1. Vai trò quyết định của nhân dân trong phòng, chống tham nhũng, tiêu cực: Cơ sở lý luận và thực tiễn
Tham nhũng, tiêu cực đã và đang trở thành một trong những nguy cơ lớn đe dọa đến sự tồn vong của chế độ và thể chế đặng sự nghiệp phát triển của đất nước. Trong bối cảnh đó, việc huy động vai trò của quần chúng nhân dân trong cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng, tiêu cực không chỉ là một nhu cầu khách quan mà còn là yêu cầu nội tại của sự nghiệp cách mạng do Đảng lãnh đạo, nhà nước quản lý, nhân dân làm chủ.
Chủ tịch Hồ Chí Minh từ rất sớm đã nhấn mạnh: "Dễ trăm lần không dân cũng chịu, khó vạn lần dân liệu cũng xong", và Người cũng chỉ rõ: "Muốn chống tham ô, lãng phí thì phải dựa vào dân". Các văn kiện của Đảng ta trên nhiều diễn đàn cũng đã định hướng rõ ràng: phòng, chống tham nhũng phải dựa vào nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân. Trong đó, vai trò giám sát, phản biện, tố cáo của quần chúng có ý nghĩa quyết định.
Hiến pháp năm 2013 quy định tại Điều 28: "Công dân có quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội, tham gia thảo luận và kiến nghị các vấn đề về xã hội, gửi kiến nghị đến cơ quan nhà nước, tổ chức, đơn vị, kiến nghị để xây dựng và giám sát hoạt động của các cơ quan đó." Luật Phòng, chống tham nhũng (sửa đổi, bổ sung năm 2018) tiếp tục khẳng định quyền và trách nhiệm giám sát của nhân dân thông qua những cơ chế dân chủ trực tiếp như: đóng góp ý kiến vào quy hoạch, dự án; tham gia đối thoại, kiến nghị, khiếu nại, tố cáo, giám sát đối với hoạt động của cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền.
Trong thực tiễn, nhiều vụ án tham nhũng đã được phát hiện nhờ vào thông tin, tố cáo của người dân. Các phong trào nhân dân giám sát trực tiếp hoạt động của cấp ủy, chính quyền địa phương đã giúp lan tỏm tinh thần phòng, chống tham nhũng, tăng tính minh bạch và trách nhiệm trong thi hành công vụ. Đó cũng là biểu hiện sinh động nhất của chủ trương “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng” mà Đảng ta xác định trong nhiều nghị quyết quan trọng.
Tuy nhiên, trong thực tiễn, việc phát huy vai trò của nhân dân vẫn đối mặt với nhiều thách thức: khung pháp lý chưa đồng bộ, cơ chế bảo vệ người tố cáo chưa đầy đủ, nhiều nơi việc công khai, minh bạch thông tin còn hạn chế. Một bộ phận người dân chưa thực sự mạnh dạn tham gia giám sát do thiếu kiến thức pháp luật, lo ngại bị trả thù hoặc thiệt hại về lợi ích.
Với vai trò quyết định của nhân dân trong phòng, chống tham nhũng đã được xác định rõ trong cơ sở lý luận và thực tiễn, nhiệm vụ đặt ra hiện nay là làm sao để phát huy hiệu quả vai trò đó bằng những cơ chế và hành động thiết thực, thiết lập được niềm tin vững chắc vào quần chúng nhân dân trong toàn bộ hệ thống chính trị.
2. Kết quả và hạn chế trong việc phát huy vai trò của nhân dân trong phòng, chống tham nhũng, tiêu cực
Những năm qua, công cuộc phòng, chống tham nhũng, tiêu cực dưới sự lãnh đạo của Đảng đã đạt được những kết quả rất quan trọng, được cán bộ, đảng viên và nhân dân đồng tình, ủng hộ, đánh giá cao. Trong thành tựu đó, vai trò của nhân dân được thể hiện ở nhiều cấp độ, từ việc cung cấp thông tin ban đầu, tố cáo hành vi sai phạm đến việc giám sát hoạt động của các cơ quan công quyền, đóng góp ý kiến xây dựng chính sách, pháp luật và phản biện xã hội.
Một trong những minh chứng rõ nét là số lượng đơn thư tố cáo có liên quan đến hành vi tham nhũng gửi đến các cơ quan chức năng ngày càng nhiều, trong đó có những vụ việc có giá trị phát hiện rất lớn. Các kênh phản ánh như tiếp xúc cử tri, báo chí, đường dây nóng, hộp thư góp ý… ngày càng được người dân sử dụng hiệu quả, phản ánh kịp thời những biểu hiện tiêu cực, lợi ích nhóm, cửa quyền, nhũng nhiễu trong bộ máy hành chính.
Nhiều tổ chức chính trị - xã hội, đoàn thể nhân dân như Mặt trận Tổ quốc, Hội Cựu chiến binh, Hội Nông dân, Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên… đã thể hiện vai trò nòng cốt trong việc tuyên truyền, vận động, phát hiện và giám sát các hành vi có dấu hiệu sai phạm trong tổ chức Đảng, chính quyền. Bên cạnh đó, các mô hình như "Tổ giám sát cộng đồng", "Ban thanh tra nhân dân", "Diễn đàn đối thoại trực tiếp giữa chính quyền với nhân dân" tại nhiều địa phương đã bước đầu phát huy hiệu quả, khơi dậy tinh thần làm chủ và tham gia tích cực của người dân vào công tác phòng, chống tham nhũng.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế, bất cập khiến vai trò của nhân dân chưa được phát huy đầy đủ. Trước hết, hệ thống pháp luật về quyền giám sát, phản biện của nhân dân tuy đã được thể chế hóa, nhưng còn thiếu tính đồng bộ, cụ thể và dễ thực thi. Nhiều quy định mang tính nguyên tắc nhưng chưa có hướng dẫn rõ ràng, dẫn tới tình trạng "muốn làm cũng không biết bắt đầu từ đâu".
Cơ chế bảo vệ người tố cáo, đặc biệt là người tố cáo tham nhũng trong nội bộ cơ quan, đơn vị còn yếu và thiếu tính răn đe. Không ít trường hợp người tố cáo bị trù dập, trả thù, khiến tâm lý e ngại, thờ ơ với việc phát hiện và tố cáo sai phạm vẫn còn phổ biến trong xã hội. Đây là một trong những nguyên nhân khiến nhiều hành vi tiêu cực bị phát hiện muộn hoặc không được phát hiện kịp thời.
Việc công khai, minh bạch thông tin hoạt động của chính quyền cơ sở, các dự án đầu tư công, tài sản công… tại nhiều địa phương còn hình thức, chưa thực sự tạo điều kiện để người dân tham gia giám sát. Thậm chí, ở một số nơi, thông tin được công khai nhưng lại không đảm bảo tính dễ hiểu, dễ tiếp cận, khiến người dân khó có thể thực hiện quyền giám sát một cách hiệu quả.
Nhận thức và năng lực của một bộ phận người dân trong việc thực hiện vai trò giám sát, phản biện còn hạn chế. Nhiều người chưa được trang bị kiến thức pháp luật cần thiết, thiếu kỹ năng, phương pháp và hiểu biết về quy trình giám sát. Đồng thời, không ít cán bộ cơ sở vẫn có tư tưởng e ngại, thậm chí né tránh sự giám sát của nhân dân, coi đó là sự “xoi mói” hay gây khó dễ.
Ngoài ra, việc lồng ghép công tác giám sát phòng, chống tham nhũng vào chương trình hoạt động của các tổ chức chính trị - xã hội còn thiếu chiều sâu, nặng tính hình thức, phong trào. Thiếu các mô hình giám sát chuyên sâu, có hiệu quả, thiếu đầu mối phối hợp chặt chẽ giữa người dân với các cơ quan chức năng trong xử lý thông tin tố giác cũng là những nguyên nhân cần được nhận diện và khắc phục.
Từ việc đánh giá kết quả và chỉ ra những hạn chế trong phát huy vai trò của nhân dân, có thể thấy rằng cần một hệ thống giải pháp đồng bộ, quyết liệt hơn nhằm khơi dậy, củng cố và phát huy mạnh mẽ vai trò to lớn của nhân dân trong cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng, tiêu cực thời gian tới.
3. Giải pháp phát huy hiệu quả vai trò giám sát, phản biện, tố cáo của nhân dân
Để tiếp tục phát huy vai trò trung tâm, chủ thể của nhân dân trong công cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng, tiêu cực, cần triển khai một hệ thống giải pháp toàn diện, đồng bộ và phù hợp với thực tiễn, cụ thể như sau:
Thứ nhất, hoàn thiện thể chế, pháp luật bảo đảm quyền giám sát, phản biện và tố cáo của nhân dân. Cần khẩn trương rà soát, sửa đổi, bổ sung các văn bản pháp luật hiện hành để cụ thể hóa quyền giám sát của nhân dân đối với tổ chức đảng, chính quyền và cán bộ, công chức. Trong đó, cần chú trọng các quy định về việc tiếp nhận, xử lý và phản hồi thông tin, tố cáo từ nhân dân; quy định rõ ràng hơn về quyền tiếp cận thông tin, trách nhiệm cung cấp thông tin của cơ quan nhà nước để phục vụ cho hoạt động giám sát xã hội.
Thứ hai, thiết lập và vận hành hiệu quả các cơ chế bảo vệ người tố cáo. Đây là điều kiện tiên quyết để nhân dân yên tâm, tin tưởng và tích cực tham gia phát hiện, tố giác hành vi tham nhũng. Cần quy định rõ trách nhiệm của cơ quan chức năng trong bảo vệ danh tính, tính mạng, tài sản, vị trí công tác, quyền lợi hợp pháp của người tố cáo và người thân của họ. Việc bảo vệ cần được thực hiện nghiêm minh, nhanh chóng và có cơ chế xử lý nghiêm minh đối với các hành vi trù dập, trả thù người tố cáo.
Thứ ba, đẩy mạnh công khai, minh bạch thông tin. Các cơ quan nhà nước, chính quyền các cấp cần chủ động công khai kịp thời, đầy đủ các thông tin về quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, đầu tư công, đấu thầu, bổ nhiệm cán bộ, tài sản công… trên các phương tiện thông tin đại chúng, cổng thông tin điện tử và tại trụ sở làm việc. Thông tin được công khai không chỉ mang tính hình thức, mà phải đảm bảo tính minh bạch, dễ hiểu, dễ tiếp cận để người dân có thể thực hiện quyền giám sát một cách thực chất.
Thứ tư, phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội. Cần có cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa Mặt trận Tổ quốc với các cơ quan nhà nước trong việc tổ chức các hoạt động giám sát, phản biện, tiếp nhận, xử lý thông tin phản ánh từ nhân dân. Đồng thời, phát triển các mô hình "Tổ giám sát nhân dân", "Ban thanh tra nhân dân", "Diễn đàn đối thoại trực tiếp giữa chính quyền và nhân dân" tại cơ sở; nhân rộng các mô hình đã có hiệu quả tại các địa phương điển hình.
Thứ năm, tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin vào công tác tiếp nhận, xử lý tố cáo, phản ánh của nhân dân. Cần xây dựng các nền tảng số tiện dụng, minh bạch, bảo mật để người dân có thể dễ dàng gửi tố cáo, phản ánh, đồng thời theo dõi quá trình xử lý. Việc ứng dụng công nghệ không chỉ giúp tăng hiệu quả xử lý thông tin mà còn giúp nâng cao lòng tin và sự tương tác giữa chính quyền với nhân dân.
Thứ sáu, chú trọng công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật về quyền và nghĩa vụ giám sát, phản biện xã hội. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng giám sát cho cán bộ Mặt trận, đoàn thể và người dân; đặc biệt là kỹ năng phát hiện dấu hiệu tham nhũng, cách thức thu thập, xử lý thông tin, viết đơn thư tố cáo đúng quy định. Từ đó giúp người dân tự tin và chủ động hơn trong thực hiện quyền giám sát.
Thứ bảy, nâng cao trách nhiệm, đạo đức công vụ và tinh thần phục vụ nhân dân của đội ngũ cán bộ, công chức. Cán bộ phải nhận thức đúng vai trò của nhân dân không chỉ là đối tượng phục vụ mà còn là chủ thể giám sát, phản biện. Việc nghiêm khắc xử lý các hành vi nhũng nhiễu, bao che, tiếp tay cho tham nhũng trong bộ máy công quyền cũng là một trong những biện pháp căn bản để củng cố niềm tin của nhân dân vào công cuộc phòng, chống tham nhũng.
Thứ tám, định kỳ sơ kết, tổng kết công tác giám sát của nhân dân, biểu dương, khen thưởng các cá nhân, tập thể có thành tích tiêu biểu trong phát hiện, tố cáo hành vi tham nhũng, tiêu cực. Đây là yếu tố khích lệ tinh thần, lan tỏa gương tốt việc tốt trong cộng đồng.
Những giải pháp nêu trên không chỉ mang tính kỹ thuật - hành chính mà còn có ý nghĩa chính trị - xã hội sâu sắc, thể hiện quyết tâm của Đảng, Nhà nước trong việc phát huy sức mạnh to lớn của nhân dân trong công cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng, tiêu cực, góp phần xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân.