Với sự phát triển mạnh mẽ của các công nghệ hiện đại như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), internet vạn vật (IoT) và chuỗi khối (Blockchain), kỷ nguyên số đã và đang làm thay đổi căn bản phương thức sản xuất, lưu thông và tiếp nhận tri thức. Bối cảnh đó đòi hỏi ngành xuất bản - cầu nối giữa tri thức và bạn đọc phải chuyển đổi để thích ứng với môi trường công nghệ mới và đáp ứng nhu cầu tiếp cận thông tin của xã hội hiện đại.
Thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, công tác chuyển đổi số trong lĩnh vực xuất bản được xác định là một nhiệm vụ trọng tâm nhằm thúc đẩy công nghiệp văn hóa, phát triển kinh tế tri thức và lan tỏa giá trị tư tưởng, văn hóa Việt Nam. Trong đó, đổi mới công tác phát hành - khâu cuối cùng nhưng đóng vai trò hết sức quan trọng trong chuỗi giá trị xuất bản, là điều kiện tiên quyết để nâng cao hiệu quả truyền tải tri thức trong không gian số.
Là cơ quan xuất bản lý luận, chính trị hàng đầu của Đảng và Nhà nước, với bề dày truyền thống 80 năm xây dựng và phát triển (1945 - 2025), Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật đã bước đầu triển khai chuyển đổi chiến lược phát hành, xây dựng hệ sinh thái phát hành số đa kênh, gắn nhiệm vụ chính trị với yêu cầu đổi mới công nghệ.
1. Cơ sở lý luận về đổi mới công tác phát hành sách trong kỷ nguyên số
1.1. Khái niệm và đặc trưng của chuyển đổi số trong phát hành sách
Chuyển đổi số (Digital Transformation) trong phát hành sách là quá trình ứng dụng công nghệ kỹ thuật số để tái thiết kế toàn bộ hệ thống phân phối, quản lý chuỗi cung ứng và tương tác với khách hàng, từ đó tạo ra các sản phẩm và trải nghiệm mới. Việc đẩy mạnh chuyển đổi số lĩnh vực xuất bản ở Việt Nam là yêu cầu cấp thiết để nâng cao năng lực cạnh tranh và lan tỏa tri thức trong môi trường mạng đa chiều1.
Hoạt động phát hành trong kỷ nguyên số có bốn đặc trưng cơ bản:
- Đa dạng hóa sản phẩm và định dạng: Bên cạnh sách in truyền thống, kỷ nguyên số đã thúc đẩy sự ra đời của các loại hình sách mới như: sách điện tử (ebook), sách nói (audiobook), sách tương tác (interactive book) và sách đa phương tiện (multimedia book). Sự đa dạng này giúp Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật tiếp cận và phục vụ nhu cầu của nhiều đối tượng độc giả khác nhau.
- Phát hành đa kênh đồng bộ (Omnichannel Distribution): Không chỉ đơn thuần là việc sách có mặt trên nhiều kênh (multichannel), mà phát hành đa kênh còn đòi hỏi các kênh (cửa hàng vật lý, website, ứng dụng di động, thư viện số) phải hoạt động liền mạch và tích hợp dữ liệu để bảo đảm trải nghiệm đồng nhất cho độc giả.
- Cá nhân hóa và dự đoán nhu cầu: Thông qua Big Data và AI, hệ thống phát hành có khả năng phân tích sâu hành vi và sở thích của từng độc giả, từ đó đưa ra các đề xuất sách cá nhân hóa, dự đoán xu hướng thị trường và tối ưu hóa số lượng in/phát hành số.
- Phát hành trực tiếp: Công nghệ số cho phép Nhà xuất bản thiết lập kênh phát hành trực tiếp (Direct-to-Consumer - D2C) thông qua các nền tảng riêng, giúp kiểm soát về giá, dữ liệu khách hàng và thương hiệu tốt hơn.
1.2. Các mô hình kinh tế số cốt lõi
Đổi mới công tác phát hành cần dựa trên các mô hình kinh tế số hiệu quả trên thế giới:
- Mô hình đuôi dài (The Long Tail): Nếu trong môi trường vật lý, các nhà sách chỉ có thể bày bán các đầu sách bán chạy (hit), thì môi trường số cho phép lưu trữ và phát hành số lượng không giới hạn các đầu sách có nhu cầu thấp (niche content). Đối với sách lý luận, chính trị, nhiều ấn phẩm chuyên sâu, lịch sử chỉ có nhu cầu cục bộ hoặc theo thời điểm (ví dụ như các công trình nghiên cứu về một giai đoạn lịch sử cụ thể) có khả năng lưu trữ và phát hành lâu dài, luôn “sẵn sàng” khi bạn đọc có nhu cầu tìm kiếm, mua sách.
- Mô hình Freemium và Abonnement (Subscription):
+ Freemium: Cung cấp miễn phí các nội dung cơ bản, đặc biệt là các văn kiện, nghị quyết của Đảng, hoặc sách phục vụ nhiệm vụ chính trị, đồng thời tính phí đối với các ấn phẩm chuyên sâu, nghiên cứu độc quyền (phục vụ mục tiêu kinh tế).
+ Abonnement: Cung cấp quyền truy cập không giới hạn vào toàn bộ thư viện sách điện tử với một khoản phí định kỳ. Mô hình này giúp ổn định dòng tiền và khuyến khích thói quen đọc sách số.
2. Thực tiễn đổi mới công tác phát hành tại Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật
Với vai trò là đơn vị nòng cốt của ngành xuất bản, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật xác định chuyển đổi số là nhiệm vụ quan trọng và mang tính tất yếu trong bối cảnh mới hiện nay. Sự chuyển đổi này được thể chế hóa trong Nghị quyết số 43/ĐUNXBCTQGST ngày 11/11/2022 của Đảng ủy Nhà xuất bản về chuyển đổi số và được triển khai một cách bài bản, đồng bộ trong thực tiễn.
2.1. Chuyển đổi chiến lược và xây dựng hệ sinh thái phát hành số đa kênh
Sự đổi mới căn bản nhất của Nhà xuất bản là việc chuyển từ mô hình phát hành đơn kênh (chủ yếu là phân phối sách in qua đại lý) sang mô hình hệ sinh thái phát hành số lai ghép (Hybrid Digital Ecosystem). Hệ sinh thái này được xây dựng dựa trên nguyên tắc tích hợp, lấy dữ liệu làm trung tâm, bao gồm:
Nền tảng phát hành và đọc sách điện tử miễn phí (stbook.vn).
- Về đặc điểm: Stbook.vn chính thức hoạt động từ tháng 10/2019, được Bộ Thông tin và Truyền thông cấp phép hoạt động xuất bản và phát hành xuất bản phẩm điện tử. Nền tảng này cung cấp các tính năng đọc trên trình duyệt và ứng dụng di động.
- Về hiệu quả: Đến hết năm 2024, nền tảng Stbook.vn đã phát hành hàng trăm đầu sách lý luận, chính trị điện tử, giúp sách tiếp cận trực tiếp độc giả mà không cần in ấn và vận chuyển. Đây là kênh quan trọng để thực hiện nhiệm vụ phát hành nhanh các văn kiện, sách phục vụ sự kiện chính trị đột xuất, tuyên truyền chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước.
Phát hành sách phục vụ cơ sở (thuviencoso.vn).
- Tính chiến lược: thuviencoso.vn là mô hình cung cấp sách miễn phí đến cơ sở xã, phường, thị trấn.
- Tác động: Việc cung cấp nguồn tài liệu chính thống, cập nhật và có chất lượng cao qua nền tảng thuviencoso.vn đã góp phần quan trọng trong việc nâng cao trình độ lý luận chính trị cho đội ngũ cán bộ, đảng viên và nhân dân ở cơ sở, phục vụ hiệu quả công tác học tập nghị quyết, tuyên truyền đường lối, chủ trương của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước.
Kênh kinh doanh sách điện tử (sachquocgia.vn).
- Tính chiến lược: Trang sachquocgia.vn là kênh kinh doanh sách điện tử chính thống của Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, được xây dựng nhằm mở rộng hoạt động thương mại nội dung số, nâng cao hiệu quả phát hành và tiếp cận bạn đọc trực tuyến. Nền tảng này vận hành theo mô hình phát hành trực tiếp (Direct-to-Consumer), cho phép người dùng mua, tải và đọc các ấn phẩm điện tử thuộc các lĩnh vực lý luận, chính trị, pháp luật, kinh tế, tư tưởng Hồ Chí Minh… một cách thuận tiện và bảo mật.
- Tác động: Việc đưa trang sachquocgia.vn vào vận hành đã góp phần hình thành hệ sinh thái phát hành số đa tầng, trong đó Nhà xuất bản vừa đảm nhiệm chức năng chính trị, vừa chủ động phát triển thị trường nội dung số. Trang web giúp đa dạng hóa hình thức kinh doanh, gia tăng doanh thu từ sách điện tử, đồng thời bảo đảm nguồn cung sách chính thống trên môi trường mạng, qua đó khẳng định vai trò của Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật trong lĩnh vực xuất bản số.
Kênh thương mại điện tử chính thống (ststore.vn).
- Mục tiêu: Ra mắt vào tháng 6/2025, ststore.vn được định vị là kênh phát hành sách giấy chính thống của Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
- Vai trò: Giúp Nhà xuất bản kiểm soát dữ liệu khách hàng, thực hiện cá nhân hóa dịch vụ và tăng cường độ nhận diện thương hiệu.
Đây là bước đi quan trọng trong chiến lược D2C (Direct-to-Consumer), giúp tối đa hóa hiệu quả kinh tế.
2.2. Đa dạng hóa sản phẩm và kênh phân phối
Cùng với việc chuyển đổi số, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật chủ động mở rộng danh mục sản phẩm và mạng lưới phát hành. Bên cạnh sách in truyền thống, Nhà xuất bản phát triển mạnh các loại hình ebook, audiobook, sách đa phương tiện và các tủ sách điện tử chuyên đề như Tủ sách Chi bộ, Tủ sách Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, Tủ sách Học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh, Tủ sách Thông tin đối ngoại…
Đặc biệt, Nhà xuất bản đã đẩy mạnh việc phát hành sách thông qua các sàn thương mại điện tử lớn, như: Tiki, Shopee, Fahasa Online, Lazada, đồng thời triển khai các hoạt động quảng bá sách trên Zalo, Facebook, YouTube, TikTok nhằm tăng cường khả năng tiếp cận độc giả, nhất là độc giả trẻ. Theo Báo cáo tổng kết công tác năm 2024, phương hướng, nhiệm vụ năm 2025 của Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, doanh thu online của Nhà xuất bản năm 2023 đạt gần 1,3 tỷ đồng, năm 2024 tăng lên 4,283 tỷ đồng (tăng 159%); doanh thu từ sách điện tử đạt 233 triệu đồng. Đây là bước tiến rõ rệt trong việc chuyển dịch từ mô hình phát hành truyền thống sang phát hành số; đồng thời phản ánh hiệu quả của mô hình đa kênh, sự chấp nhận và sẵn sàng chuyển đổi sang phương thức mua và đọc sách trực tuyến của độc giả; giúp giảm chi phí vận hành kho bãi, nhân công và chi phí hoàn trả sách, từ đó tối ưu hóa lợi nhuận.
Bên cạnh đó, Nhà xuất bản tích cực liên kết phát hành với nhiều đơn vị uy tín trong ngành như Công ty Cổ phần Sách Omega Plus, Waka, Alphabooks…, từ đó giúp mở rộng phạm vi phát hành và lan tỏa giá trị lý luận chính trị tới các nhóm độc giả mới. Các hình thức hợp tác đa dạng như phát hành trọn gói, đồng phát hành, liên kết tiêu thụ đã mang lại hiệu quả rõ rệt, một số đầu sách chính luận đạt mức tiêu thụ hàng chục nghìn bản.
Hệ thống phát hành của Nhà xuất bản hiện nay phủ khắp ba miền, gồm Trung tâm Phát hành sách tại Hà Nội và các chi nhánh tại Thành phố Hồ Chí Minh, Cần Thơ, các cửa hàng sách tại Huế, Quảng Ngãi, Nha Trang. Cùng với đó, các nền tảng số (Stbook, STStore, Sachquocgia) đã tạo ra mạng lưới phát hành “lai ghép” giữa trực tuyến và trực tiếp, vừa bảo đảm tính chính thống, vừa nâng cao hiệu quả kinh tế - xã hội.
Nhờ triển khai đồng bộ các giải pháp phát hành số, doanh thu trực tuyến của Nhà xuất bản duy trì đà tăng trưởng ổn định. Mô hình phát hành đa nền tảng, lấy bạn đọc làm trung tâm từng bước được hình thành, góp phần khẳng định vai trò nòng cốt của Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật trong hệ sinh thái xuất bản số quốc gia.
2.3. Ứng dụng công nghệ hiện đại và định hướng xây dựng kho dữ liệu chiến lược
Trong tiến trình chuyển đổi số, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật xác định việc ứng dụng công nghệ hiện đại không chỉ dừng lại ở việc số hóa các xuất bản phẩm, mà hướng tới quản trị thông minh và phát triển hạ tầng dữ liệu tri thức. Các kế hoạch, đề án hiện nay tập trung vào việc nghiên cứu, thử nghiệm và chuẩn bị nền tảng kỹ thuật cho những bước đi dài hạn, bảo đảm tính đồng bộ, an toàn và hiệu quả.
Ứng dụng trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn trong tối ưu hóa hoạt động phát hành.
- Phân tích, dự báo nhu cầu: Nhà xuất bản nghiên cứu khả năng khai thác dữ liệu lớn từ các nền tảng phát hành số như stbook.vn và ststore.vn để phân tích xu hướng tìm kiếm, hành vi đọc và thói quen mua hàng của độc giả. Đây là cơ sở cho việc dự báo nhu cầu đối với từng dòng sách, nhất là các ấn phẩm phục vụ nhiệm vụ chính trị trọng điểm, giúp điều tiết hợp lý kế hoạch in, phát hành và truyền thông.
- Cá nhân hóa truyền thông: Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong nhận diện hành vi độc giả, phân loại nhóm người đọc theo lĩnh vực, chức vụ, hoặc nhu cầu nghiên cứu đang được đưa vào kế hoạch thử nghiệm. Giải pháp này hướng đến mục tiêu xây dựng các chiến dịch giới thiệu sách phù hợp và chính xác hơn, góp phần lan tỏa hiệu quả tri thức lý luận, chính trị trên không gian số.
Bảo vệ bản quyền và bảo đảm tính chính thống (DRM và Blockchain).
- Quản lý bản quyền số (DRM): Một số nền tảng sách điện tử của Nhà xuất bản hiện đã bước đầu áp dụng công nghệ mã hóa nội dung (DRM) để hạn chế việc sao chép, chia sẻ trái phép. Trong thời gian tới, Nhà xuất bản sẽ tiếp tục hoàn thiện khung kỹ thuật bảo vệ bản quyền số, kết hợp với công tác truyền thông nhằm nâng cao nhận thức của độc giả về bản quyền xuất bản phẩm lý luận, chính trị.
- Nghiên cứu ứng dụng Blockchain: Đây là định hướng lâu dài nhằm xây dựng hệ thống xác thực và truy xuất nguồn gốc xuất bản phẩm. Ứng dụng công nghệ chuỗi khối sẽ giúp bảo đảm tính toàn vẹn nội dung, phòng ngừa nguy cơ giả mạo hoặc xuyên tạc sách lý luận, chính trị, đồng thời tạo niềm tin cho người đọc về nguồn tri thức chính thống, minh bạch của Nhà xuất bản.
Định hướng xây dựng Kho dữ liệu tri thức chính trị quốc gia.
Việc xây dựng Phòng Dữ liệu và Kho dữ liệu tri thức quốc gia đang được Nhà xuất bản chuẩn bị về hạ tầng, nhân lực và cơ chế phối hợp với các cơ quan, đơn vị chức năng. Dự án này có ý nghĩa chiến lược, hướng đến việc chuẩn hóa, số hóa toàn bộ nguồn tư liệu xuất bản lý luận, chính trị trong suốt 80 năm hoạt động của Nhà xuất bản.
Kho dữ liệu này trong tương lai sẽ đóng vai trò là nguồn cung dữ liệu chuẩn hóa cho hệ thống AI của Đảng, phục vụ công tác nghiên cứu, hoạch định chính sách, tuyên truyền và đào tạo lý luận chính trị; đồng thời, là nền tảng phục vụ công tác nghiên cứu khoa học và đào tạo chính trị - hành chính, cung cấp tài liệu gốc, có giá trị lý luận và lịch sử cao cho các học viện, trường chính trị và cơ quan nghiên cứu. Đây là bước đi chiến lược nhằm hình thành ngân hàng tri thức chính trị quốc gia, gắn kết sứ mệnh xuất bản với yêu cầu chuyển đổi số và phát triển Chính phủ số, xã hội học tập trong giai đoạn mới.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, công tác phát hành số tại Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật cũng đứng trước những thách thức lớn:
- Thách thức về nhân lực: Yêu cầu đội ngũ cán bộ, biên tập viên Nhà xuất bản không chỉ vững về lập trường tư tưởng, chuyên môn, nghiệp vụ, mà còn phải có kiến thức sâu về công nghệ thông tin, phân tích dữ liệu và marketing số. Việc đào tạo, thu hút và “giữ chân” nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực này cũng là một bài toán khó.
- Thách thức về bảo mật và bản quyền: Tình trạng vi phạm bản quyền vẫn diễn biến phức tạp. Chi phí đầu tư cho công nghệ DRM và các giải pháp bảo mật nâng cao là rất lớn, đòi hỏi sự đầu tư dài hạn và đồng bộ.
- Thách thức về văn hóa đọc số: Thói quen sử dụng các loại hình mới, hiện đại như ebook, audiobook… đối với sách lý luận, chính trị chưa phổ biến. Do đó, Nhà xuất bản cần có chiến lược truyền thông và giáo dục để dần thay đổi thói quen tiếp nhận tri thức của bạn đọc.
3. Một số giải pháp thúc đẩy đổi mới công tác phát hành sách trong kỷ nguyên số
3.1. Hoàn thiện mô hình “xuất bản thông minh” (Intelligent Publishing)
Việc phát triển cần được quản trị bằng hệ thống quản lý xuất bản phẩm tích hợp (Publishing Management System - PMS) hiện đại:
- Tích hợp dữ liệu: Xây dựng hệ thống PMS liên thông ba khâu: biên tập - lưu trữ dữ liệu - phát hành. Hệ thống này phải bảo đảm việc một bản thảo được số hóa ngay từ khâu đầu tiên và sẵn sàng xuất bản đồng thời ra nhiều định dạng (sách in, ebook, audiobook...) một cách tự động.
- Phát triển trợ lý ảo AI và Chatbot: Tích hợp các công cụ AI vào các nền tảng phát hành (Stbook, STStore, sachquocgia) để cung cấp dịch vụ hỗ trợ, tư vấn sách 24/7, tự động hóa quy trình thống kê, báo cáo bán hàng và phản hồi người dùng. Điều này không chỉ giúp nâng cao trải nghiệm của độc giả mà còn giảm tải công việc hành chính.
- Ứng dụng công nghệ vị trí (Geolocation) và di động: Phát triển tính năng phát hành sách theo vị trí địa lý. Điều này đặc biệt hữu ích đối với việc phân phối các sách pháp luật, sách về chính sách đặc thù của địa phương, hoặc các sách phục vụ công tác vùng biên giới, hải đảo.
3.2. Đẩy mạnh phát triển nguồn nhân lực kép và hoàn thiện cơ chế, chính sách
- Chương trình đào tạo nhân lực: Tổ chức các chương trình đào tạo chuyên sâu về phân tích dữ liệu trong xuất bản, marketing số và quản trị hệ thống D2C. Ưu tiên tuyển dụng cán bộ vừa có kiến thức lý luận chính trị, vừa có kỹ năng công nghệ.
- Cơ chế đãi ngộ và thu hút: Xây dựng cơ chế đãi ngộ đặc thù, cạnh tranh cho đội ngũ chuyên gia công nghệ, dữ liệu và truyền thông số để thu hút và “giữ chân” nhân tài. Đề xuất với cấp trên về cơ chế đầu tư đặc thù cho các dự án phát hành số mang tính chiến lược của Nhà xuất bản.
- Phối hợp liên ngành: Tăng cường hợp tác với Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Học viện Báo chí và Tuyên truyền… để lồng ghép nội dung chuyển đổi số trong xuất bản vào chương trình đào tạo, góp phần tạo nguồn nhân lực chất lượng cho Nhà xuất bản.
3.3. Đổi mới công tác truyền thông và kết nối cộng đồng
- Truyền thông sáng tạo (Creative Communication): Chuyển từ việc thông báo sách sang việc tạo ra các chiến dịch truyền thông đa phương tiện về giá trị cốt lõi của sách lý luận, chính trị. Ví dụ: sử dụng video ngắn trên TikTok, YouTube Shorts để giới thiệu bối cảnh ra đời, ý nghĩa của sách theo phong cách hấp dẫn, dễ tiếp cận.
- Xây dựng cộng đồng trí thức và độc giả chính trị: Tích cực tổ chức các tọa đàm trực tuyến, cuộc thi giới thiệu sách, hoặc diễn đàn thảo luận về sách trên các nền tảng số của Nhà xuất bản. Điều này tạo ra một vòng lặp tích cực: phát hành sách - thảo luận - tạo ra nhu cầu sách mới.
- Hợp tác chiến lược với các thư viện và hệ thống trường học: Phát huy vai trò xã hội của sách bằng cách xây dựng các gói thuê bao sách điện tử đặc biệt cho các thư viện, trường học và các cơ quan của Đảng, góp phần lan tỏa tri thức chính thống.
Có thể khẳng định, đổi mới công tác phát hành sách trong kỷ nguyên số là yêu cầu tất yếu, là nhiệm vụ chiến lược, mang tính quyết định đối với sự phát triển của Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật.
Trong thời gian tới, việc tập trung hoàn thiện mô hình xuất bản thông minh, đầu tư phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và đẩy mạnh chiến lược truyền thông sáng tạo sẽ giúp Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật không chỉ giữ vững vị thế là cơ quan xuất bản lý luận, chính trị hàng đầu của Đảng và Nhà nước, mà còn trở thành biểu tượng của ngành xuất bản hiện đại, thích ứng hiệu quả trong kỷ nguyên số, đóng góp thiết thực vào sự nghiệp bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và xây dựng đất nước phồn vinh, hạnh phúc.
1. “Đẩy mạnh chuyển đổi số lĩnh vực xuất bản ở Việt Nam trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp lần thứ tư”, Tạp chí Chính trị và Phát triển điện tử, ngày 14/6/2024, https://chinhtrivaphattrien.vn/ day-manh-chuyen-doi-so-linh-vuc-xuat-ban-o-viet-nam-trong-boicanh-cach-mang-cong-nghiep-lan-thu-tu-a8614.html.
