thiếu trách nhiệm trước công việc của một bộ phận cán bộ, đảng viên.
Chủ tịch Hồ Chí Minh cho rằng trách nhiệm của người cán bộ, đảng viên không đơn thuần là làm tròn bổn phận được phân công, mà phải thực sự tận tụy, lo trước cái lo của dân, vui sau cái vui của dân. Trong tác phẩm "Nâng cao đạo đức cách mạng, quét sạch chủ nghĩa cá nhân" (1969), Người nhấn mạnh: “Mỗi cán bộ, đảng viên phải luôn luôn rèn luyện đạo đức cách mạng, thực sự cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư. Phải nâng cao tinh thần trách nhiệm, hết lòng, hết sức phục vụ nhân dân”. Tinh thần trách nhiệm ở đây gắn liền với đạo đức, với sự hy sinh lợi ích cá nhân vì lợi ích chung.
Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt nhấn mạnh vai trò của tự giác, chủ động trong tinh thần trách nhiệm. Theo Người, không có tinh thần tự giác, người cán bộ sẽ dễ rơi vào trạng thái làm việc đối phó, hình thức, không gắn bó thực chất với nhiệm vụ. Người viết: “Phải có tinh thần trách nhiệm cao, chủ động và sáng tạo trong công việc. Làm việc gì cũng phải có kế hoạch, có tổ chức, có kiểm tra và phải chịu trách nhiệm đến cùng”1.
Ngoài ra, Người cũng nhiều lần cảnh báo về tình trạng “thấy lợi thì ham, thấy khó thì lùi”, né tránh trách nhiệm. Trong thư gửi Ủy ban nhân dân các kỳ, tỉnh, huyện và làng (1945), Người căn dặn: “Nếu công việc trôi chảy, thì cho là tại mình, nếu công việc trục trặc, thì đổ cho người khác. Đó là thói vô trách nhiệm rất có hại cho dân cho nước”. Đây là biểu hiện sinh động cho thấy quan điểm nhất quán của Người về trách nhiệm gắn với tính tiên phong, dám làm, dám chịu trách nhiệm.
Quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về tinh thần trách nhiệm cũng thể hiện rõ qua việc Người yêu cầu cán bộ, đảng viên phải biết tự phê bình và phê bình, xem đó là “vũ khí sắc bén” để sửa mình và giúp nhau tiến bộ. Theo Người: “Phê bình là nêu ra những cái hay, cái tốt để học theo, và chỉ ra những khuyết điểm để sửa chữa, chớ không phải để nói xấu nhau”2. Trong đó, tinh thần trách nhiệm là nền tảng giúp mỗi cán bộ, đảng viên nhận thức được vai trò, vị trí của mình trong tập thể, tự soi, tự sửa để hoàn thiện.
Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng chỉ rõ, để nâng cao tinh thần trách nhiệm, cần gắn bó mật thiết với nhân dân. Người căn dặn: “Phải gần dân, hiểu dân, học dân và có trách nhiệm với dân. Mỗi cán bộ, đảng viên nếu xa rời nhân dân, coi thường dân thì không thể nói là có trách nhiệm”. Điều này không chỉ nói lên sự gắn kết máu thịt giữa Đảng với nhân dân, mà còn thể hiện một cách tiếp cận rất nhân văn, dân chủ trong tư tưởng lãnh đạo của Người.
Một điểm cốt lõi khác trong tư tưởng Hồ Chí Minh là tinh thần trách nhiệm không chỉ thể hiện trong lúc thuận lợi mà phải được khẳng định trong cả lúc khó khăn, nguy nan. Người thường nhắc lại câu tục ngữ “Lửa thử vàng, gian nan thử sức” để giáo dục cán bộ, đảng viên phải giữ vững trách nhiệm, bản lĩnh trong mọi hoàn cảnh. Đó chính là biểu hiện của tinh thần dũng cảm chính trị, kiên định lý tưởng và tận trung với nước, tận hiếu với dân.
Cũng theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, tinh thần trách nhiệm phải đi đôi với năng lực thực thi. Người nhiều lần khẳng định: “Có tinh thần trách nhiệm nhưng không có năng lực thì khó thành công, nhưng nếu không có trách nhiệm thì dù có tài cũng không làm được việc lớn”. Vì vậy, nâng cao tinh thần trách nhiệm phải gắn với rèn luyện chuyên môn, trình độ, khả năng thực tiễn. Đó là lý do vì sao Người luôn nhấn mạnh việc học tập lý luận, cập nhật tri thức mới, học hỏi nhân dân như là những điều kiện bắt buộc để cán bộ hoàn thành tốt trách nhiệm được giao.
Tư tưởng của Hồ Chí Minh về tinh thần trách nhiệm cũng bao hàm cả khía cạnh lãnh đạo và quản lý. Người luôn yêu cầu cán bộ lãnh đạo phải làm gương, nói đi đôi với làm, lời nói phải đi trước việc làm, gương mẫu trong từng hành vi, thái độ, để cấp dưới noi theo. Người viết: “Muốn người khác làm tốt thì trước hết mình phải làm tốt. Cán bộ lãnh đạo không làm gương thì không thể có uy tín, không thể giáo dục được người khác”3.
Từ những phân tích trên, có thể thấy tinh thần trách nhiệm trong tư tưởng Hồ Chí Minh là một khái niệm toàn diện, bao quát từ nhận thức đến hành động, từ đạo đức đến chuyên môn, từ cá nhân đến tổ chức, từ công việc cụ thể đến mối quan hệ với nhân dân. Đó là sự kết tinh giữa lý tưởng cách mạng với đạo đức thực hành, giữa phẩm chất chính trị với năng lực hành động, giữa dấn thân và hy sinh.
Trong điều kiện mới hiện nay, khi Đảng ta đang đẩy mạnh công cuộc xây dựng và chỉnh đốn Đảng, tinh thần trách nhiệm càng trở thành một yêu cầu cấp thiết. Học tập và làm theo tư tưởng Hồ Chí Minh về trách nhiệm không chỉ là việc học thuộc những lời dạy, mà là quá trình chuyển hóa tư tưởng thành hành động cụ thể, gắn với từng vị trí công tác, từng tình huống thực tiễn. Điều đó sẽ được phân tích sâu hơn trong các phần sau của bài viết.
2. Vai trò của tinh thần trách nhiệm của đội ngũ cán bộ, Đảng viên hiện nay
Trong điều kiện Đảng cầm quyền, tinh thần trách nhiệm của cán bộ, đảng viên không chỉ là một yêu cầu đạo đức, mà còn là yếu tố quyết định chất lượng và hiệu quả lãnh đạo của toàn bộ hệ thống chính trị. Tinh thần trách nhiệm chính là biểu hiện cụ thể của phẩm chất chính trị, đạo đức, năng lực và uy tín của cán bộ, đảng viên. Tư tưởng Hồ Chí Minh về trách nhiệm vì vậy có giá trị chỉ dẫn đặc biệt trong công cuộc xây dựng đội ngũ cán bộ đủ phẩm chất, năng lực và uy tín, ngang tầm nhiệm vụ.
Trước hết, tinh thần trách nhiệm là biểu hiện trực tiếp của lòng trung thành với Đảng, với Tổ quốc và nhân dân. Người cán bộ, đảng viên có tinh thần trách nhiệm luôn đặt lợi ích chung lên trên hết, luôn ý thức được vai trò của mình trong tổ chức và không thoái thác nhiệm vụ dù trong hoàn cảnh nào. Điều này đặc biệt cần thiết trong bối cảnh toàn cầu hóa, chuyển đổi số, áp lực đổi mới không ngừng và những nguy cơ từ chủ nghĩa cá nhân, thờ ơ, vụ lợi ngày càng gia tăng.
Thứ hai, tinh thần trách nhiệm là nền tảng để nâng cao hiệu quả công việc, góp phần xây dựng nền hành chính phục vụ. Một cán bộ, đảng viên có tinh thần trách nhiệm sẽ làm việc với ý thức tự giác cao, không ngừng tìm tòi sáng tạo, biết kiểm tra, đánh giá và chịu trách nhiệm đến cùng với kết quả công việc. Trong bối cảnh cải cách hành chính, chuyển đổi mô hình quản trị công, đòi hỏi mỗi cán bộ, đảng viên phải chủ động, linh hoạt, có trách nhiệm thực chất thay vì làm việc theo kiểu đối phó, hình thức, hành chính hóa.
Thứ ba, tinh thần trách nhiệm góp phần xây dựng uy tín của Đảng và Nhà nước trong lòng nhân dân. Cán bộ, đảng viên là người đại diện cho tổ chức, bộ mặt của hệ thống chính trị. Khi cán bộ có trách nhiệm, tận tụy, gần dân, hiểu dân và hành động vì dân, người dân sẽ củng cố thêm niềm tin vào Đảng và chế độ. Ngược lại, nếu cán bộ thiếu trách nhiệm, quan liêu, vô cảm thì sẽ gây ra hệ lụy nghiêm trọng về niềm tin và sự đồng thuận xã hội.
Thứ tư, tinh thần trách nhiệm chính là cơ sở cho sự tự soi, tự sửa, tự hoàn thiện bản thân trong quá trình tu dưỡng đạo đức cách mạng. Như Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: “Mỗi cán bộ, đảng viên phải không ngừng học tập, rèn luyện, nâng cao đạo đức cách mạng, quét sạch chủ nghĩa cá nhân”. Người có trách nhiệm sẽ không dễ thỏa mãn với kết quả đạt được, mà luôn tự kiểm điểm, tự đánh giá, phê bình và tiếp thu phê bình để tiến bộ.
Trong giai đoạn hiện nay, Đảng ta đang quyết liệt thực hiện Nghị quyết Trung ương 4 (khóa XII, XIII) về xây dựng, chỉnh đốn Đảng và hệ thống chính trị. Một trong những biểu hiện suy thoái được chỉ rõ là sự thiếu trách nhiệm, làm việc cầm chừng, né tránh, đùn đẩy. Do đó, việc phát huy tinh thần trách nhiệm trở thành yêu cầu bắt buộc để khắc phục tình trạng suy thoái đạo đức, tư tưởng, lối sống trong đội ngũ cán bộ, đảng viên.
Nghị quyết số 26-NQ/TW về công tác cán bộ trong thời kỳ mới cũng nhấn mạnh: “Kiên quyết sàng lọc, thay thế những cán bộ năng lực yếu, thiếu tinh thần trách nhiệm, không dám làm, không dám chịu trách nhiệm”. Đây là sự tiếp nối tinh thần Hồ Chí Minh trong điều kiện lịch sử mới, yêu cầu mỗi cán bộ, đảng viên phải thực sự tiên phong, gương mẫu, trách nhiệm trong từng công việc cụ thể.
Ngoài ra, trong thời đại số hóa, người cán bộ, đảng viên còn phải thể hiện trách nhiệm trong việc tiếp cận thông tin, xử lý và chia sẻ thông tin chính xác, tránh để bị lôi kéo, dẫn dắt bởi các luồng thông tin xấu độc. Có trách nhiệm nghĩa là không chỉ bảo vệ uy tín của bản thân mà còn giữ gìn danh dự của tổ chức, uy tín của Đảng trong môi trường mạng và không gian công nghệ.
Thứ năm, tinh thần trách nhiệm không chỉ là yêu cầu đối với mỗi cá nhân, mà còn là nguyên tắc tổ chức trong sinh hoạt Đảng, trong xây dựng đội ngũ. Các cấp ủy cần có cơ chế kiểm soát, đánh giá, giám sát tinh thần trách nhiệm của cán bộ, đảng viên trên cơ sở cụ thể, định lượng, công khai. Có như vậy, trách nhiệm mới không chỉ là khẩu hiệu, mà trở thành tiêu chí thực chất trong công tác cán bộ, trong xây dựng tổ chức Đảng vững mạnh.
Như vậy, phát huy tinh thần trách nhiệm theo tư tưởng Hồ Chí Minh chính là phát huy nội lực chính trị - tinh thần của đội ngũ cán bộ, đảng viên. Đây là yếu tố then chốt để bảo đảm sự lãnh đạo đúng đắn của Đảng, nâng cao năng lực quản trị quốc gia, tạo dựng niềm tin và sự đồng thuận xã hội - những nhân tố quyết định thành công của sự nghiệp đổi mới.
3. Phát huy giá trị tư tưởng Hồ Chí Minh trong nâng cao tinh thần trách nhiệm đội ngũ cán bộ, Đảng viên hiện nay trong bối cảnh mới
Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế tri thức, tinh thần trách nhiệm của cán bộ, đảng viên càng có ý nghĩa chiến lược trong việc xây dựng bộ máy Nhà nước kiến tạo, liêm chính, hành động, phục vụ nhân dân. Để phát huy tinh thần trách nhiệm theo tư tưởng Hồ Chí Minh, cần đồng bộ nhiều giải pháp về nhận thức, tổ chức, cơ chế và môi trường văn hóa chính trị.
Một là, cần tăng cường giáo dục chính trị, tư tưởng, đạo đức cách mạng cho cán bộ, đảng viên, nhất là thế hệ trẻ. Tư tưởng Hồ Chí Minh về tinh thần trách nhiệm phải trở thành nội dung xuyên suốt trong các chương trình đào tạo, bồi dưỡng cán bộ. Cần đưa việc học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh trở thành nếp sống thường xuyên, gắn với sinh hoạt chi bộ, với đánh giá, xếp loại cán bộ hằng năm. Từ đó xây dựng được ý thức tự giác, lòng yêu nước, tinh thần tận tụy vì nhân dân trong mỗi cán bộ, đảng viên.
Hai là, phát huy vai trò nêu gương của cán bộ lãnh đạo, quản lý các cấp. Nêu gương là nguyên tắc quan trọng trong công tác xây dựng Đảng và cũng là biểu hiện trực tiếp của tinh thần trách nhiệm. Người đứng đầu phải là người gương mẫu về đạo đức, phong cách công tác, thái độ phục vụ nhân dân, sẵn sàng chịu trách nhiệm, dám nghĩ, dám làm, dám đột phá, dám chịu áp lực vì lợi ích chung. Nơi nào người đứng đầu gương mẫu, có trách nhiệm thì nơi đó sẽ có sức lan tỏa tích cực, tạo được khí thế thi đua thực chất trong đội ngũ.
Ba là, hoàn thiện cơ chế kiểm tra, giám sát, đánh giá trách nhiệm của cán bộ, đảng viên một cách khách quan, minh bạch. Tinh thần trách nhiệm không thể chỉ đánh giá qua lời nói hay khẩu hiệu mà cần cụ thể hóa bằng sản phẩm công việc, bằng kết quả thực tế, thông qua ý kiến của tổ chức, nhân dân, đồng nghiệp. Cần xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá trách nhiệm cá nhân gắn với kết quả thực hiện nhiệm vụ chính trị, tinh thần phục vụ nhân dân, khả năng xử lý tình huống và hiệu quả quản trị.
Bốn là, tạo môi trường làm việc dân chủ, khuyến khích đổi mới sáng tạo, khơi dậy trách nhiệm xã hội và ý thức tự trọng nghề nghiệp. Môi trường tổ chức có vai trò lớn trong nuôi dưỡng và phát triển tinh thần trách nhiệm. Cần xây dựng văn hóa tổ chức lấy hiệu quả, minh bạch, chính trực làm giá trị cốt lõi. Đó là nơi cán bộ, đảng viên cảm thấy được tin tưởng, được trao quyền, đồng thời có cơ chế để chịu trách nhiệm công khai, không đổ lỗi vòng vo, không hình thức hóa các quy trình.
Năm là, xử lý nghiêm các trường hợp thiếu tinh thần trách nhiệm, né tránh, đùn đẩy hoặc làm việc hình thức. Phải làm cho mỗi cán bộ, đảng viên hiểu rằng trách nhiệm không chỉ là đức tính tự nguyện mà còn là yêu cầu bắt buộc, có khen - có chê, có thưởng - có kỷ luật. Sự nghiêm minh trong đánh giá và xử lý cán bộ là điều kiện để lan tỏa văn hóa trách nhiệm và chấn chỉnh những biểu hiện tiêu cực trong hệ thống chính trị.
Sáu là, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, công khai hóa quy trình xử lý công việc để người dân, tổ chức và cấp trên có thể giám sát tinh thần trách nhiệm của cán bộ, đảng viên. Việc số hóa quản lý công vụ, hệ thống thông tin nội bộ minh bạch sẽ góp phần tạo ra cơ chế "tự kiểm - tự giám" hữu hiệu, đồng thời thúc đẩy ý thức trách nhiệm cá nhân khi mọi hành vi công vụ đều được lưu vết và phản ánh rõ ràng.
Bảy là, cần phát huy vai trò của nhân dân trong giám sát, phản biện và đánh giá cán bộ. Như Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: "Dễ trăm lần không dân cũng chịu, khó vạn lần dân liệu cũng xong". Cán bộ, đảng viên có trách nhiệm là người luôn biết lắng nghe dân, chịu sự đánh giá của dân, công khai kết quả làm việc trước dân. Cơ chế dân biết, dân bàn, dân kiểm tra, giám sát, phản ánh phải được vận hành thực chất, hiệu quả để tinh thần trách nhiệm trở thành chuẩn mực ứng xử và cam kết đạo đức công vụ.
Như vậy, phát huy tinh thần trách nhiệm theo tư tưởng Hồ Chí Minh là một nội dung cơ bản trong xây dựng đạo đức cách mạng và chỉnh đốn Đảng hiện nay. Đây không chỉ là nhiệm vụ cấp thiết về mặt lý luận mà còn là yêu cầu cấp bách về mặt thực tiễn nhằm xây dựng đội ngũ cán bộ, đảng viên có tâm, có tầm, đủ sức gánh vác nhiệm vụ trong thời kỳ phát triển mới của đất nước.
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, t. 10, tr. 279.
2. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. 5, tr. 292.
3. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. 7, tr. 124.
