1. Quan điểm về đô thị thông minh
Hiện nay, nhận thức về đô thị thông minh vẫn còn tồn tại nhiều quan điểm và tranh luận khác nhau.
Trên thế giới, chưa có khái niệm nào phản ánh đầy đủ về nội hàm thuật ngữ "đô thị thông minh" để có thể áp dụng rộng rãi với tất cả các quốc gia. Có quan điểm cho rằng, đô thị thông minh là một khu vực địa lý được xác định rõ ràng, trong đó sử dụng tích hợp chủ yếu các công nghệ tiên tiến, hiện đại như công nghệ thông tin (ICT), sự vận hành hàng hóa, dịch vụ (logistics), sản xuất năng lượng… Trong đó, người dân được bảo đảm tham gia vào một không gian đô thị thịnh vượng, có chất lượng môi trường tốt và phát triển thông minh1. Ý kiến khác lại cho rằng, đô thị thông minh là một thành phố phát triển bền vững và hiệu quả với chất lượng cuộc sống cao, có khả năng giải quyết thành công các thách thức đô thị hiện đại thông qua việc ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông vào cơ sở hạ tầng và dịch vụ. Trong đó ý kiến này nhấn mạnh tới sự hợp tác chặt chẽ cần thiết giữa các nhân tố quan trọng của đô thị thông minh như người dân, chính quyền, doanh nghiệp và các yếu tố khác cần quản lý tốt như môi trường, hệ thống giao thông, quản trị thành phố, công nghiệp và dịch vụ2. Bên cạnh đó, vẫn còn nhiều ý kiến khác đưa ra định nghĩa riêng về đô thị thông minh. Mặc dù không hoàn toàn đồng nhất, nhưng về cơ bản đô thị thông minh trên thế giới có thể được nhận diện thông qua một số khía cạnh như: tính bền vững (cơ sở hạ tầng, hệ thống giao thông, môi trường sống, năng lượng); tính tương tác (chính quyền, doanh nghiệp, người dân); dịch vụ số hóa (ứng dụng công nghệ thông tin để cung cấp dịch vụ và quản trị đô thị); mức độ hài lòng của người dân (chất lượng cuộc sống và phát triển bền vững).
Theo cách tiếp cận từ góc độ phát triển bền vững, đô thị thông minh ở Việt Nam được hiểu là “thành phố sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông để cung cấp, nâng cao chất lượng và hiệu suất của các dịch vụ đô thị, giải quyết các vấn đề của thành phố, như năng lượng, giao thông và các tiện ích nhằm giảm lãng phí và tiêu thụ tài nguyên cũng như chi phí tổng thể. Qua đó, bảo đảm, nâng cao chất lượng sống cho người dân thông qua công nghệ thông minh, góp phần phát triển bền vững, hiệu quả của thành phố”3. Bên cạnh đó, đô thị thông minh cũng được giải thích rất rõ trong Tiêu chuẩn quốc gia TCVN ISO 37122:2020 (ISO 37122:2019). Cụ thể, đô thị thông minh được hiểu như sau, “nó là đô thị gia tăng sự phát triển, từ đó mang lại những kết quả mang tính bền vững về xã hội, kinh tế và môi trường. Các đô thị thông minh đáp ứng những thách thức như biến đổi khí hậu, gia tăng dân số và bất ổn chính trị và kinh tế bằng cách cải thiện về cơ bản cách thức thu hút xã hội, áp dụng các phương pháp lãnh đạo cộng tác, làm việc theo nguyên tắc và hệ thống của đô thị và sử dụng thông tin dữ liệu và công nghệ hiện đại để cung cấp dịch vụ tốt hơn và chất lượng cuộc sống cho mọi người trong đô thị (cư dân, doanh nghiệp, khách vãng lai), hiện tại và trong tương lai gần mà không gây ra sự không công bằng của những người khác hoặc sự suy thoái của môi trường tự nhiên”4.
2. Kinh nghiệm quốc tế về phát triển đô thị thông minh
Trong những năm gần đây, quá trình đô thị hóa trên toàn cầu đang diễn ra ngày càng nhanh, xây dựng đô thị thông minh theo đó cũng trở nên cấp thiết để có thể giải quyết các vấn đề như quản lý hạ tầng cơ sở, giao thông, năng lượng, môi trường và chất lượng sống của cư dân. Về tốc độ phát triển và mở rộng đô thị hóa, Liên Hợp quốc từng lưu ý rằng đến năm 2050, rất có thể 2/3 dân số toàn cầu và 64% dân số tại các nước châu Á sẽ tập trung vào các đô thị, theo đó 80% GDP toàn cầu sẽ đến từ các đô thị và tiêu thụ đến 60% năng lượng của thế giới trong tương lai5. Mỹ, Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản và Singapore không chỉ là những quốc gia có thành tích kinh tế đi đầu, đây còn là những nước xây dựng và phát triển tương đối hoàn thiện mô hình đô thị hiện đại, thông minh. So với các quốc gia khác, những nước này từ sớm đã chủ động tham gia tích cực vào cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Họ đã đẩy mạnh và nhanh chóng đạt được nhiều thành tựu rõ ràng trong công cuộc chuyển đổi số làm nền tảng phát triển kinh tế số, xã hội số… tạo động lực lớn thúc đẩy các lĩnh vực khác cùng phát triển mạnh mẽ đón đầu mọi xu thế của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Cụ thể:
Một là, nhóm các nước đại diện cho những nền kinh tế phát triển hàng đầu trên thế giới hiện nay. Mỹ và Trung Quốc lần lượt là hai quốc gia có quy mô kinh tế lớn thứ nhất và thứ hai thế giới. Trong quá khứ, Nhật Bản cũng từng giữ vị trí thứ hai thế giới về kinh tế trước khi từng bước nhường chỗ cho Trung Quốc trong một vài thập niên. Với tiềm lực kinh tế vượt trội, các quốc gia nói trên không có quá nhiều khó khăn trong việc triển khai kinh phí đầu tư xây dựng, phát triển và duy trì sự ổn định của các đô thị thông minh. Vừa qua, một báo cáo dự báo được thực hiện bởi tổ chức Smart America Challenge đã được công khai, trong đó, họ cho rằng chính quyền các thành phố ở Mỹ dự kiến có thể chi tới hơn 41 nghìn tỷ đô la trong hơn 20 năm tiếp theo để thực hiện mục tiêu nâng cấp cơ sở hạ tầng của những thành phố bằng công nghệ thông minh6. Trong trường hợp nước này, chưa tính đến hỗ trợ của chính quyền liên bang, tại các bang khác nhau của nước Mỹ, chính quyền sở tại cũng mạnh dạn đầu tư cho các dự án phát triển chuyển đổi số và đô thị thông minh. Tiêu biểu như sáng kiến Smart Columbus của Thành phố Columbus, sáng kiến này tài trợ cho chín dự án với nguồn kinh phí bao gồm khoản tài trợ trị giá 40 triệu USD từ Bộ Giao thông Vận tải Hoa Kỳ (U.S. DOT) và 10 triệu USD từ Vulcan Inc. Mục tiêu của sáng kiến này là nhằm xây dựng một nền tảng Mobility as a Service (MaaS) cho phép người dân thanh toán cho tất cả các phương tiện giao thông (giao thông công cộng, đỗ xe, chia sẻ xe đạp, chia sẻ ô tô và dịch vụ gọi xe) thông qua một ứng dụng duy nhất nhằm cải thiện khả năng di chuyển trong hệ thống giao thông7. Với tiềm lực phát triển kinh tế mạnh mẽ, Trung Quốc cũng có nhiều chính sách đầu tư lớn cho các kế hoạch phát triển đô thị thông minh. Trong giai đoạn Kế hoạch 5 năm lần thứ 14 (2021 - 2025), tổng đầu tư vào cơ sở hạ tầng mới của Trung Quốc được dự kiến sẽ vượt 2,22 nghìn tỷ USD. Tháng 12/2022, Trung Quốc đã ban hành “Đề cương hoạch định chiến lược mở rộng nhu cầu trong nước (2022 - 2035)”, trong đó có định hướng triển khai cơ sở hạ tầng mới một cách hệ thống với rất nhiều gói hỗ trợ của chính quyền Trung ương. Theo các chuyên gia Trung Quốc, việc đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng mới là một giải pháp quan trọng để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế hiện tại và cũng là để nuôi dưỡng động lực cho sự phát triển toàn diện trong tương lai8. Nhật Bản cũng có nhiều chính sách tài chính quan trọng đối với chiến lược phát triển đô thị thông minh. Đáng chú ý là hiện nay, nước này đang cạnh tranh trực tiếp với Mỹ và Trung Quốc để đầu tư mạnh mẽ vào việc hỗ trợ các nước khác trong khu vực xây dựng đô thị thông minh. Tiêu biểu là việc Chính phủ Nhật Bản thành lập quỹ trị giá 250 tỷ yên (tương đương 2,4 tỷ đô la Mỹ) để hỗ trợ phát triển các dự án đô thị thông minh của doanh nghiệp Nhật Bản tại Đông Nam Á9.
Hai là, nhóm các nước có mối quan hệ gần gũi về mặt địa lý và văn hóa với Việt Nam. Trong quá khứ, trước năm 1978, Trung Quốc cũng từng xây dựng mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung quan liêu bao cấp xã hội chủ nghĩa bị ảnh hưởng từ Liên Xô giống như ở Việt Nam. Việc thực hiện đúng đắn đường lối đổi mới sau đó đã giúp nền kinh tế Trung Quốc liên tục tăng trưởng với tốc độ cao trong thời gian dài, cũng từ đó, quá trình đô thị hóa ở Trung Quốc diễn ra nhanh và nước này có đủ tiềm lực để xây dựng rất nhiều đô thị thông minh hàng đầu thế giới như: Thượng Hải, Thâm Quyến, Bắc Kinh… Ngày 28/6/2023, nhân chuyến thăm chính thức nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính đã đến thăm Khu mới Hùng An thuộc tỉnh Hà Bắc, cách thủ đô Bắc Kinh khoảng 100 km về phía Tây Nam. Khu mới Hùng An là một khu kinh tế mới được triển khai thí điểm cấp quốc gia về đổi mới và phát triển nền kinh tế số, thành phố xanh, thông minh của Trung Quốc, trong đó tập trung vào sự tương tác hài hòa giữa con người với môi trường đô thị thông minh. Giống với Việt Nam, chính quyền Trung Quốc rất coi trọng hệ thống các di tích lịch sử văn hóa phong phú, đặc sắc của đất nước. Trong quy hoạch phát triển đô thị thông minh, nước này đều chủ trương coi đây là một nguồn tài nguyên đặc biệt, phải được bảo vệ khai thác và phát huy giá trị, tạo thành một nguồn lực thúc đẩy phát triển du lịch, thương mại, phát triển kinh tế10.
Ba là, nhóm các nước dẫn đầu thế giới về giải pháp phát triển nhờ sở hữu công nghệ toàn diện, tiên tiến. Ở Mỹ, việc tích hợp công nghệ hiện đại vào xây dựng đô thị thông minh tương đối dễ dàng về mặt kĩ thuật khi nước này sở hữu nhiều công nghệ phát triển hàng đầu thế giới. Tuy nhiên, xét ở một số khía cạnh khác, vấn đề này vẫn còn gặp không ít khó khăn. Ví dụ, tiếp cận ở khía cạnh con người, việc tích hợp công nghệ khiến cho thông tin cá nhân của cư dân có thể bị rò rỉ và bị kẻ gian lợi dụng gây hoang mang rất nhiều cho cư dân sống trong đô thị thông minh ở Mỹ. Chính vì thế, Đạo luật về Quyền riêng tư cho người tiêu dùng California (CCPA) đã được đưa ra. Đạo luật này sẽ trao cho người tiêu dùng được biết những thông tin cá nhân nào của họ đã được các công ty vì lợi nhuận thu thập, cách dữ liệu của họ được sử dụng và ai là bên đã mua hoặc nhận được thông tin gì đó. Ngoài ra, đạo luật này còn cho phép người tiêu dùng truy cập và kiểm soát thông tin cá nhân của họ cũng như quyết định đối tượng mà dữ liệu này được bán cho11.
Trong nhóm này, Singapore là một quốc gia rất đặc biệt, nước này có diện tích tự nhiên khiêm tốn, ít tài nguyên thiên nhiên nhưng đã khai thác thành công công nghệ như cảm biến, đồng hồ tự động và nhiều công nghệ tiên tiến khác. Đô thị thông minh Singapore thậm chí từng được bình chọn là một trong những đô thị thông minh nhất trên thế giới. Với ưu thế phát triển công nghệ hiện đại, Singapore đã triển khai hệ thống giao thông phát triển hàng đầu trong hệ thống các đô thị thông minh của thế giới hiện nay. One Monitoring - cổng thông tin toàn diện, có thể truy cập thông tin giao thông thu thập từ các camera giám sát lắp đặt trên đường và xe taxi bằng GPS là một trong những mô hình nổi bật của Singapore. Ngoài ra, nước này cũng triển khai một số hệ thống xử lý khác như: hệ thống hướng dẫn đỗ xe, cung cấp cho các tài xế lái xe thông tin real-time về tình trạng chỗ đỗ xe; ứng dụng thùng rác thông minh cho phép quản lý các loại chất thải thông minh12.
Bốn là, nhóm các nước kết hợp hài hòa giữa phát triển công nghệ thông minh và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống.
Trường hợp Nhật Bản, nước này có đặc điểm riêng trong xây dựng đô thị thông minh, cụ thể xu hướng xây dựng đô thị thông minh tại nước này chủ yếu tập trung vào các cụm dân cư nhỏ, ưu tiên năng lượng sạch và bảo vệ môi trường. Nhật Bản cũng là quốc gia đi đầu trong việc phát triển hài hòa giữa đô thị với bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống. Ví dụ như ở thành phố Kyoto, đây là một trong những thành phố đi đầu trong việc áp dụng các biện pháp quản lý du lịch bền vững. Cụ thể, Kyoto đã thành công trong việc kiểm soát lượng du khách, bảo vệ môi trường, đồng thời giữ gìn sự yên bình và thanh tịnh cho thành phố thông qua việc phát triển hệ thống vận tải công cộng, chính sách thu phí du lịch, các chương trình giáo dục về du lịch bền vững... các giải pháp đó đều góp phần quan trọng giúp giảm thiểu tác động tiêu cực với môi trường và cộng đồng địa phương13.
Hàn Quốc cũng rất quan tâm đến vấn đề nói trên, cụ thể thành phố thông minh Seoul đã tích hợp các khu vực văn hóa truyền thống (Insadong, Bukchon) với các dịch vụ công nghệ như bản đồ số và hướng dẫn tham quan thực tế ảo (AR/VR), mang lại trải nghiệm hiện đại nhưng vẫn giữ nguyên giá trị văn hóa.
Năm là, nhóm các nước có kiến thức thực tiễn trong xây dựng đô thị thông minh quy mô lớn.
Trung Quốc là quốc gia dẫn đầu thế giới về kinh nghiệm xây dựng các dự án đô thị thông minh quy mô lớn. Do những đặc trưng riêng về địa lý, dân số, văn hóa… mà Trung Quốc đã xây dựng thành công nhiều mô hình đô thị thông minh kiểu trên. Thành phố Thượng Hải là một trong các đô thị hàng đầu Trung Quốc về quy mô cả số lượng cư dân, kinh tế và diện tích. Để giải quyết vấn đề phát triển bền vững trong những thành phố lớn như Thượng Hải, Bắc Kinh, Thâm Quyến hay Thành Đô… luôn là những thách thức gian nan. Ở Thượng Hải, về khía cạnh di chuyển và giao thông, nhờ áp dụng công nghệ hiện đại, công dân thành phố này có thể dễ dàng tra cứu tình trạng giao thông theo thời gian thực cùng với thông tin dự báo thời tiết. Đây cũng là cách thức dễ dàng nhất để người dân Thượng Hải kết nối trực tiếp với các cơ quan chức năng. Ở Thượng Hải, có khoảng 14,5 triệu người sử dụng ứng dụng Citizen Cloud. Mỗi ngày, đô thị này chứng kiến khoảng 75.000 dịch vụ công được xử lý thông qua nền tảng. Đồng thời, những thông tin đó của cư dân cũng được chia sẻ bởi 39 cơ quan chính phủ kết nối với nền tảng. Hơn nữa, cư dân cũng có thể sử dụng nó để lưu trữ các tài liệu cần thiết như giấy chứng nhận kết hôn, chứng minh thư, giấy phép kinh doanh và lái xe và giấy phép cư trú14. Ngoài ra, để xây dựng và phát triển tốt các đô thị có quy mô lớn như vậy, Trung Quốc cũng thường xuyên phải đẩy mạnh tích hợp công nghệ hiện đại, quản lý dữ liệu và quy hoạch chiến lược để tạo nên các đô thị thông minh bền vững trong tương lai.
Đáng chú ý là bên cạnh những mặt tích cực, đến nay ngay cả những nước có thành tích rất tốt trên thế giới về xây dựng đô thị thông minh vẫn còn phải đối mặt với một số khó khăn. Ví dụ như trong trường hợp của Mỹ, mặc dù đây là quốc gia đi đầu trên thế giới về xây dựng và phát triển hệ thống đô thị thông minh với nhiều điều kiện thuận lợi về cơ sở hạ tầng, khoa học kỹ thuật, thông tin, kinh tế, chính trị, trình độ phát triển về giáo dục và ứng dụng khoa học, công nghệ của cư dân… Tuy nhiên, do đặc điểm văn hóa chính trị về sự phân chia hành chính (Nhà nước liên bang), khiến cho việc triển khai đô thị thông minh ở Mỹ không được đồng nhất giữa các bang, những bang nhỏ hơn (tiếp cận theo hướng vị thế trong liên bang) quy mô dân số, kinh tế không chỉ gặp khó khăn về nguồn lực nội tại mà thậm chí còn khó tiếp cận với những ưu tiên hỗ trợ phát triển từ chính quyền liên bang khi không đáp ứng được một số điều kiện về cả chủ quan lẫn khách quan.
Bên cạnh đó, việc tiềm ẩn xung đột trong thực thi pháp luật chính sách ở các bang với chính quyền liên bang cũng là một trở ngại không nhỏ trong nỗ lực phát triển đồng nhất đô thị thông minh. Về vấn đề này có thể lấy ví dụ dự án LinkNYC tại New York, dự án này đã được thực hiện với tham vọng lắp đặt rộng khắp thành phố hệ thống Wi-Fi công cộng và cổng sạc USB thông qua các ki-ốt LinkNYC. Tuy nhiên, việc các ki-ốt này được trang bị cảm biến và camera theo dõi chuyển động của mọi người trong khu vực lân cận khiến cho dự án này ngay lập tức vấp phải phản đối của chính quyền địa phương với nhiều lo ngại khác nhau về quyền sử dụng dữ liệu và tự do cá nhân15.
Ở Trung Quốc và Singapore, một số khó khăn tương tự cũng có thể nhận ra, song đáng chú ý hơn là những khó khăn về quá tải quy mô, tác động môi trường của dân số đông và công nghệ thông minh. Singapore là quốc gia có diện tích nhỏ nhưng mật độ dân số lại đang không ngừng tăng khiến cho áp lực về việc phát triển cơ sở hạ tầng và công nghệ để bảo đảm phát triển bền vững đô thị thông minh trở nên khó khăn, ví dụ như dự án Punggol Digital District tại nước này phải giải quyết việc làm sao cân bằng giữa không gian sống xanh với việc xây dựng các tòa nhà số hóa.
Ở Trung Quốc, mặc dù quốc gia này có diện tích lãnh thổ rộng lớn, tuy nhiên cũng phải đối mặt với việc dân số phân chia không đồng đều giữa các vùng khác nhau. Dân số Trung Quốc chủ yếu tập trung tại thành thị và các vùng đồng bằng, cửa biển lớn ở phía đông khiến cho khoảng cách giữa các khu vực này vẫn còn khó thu hẹp lại với nhau. Trong trường hợp Nhật Bản, khó khăn tiêu biểu mà nước này phải đối mặt là tỷ lệ già hóa dân số đáng báo động trong suốt nhiều năm qua. Dân số già khiến cho việc ứng dụng công nghệ mới gặp nhiều khó khăn. Cụ thể, theo một cuộc khảo sát dư luận về việc sử dụng điện thoại thông minh do Chính phủ Nhật Bản thực hiện vào năm 2020, gần 10% người trong độ tuổi 18 - 59 trả lời rằng họ “hầu như không sử dụng” hoặc “không sử dụng” các thiết bị như vậy. Trong khi đó, tỷ lệ những người nói rằng họ “hầu như không sử dụng” điện thoại thông minh ở nhóm tuổi 60 - 69 và nhóm tuổi trên 70 lần lượt là 25,7% và 57,9%16.
Đối với Hàn Quốc, bên cạnh những khó khăn chung như các nước nói trên, còn phải nhắc đến những khó khăn về áp lực phát triển nhanh trong khi các điều kiện hiện tại chưa đủ đáp ứng. Ví dụ như trường hợp thành phố thông minh đầu tiên của Hàn Quốc - thành phố Songdo bị chỉ trích vì vẫn chưa thu hút được một nửa số dân dự kiến17. Về vấn đề này, một số lý do đã được đưa ra như chi phí sinh hoạt cao, thiếu các hoạt động xã hội hấp dẫn… những hạn chế đó đã biến khu vực này thành “thành phố ma” vào ban đêm.
3. Một số khuyến nghị chính sách cho Việt Nam
Để triển khai hiệu quả chiến lược phát triển quốc gia nói chung và xây dựng đô thị thông minh gắn với mục tiêu phát triển bền vững nói riêng, Việt Nam vẫn còn phải đối mặt với rất nhiều khó khăn, thách thức. Việc nghiên cứu, tham khảo và vận dụng kinh nghiệm quốc tế có ý nghĩa đặc biệt quan trọng cả về mặt lý luận và thực tiễn. Điều này không chỉ giúp Việt Nam rút ngắn quá trình nghiên cứu phát triển, tránh lặp lại các sai lầm của các quốc gia đi trước, mà còn góp phần bổ sung những giải pháp khả thi, phù hợp để áp dụng trong điều kiện thực tế của đất nước. Trên cơ sở nghiên cứu, phân tích một số kinh nghiệm điển hình trong xây dựng, phát triển đô thị thông minh tại một số quốc gia trên thế giới, chúng tôi đề xuất một số khuyến nghị chính sách nhằm nâng cao chất lượng và từng bước hoàn thiện mô hình đô thị thông minh ở Việt Nam trong thời gian tới như sau:
Thứ nhất, kinh nghiệm từ các quốc gia có nền kinh tế phát triển hàng đầu trên thế giới cho thấy, một trong những điều kiện tiên quyết để xây dựng thành công đô thị thông minh cho Việt Nam là phải xác định rõ mục tiêu và ưu tiên chiến lược trong đầu tư phát triển đô thị thông minh. Nhiều quốc gia như Nhật Bản, Anh, Pháp… đã chú trọng nguồn lực từ khu vực tư nhân, coi đây là kênh quan trọng để thu hút, bổ sung vốn, chuyển giao công nghệ và thúc đẩy đổi mới sáng tạo, qua đó giảm bớt gánh nặng ngân sách nhà nước. Các quốc gia phát triển như: Mỹ, Trung Quốc và Nhật Bản đều xác định rõ ràng từ sớm những lĩnh vực trọng điểm cần ưu tiên đầu tư cho đô thị thông minh. Từ kinh nghiệm này, Việt Nam cần phải học cách sớm xác định rõ các lĩnh vực ưu tiên, phân bổ nguồn ngân sách hợp lý, tránh đầu tư dàn trải, đồng thời xây dựng cơ chế, chính sách đủ sức hấp dẫn nhằm khuyến khích khu vực tư nhân và đối tác quốc tế tham gia vào quá trình phát triển đô thị thông minh.
Thứ hai, kinh nghiệm từ những nước có mối quan hệ gần gũi về mặt địa lý và văn hóa với Việt Nam. Thông qua chiến lược phát triển của các nước này, Việt Nam cần phải lưu ý thực hiện các giải pháp đô thị thông minh không chỉ dừng lại ở việc ứng dụng công nghệ hiện đại, mà còn cần bảo đảm tính phù hợp, dễ tiếp cận với thói quen sinh hoạt và đặc điểm tư tưởng, văn hóa của nhiều vùng miền khác nhau. Tiêu biểu là việc cần thiết phải giữ vững bản sắc văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc, tạo không gian sống vừa hiện đại, vừa giàu giá trị tinh thần cho cư dân ở từng vùng miền khác nhau.
Thứ ba, kinh nghiệm từ nhóm các nước dẫn đầu thế giới về giải pháp phát triển nhờ sở hữu công nghệ toàn diện, tiên tiến cho thấy, việc xây dựng và phát triển đô thị thông minh đòi hỏi phải có giải pháp tích hợp công nghệ hiện đại, phát triển không ngừng nhằm đáp ứng được nhu cầu phát triển không ngừng gia tăng trong các đô thị thông minh. Công nghệ thông tin và truyền thông tuy không phải là giải pháp quyết định tất cả nhưng vẫn là nền tảng quan trọng để xây dựng đô thị thông minh. Chính vì vậy, điều này đặt ra nhiệm vụ hết sức khó khăn cho Việt Nam, đó là phải không ngừng cập nhật, phát triển công nghệ mới, tiên tiến trong các đô thị thông minh; để làm được điều đó, bên cạnh việc chuyển giao công nghệ hiện đại, nhiệm vụ đẩy mạnh đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, bảo đảm tính bền vững trong phát triển đô thị thông minh trong giai đoạn tiếp theo.
Thứ tư, kinh nghiệm từ nhóm các quốc gia kết hợp hài hòa giữa phát triển công nghệ thông minh và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống cho thấy, việc xây dựng đô thị thông minh không chỉ hướng tới hiện đại hóa mà còn phải giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Trường hợp Hàn Quốc là một minh chứng cho Việt Nam có thể cân nhắc sử dụng công nghệ VR hoặc AR trong việc quảng bá các di sản văn hóa, di tích lịch sử mà vẫn bảo đảm sự tồn tại nguyên trạng, tránh bị tác động bởi các yếu tố tiêu cực của du lịch. Bên cạnh đó, việc quy hoạch đô thị thông minh cũng cần thiết phải nghiên cứu phù hợp, sao cho không ảnh hưởng đến không gian phát triển của các làng nghề truyền thống. Đây không chỉ là nguồn lực kinh tế, mà còn có ý nghĩa to lớn đến đời sống tinh thần của người dân, góp phần duy trì bản sắc văn hóa và tính bền vững của đô thị.
Thứ năm, kinh nghiệm từ nhóm các nước có kiến thức thực tiễn trong xây dựng đô thị thông minh quy mô lớn cho thấy, để xây dựng, vận hành và phát triển các đô thị thông minh có quy mô lớn như ở Trung Quốc hiện nay là nhiệm vụ vượt quá tiềm lực trước mắt của Việt Nam. Tuy nhiên, cũng không phải không thể làm được nếu như có sự chuẩn bị và tích lũy chu đáo những điều kiện cần thiết. Thực tiễn Trung Quốc cho thấy, việc tích hợp đồng bộ, triệt để những tiến bộ khoa học, công nghệ vào quản lý và vận hành đô thị tạo nên bước phát triển vượt bậc và đặt ra nhiều gợi mở quan trọng cho Việt Nam. Theo đó, khi Việt Nam đầu tư phát triển tốt hơn vào hạ tầng công nghệ, khai thác dữ liệu lớn, cải thiện được khả năng quản lý đô thị trước mắt là trong hạ tầng và dịch vụ sẽ đem lại nhiều thành công lớn trong tương lai.
Ngoài ra, khi tham khảo kinh nghiệm quốc tế, Việt Nam cũng cần quan tâm đến những hạn chế trong quá trình xây dựng đô thị thông minh, bởi đây là những bài học quan trọng trong nghiên cứu, vận dụng kinh nghiệm, điều chỉnh phù hợp với thực tiễn Việt Nam. Cụ thể, để tránh xảy ra trường hợp xung đột trong triển khai chính sách giữa các bang với chính quyền liên bang như ở Mỹ, Việt Nam cần ưu tiên chính sách hỗ trợ phát triển toàn diện, thu hẹp khoảng cách giữa thành thị với nông thôn, khu vực biên giới, hải đảo và giữa các tỉnh thành với nhau để tạo được nền tảng phát triển đồng bộ trên cả nước. Song song với đó, cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh. Đặc biệt, xây dựng đô thị thông minh bền vững phải gắn với bảo vệ môi trường sinh thái, xây dựng lộ trình tiến tới phát thải ròng bằng “0” trong tương lai. Về phương diện văn hóa, cần đẩy mạnh chủ trương xây dựng cơ chế, chính sách và nâng cao hiệu quả hoạt động quản lý nhà nước về văn hoá đô thị, kết hợp với công tác phòng chống các biểu hiện và hành vi phi văn hoá, bài trừ tệ nạn xã hội, qua đó vừa gìn giữ, phát huy giá trị truyền thống tốt đẹp, vừa tạo môi trường sống văn minh, an toàn, hiện đại cho người dân trong các thông minh.
1. Dameri, R.P: Searching for smart city definition: a comprehensive proposal. International Journal of Computers and Technology, 2013, 11(5), 2544-2551.
2. Neirotti, P., De Marco, A., Cagliano, A.C., Giulio, M., Scorrano, F., Current trends in smart city initiatives: Some stylised facts. Cities. DOI: 10.1016/j.cities.2013.12.010, 2014, 38, 25-36.
3. Hoàng Quân: Thành phố thông minh và những vấn đề đặt ra đối với Hà Nội trong xây dựng thành phố thông minh, Tạp chí Cộng sản, ngày 15/12/2022, https://www.tapchicongsan.org.vn/web/guest/van_hoa_xa_hoi/-/2018/826696/thanh-pho-thong-minh-va-nhung-van-de-dat-ra-doi-voi-ha-noi-trong-xay-dung-thanh-pho-thong-minh.aspx.
4. Bùi Thị Nguyệt Thu: Một số vấn đề pháp lý về bảo vệ dữ liệu cá nhân trong xây dựng đô thị thông minh tại Việt Nam. Tạp chí Khoa học Chính trị, 2024, số 05/2024.
5. Trần Đắc Hiến, Trần Thị Thu Hà, Nguyễn Mạnh Quân, Nguyễn Lê Hằng, Phùng Anh Tiến: Đô thị thông minh: Kinh nghiệm của một số nước trên thế giới, bài học cho phát triển đô thị thông minh tại Việt Nam, Bộ Khoa học và công nghệ, Cục Thông tin Khoa học và công nghệ quốc gia, 2021, https://vista.gov.vn/vn-uploads/tong-luan/2021_06/tl5_2021.pdf.
6, 7. Kirstin Anderson-Hall, Brandon Bordenkircher, MPA, Alexander Hall, Brady Penn: Race to the Future of American Cities: The Status of & Demand for Federal Smart City Legislation. Chaddick Institute for Metropolitan Development, 2020, 05.
8. Xem Trần Văn Liệu: Xây dựng cơ sở hạ tầng mới: Kinh nghiệm từ Trung Quốc, Tạp chí Thông tin và Truyền thông, ngày 19/10/2023, https://ictvietnam.vn/xay-dung-co-so-ha-tang-moi-kinh-nghiem-tu-trung-quoc-59582.html.
9. Khánh Lan: Nhật Bản lập quỹ 2,4 tỉ đô la hỗ trợ phát triển đô thị thông minh ở ASEAN, Ashui.com, 21/12/2020, https://ashui.com/mag/tintuc-sukien/thegioi/16744-nhat-ban-lap-quy-2-4-ti-do-la-ho-tro-phat-trien-do-thi-thong-minh-o-asean.html.
10. Nguyễn Mạnh Tuấn: Một số kinh nghiệm công tác quy hoạch, quản lý đô thị ở Trung Quốc. Đã truy lục 11 04, 2024, Tạp chí Kiến trúc, ngày 25/6/2012, https://www.tapchikientruc.com.vn/chuyen-muc/ly-luan-phe-binh-kien-truc/mot-so-kinh-nghiem-cong-tac-quy-hoach-quan-ly-do-thi-trung-quoc.html.
11. Kirstin Anderson-Hall, Brandon Bordenkircher, MPA, Alexander Hall, Brady Penn: Race to the Future of American Cities: The Status of & Demand for Federal Smart City Legislation. Chaddick Institute for Metropolitan Development, 2020, 05.
12. Xu hướng phát triển hệ thống đô thị trên thế giới - kinh nghiệm đối với Việt Nam, Tạp chí Tổ chức Nhà nước, ngày 14/6/2024, https://tcnn.vn/news/detail/66127/Xu-huong-phat-trien-he-thong-do-thi-tren-the-gioi---kinh-nghiem-doi-voi-Viet-Nam.html.
13. Nguyễn Thùy Trang: Xu hướng du lịch chậm: Kinh nghiệm quốc tế và hàm ý chính sách, Tạp chí Kinh tế và Dự báo, ngày 10/6/2024, https://kinhtevadubao.vn/xu-huong-du-lich-cham-kinh-nghiem-quoc-te-va-ham-y-chinh-sach-28933.html.
14. Phan Văn Hòa: Xây dựng thành phố thông minh: Bài học từ 10 thành phố thông minh hàng đầu ở Trung Quốc, Báo điện tử Nghệ An, ngày 14/7/2023, https://baonghean.vn/xay-dung-thanh-pho-thong-minh-bai-hoc-tu-10-thanh-pho-thong-minh-hang-dau-o-trung-quoc-10257458.html.
15. Minh Ngọc: “Xây dựng thành phố thông minh: Người giàu hay người nghèo bị ảnh hưởng?”, Báo Pháp luật Việt Nam điện tử, 23/12/2019, https://baophapluat.vn/xay-dung-thanh-pho-thong-minh-nguoi-giau-hay-nguoi-ngheo-bi-anh-huong-post326935.html.
16. Dương Nguyễn: “Nhật Bản nỗ lực giúp người cao tuổi tiếp cận công nghệ”, Báo điện tử Quân đội nhân dân, 26//6/2023, https://www.qdnd.vn/quoc-te/doi-song/nhat-ban-no-luc-giup-nguoi-cao-tuoi-tiep-can-cong-nghe-732319.
17. Yến Chi: “Để thành phố thông minh trở nên... đáng sống”, Báo An ninh Thủ đô điện tử, 02/6/2024, https://www.anninhthudo.vn/de-thanh-pho-thong-minh-tro-nen-dang-song-post578334.antd.
