1. Xu thế tất yếu của kinh tế báo chí, truyền thông
Trải qua gần 1 thế kỷ hình thành và phát triển, báo chí, truyền thông tiếp tục khẳng định được vai trò quan trọng trong việc phản ánh trung thực dòng chảy thông tin chính trị, kinh tế, xã hội của đất nước; góp phần lan tỏa, tạo niềm tin xã hội và sức mạnh tinh thần để Việt Nam bứt phá vươn lên, phát triển phồn vinh, hưng thịnh. Báo chí, truyền thông cũng làm tốt nhiệm vụ truyền tải ra thế giới những thông tin, hình ảnh sinh động, đa chiều về đất nước, con người Việt Nam giàu tiềm năng, năng động, ổn định, cởi mở, sẵn sàng hội nhập. Bên cạnh việc thực hiện các nhiệm vụ chuyên môn, báo chí Việt Nam còn giải được bài toán kinh tế tăng trưởng mạnh mẽ, không chỉ tạo nguồn lực vững chắc để phát triển mà còn đóng góp vào tăng trưởng kinh tế - xã hội đất nước. Lĩnh vực báo chí hiện không chỉ là thị trường mà đã được thừa nhận là một ngành kinh tế, thậm chí ngành kinh tế mũi nhọn trong bối cảnh số hóa nền kinh tế của các quốc gia. Theo Bộ Thông tin và Truyền thông, doanh thu lĩnh vực báo chí, truyền thông những năm gần đây có sự tăng trưởng vượt bậc. Năm 2020, doanh thu lĩnh vực báo chí, truyền thông cả nước đạt 27,66 nghìn tỷ đồng, đóng góp vào ngân sách nhà nước trên 1,4 nghìn tỷ đồng. Năm 2023, doanh thu lĩnh vực này tăng lên 43,34 nghìn tỷ đồng, mang lại trên 2 nghìn tỷ đồng cho ngân sách nhà nước.
Cùng với xu hướng chuyển đổi số, sự bùng nổ và xâm nhập sâu sắc của làn sóng công nghệ số đã, đang làm thay đổi căn bản thị trường báo chí thế giới nói chung và thị trường báo chí Việt Nam nói riêng. Các cơ quan báo chí ngoài nhiệm vụ chính là tuyên truyền thông tin còn cần làm tốt và bắt kịp xu thế vận động, phát triển của thời đại công nghệ, đặc biệt là trong bối cảnh chuyển đổi số, phát triển kinh tế số đang ngày càng đẩy mạnh và đạt được những thành tựu nhất định. Những thay đổi thể hiện trên các khía cạnh như hành vi tiêu thụ tin tức; cấu trúc thị trường, nguồn thu… đã đặt ra yêu cầu giải bài toán kinh tế báo chí số.
Tại Việt Nam, phát triển kinh tế báo chí số có nhiều triển vọng thành công khi có được tiền đề là nền tảng số và hạ tầng số đã, đang đạt được nhiều thành tựu đáng ghi nhận nhờ sức ảnh hưởng mạnh mẽ của công cuộc chuyển đổi số quốc gia. Theo đó, với sự phổ cập internet 4G, 5G và tỷ lệ người dùng điện thoại thông minh ngày càng tăng, đạt 84,4% tổng số người dùng điện thoại di động. Hành vi tiêu thụ tin tức của người dân Việt Nam thay đổi mạnh mẽ, chuyển từ đọc báo in sang “báo mạng”. Sự phát triển của các nền tảng mạng xã hội cũng thay đổi hình thức tiếp cận thông tin của độc giả. Bên cạnh đó, các tập đoàn truyền thông đang phát triển ngày càng mạnh mẽ góp phần đưa báo chí, truyền thông trở thành một ngành kinh tế mũi nhọn chứ không đơn thuần chỉ dừng lại ở mức độ phục vụ nhu cầu thông tin của công chúng.
Những yêu cầu thay đổi đối với kinh tế báo chí không chỉ đến từ xu thế thời đại mà còn được thúc đẩy từ thách thức thực tiễn. Hiện nay, nguồn thu chính của các cơ quan báo chí Việt Nam đến từ: Quảng cáo trên báo in; ngân sách từ nhà nước/cơ quan chủ quản; doanh thu từ phát hành báo in; hợp đồng truyền thông, nội dung được tài trợ, tiếp thị liên kết; quảng cáo điện tử và một số nguồn thu phi truyền thống khác. Tương tự như xu hướng nguồn thu của báo chí thế giới, doanh thu từ phát hành báo in và quảng cáo trên báo in tại Việt Nam vẫn là hai nguồn thu chính, nhưng đều đang có xu hướng giảm. Trong khi đó, thị trường quảng cáo toàn cầu ước tính tăng trưởng khoảng 5,8% trong năm 2023, tuy nhiên, quảng cáo báo chí lại giảm khoảng 4,6% và dự kiến giảm 3,1% trong năm 2024. Đáng nói là hầu hết các khoản tăng chi phí quảng cáo đều nằm trong tay các tập đoàn công nghệ lớn thay vì các cơ quan báo chí truyền thông.
Theo thông tin từ Diễn đàn Kinh tế Báo chí 2023, doanh thu của Báo chí Việt Nam đã giảm mạnh trong 2 năm cao điểm diễn ra dịch Covid-19, cụ thể: Tổng doanh thu khối báo năm 2021 giảm 30,6% so với năm 2020 và tổng doanh thu khối tạp chí năm 2021 giảm 44,6%. Những năm hậu đại dịch, doanh thu báo chí xu hướng ổn định hơn nhưng mức phục hồi, tăng trưởng còn chậm. Nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông (IPS) cho thấy, 78% cơ quan báo chí có doanh thu hầu như không đổi hoặc tăng nhẹ từ 10-30%; 16,9% cơ quan báo chí vẫn ghi nhận doanh thu giảm; 71,1% cơ quan báo chí có doanh thu từ quảng cáo trên báo in giữ ổn định hoặc giảm; 74,6% cơ quan báo chí có doanh thu từ quảng cáo trên báo điện tử giữ ổn định hoặc tăng.
Bên cạnh yêu cầu thực tiễn, các chính sách của Đảng và Nhà nước cũng đặt ra yêu cầu mới đối với phát triển kinh tế báo chí trong bối cảnh chuyển đổi số. Chiến lược chuyển đổi số báo chí đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 do Thủ tướng Chính phủ phê duyệt đã nhấn mạnh hai trong những nhiệm vụ chung đó là tạo nguồn thu mới và thúc đẩy phát triển ngành công nghiệp nội dung số. Mục tiêu đến năm 2025, các cơ quan báo chí tối ưu hóa nguồn thu, trong đó 30% cơ quan báo chí tăng doanh thu tối thiểu 20%; tầm nhìn đến năm 2030, các cơ quan báo chí tối ưu hóa nguồn thu, trong đó 50% cơ quan báo chí tăng doanh thu tối thiểu 20%.
Chiến lược quốc gia phát triển kinh tế số và xã hội số đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 nhấn mạnh, Việt Nam cần nhanh chóng nắm bắt, hành động mạnh mẽ để phát triển kinh tế số và xã hội số, phát triển thêm các ngành nghề kinh doanh mới, mở ra các thị trường mới và tạo thêm nhiều nhu cầu việc làm mới, từ đó bứt phá vươn lên thay đổi thứ hạng quốc gia. Nhiệm vụ phát triển kinh tế số và xã hội số được đặt ở mức ưu tiên cao trong các chiến lược phát triển Quốc gia. Do đó, phát triển kinh tế báo chí số là nhu cầu tất yếu, không chỉ thực hiện nhiệm vụ về doanh thu cho cơ quan báo chí mà còn là nhiệm vụ quan trọng góp phần đẩy mạnh chuyển đổi số báo chí nói riêng và tham gia vào công cuộc chuyển đổi số quốc gia, phát triển kinh tế số nói chung.
2. Yêu cầu đặt ra đối với phát triển kinh tế báo chí, truyền thông Việt Nam trong bối cảnh phát triển kinh tế số
Sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế số đang làm thay đổi sâu sắc môi trường hoạt động báo chí, truyền thông. Các nền tảng số, mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và mô hình truyền thông đa phương tiện đã định hình lại cách thức sản xuất, phân phối và tiêu thụ thông tin. Báo chí không chỉ thực hiện chức năng thông tin, định hướng dư luận và giáo dục xã hội mà còn phải vận hành trong cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước; theo đó, phát triển kinh tế báo chí trở thành yêu cầu tất yếu nhằm bảo đảm tính bền vững, chủ động về nguồn lực, nâng cao chất lượng thông tin và giữ vững định hướng chính trị - tư tưởng. Trong bối cảnh đó, phát triển kinh tế báo chí, truyền thông ở Việt Nam đặt ra một số yêu cầu cơ bản sau:
Thứ nhất, bảo đảm hài hòa giữa tính kinh tế và tính chính trị, công vụ của báo chí. Báo chí cách mạng Việt Nam có sứ mệnh đặc thù: tuyên truyền đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước, củng cố đồng thuận xã hội và bảo vệ nền tảng tư tưởng. Do đó, phát triển kinh tế báo chí không thể “thương mại hóa” nội dung, chạy theo thị hiếu, thông tin giật gân, định hướng sai lệch. Yêu cầu đặt ra là vận dụng cơ chế kinh tế thị trường nhưng luôn bảo đảm nguyên tắc: nội dung chính luận là chủ đạo, chuẩn mực chính trị – đạo đức nghề nghiệp là nền tảng, thông tin vì lợi ích công là mục tiêu cao nhất.
Thứ hai, đổi mới mô hình tổ chức, quản trị và vận hành cơ quan báo chí theo hướng tinh gọn, chuyên nghiệp, số hóa. Kinh tế số đòi hỏi mô hình quản trị dựa trên dữ liệu, quy trình sản xuất hội tụ, đội ngũ có kỹ năng đa nhiệm (multimedia), tự động hóa hoạt động thu thập - xử lý - phân phối thông tin. Việc tái cấu trúc bộ máy theo mô hình tòa soạn hội tụ, tăng cường hợp tác chia sẻ nội dung giữa các cơ quan báo chí, ứng dụng công cụ phân tích hành vi người dùng, đo lường hiệu quả truyền thông là yêu cầu tất yếu. Điều này nhằm nâng cao năng suất lao động, giảm chi phí sản xuất và tăng hiệu quả quản trị trong toàn hệ thống.
Thứ ba, đa dạng hóa nguồn thu và xây dựng các mô hình kinh tế báo chí hiện đại. Nguồn thu truyền thống từ ngân sách, quảng cáo và phát hành đang giảm mạnh trong khi doanh thu từ nền tảng số và các dịch vụ truyền thông số tăng nhanh. Cơ quan báo chí cần chuyển mạnh sang các mô hình kinh tế mới như: sản xuất nội dung số trả phí; dịch vụ truyền thông chiến lược; cung cấp dữ liệu phân tích; tổ chức sự kiện - diễn đàn; thương mại điện tử gắn với thương hiệu báo chí; kinh tế fanbase và cộng đồng độc giả trung thành. Đồng thời, cần hoàn thiện cơ chế tài chính báo chí theo hướng tự chủ, minh bạch, bảo đảm cân đối giữa nhiệm vụ chính trị và hoạt động kinh tế.
Thứ tư, ứng dụng mạnh mẽ chuyển đổi số và công nghệ truyền thông mới. Việc sử dụng trí tuệ nhân tạo, tự động hóa biên tập, phân tích dữ liệu lớn, công nghệ thực tế ảo, thực tế tăng cường, cá nhân hóa nội dung theo hành vi người dùng sẽ tạo ra lợi thế cạnh tranh trong sản xuất nội dung. Cơ quan báo chí phải chuyển từ tư duy “làm báo” sang “sản xuất nội dung số đa nền tảng”, từ phân phối thông tin một chiều sang tạo lập hệ sinh thái tương tác hai chiều với công chúng. Công nghệ không chỉ là công cụ mà trở thành động lực cải cách mô hình hoạt động toàn diện.
Thứ năm, phát triển nguồn nhân lực báo chí gắn với năng lực số và đạo đức nghề nghiệp. Nhân lực báo chí hiện nay không chỉ cần kiến thức chính trị, lý luận, kỹ năng viết truyền thống mà phải làm chủ kỹ năng sản xuất tin đa phương tiện, phân tích dữ liệu, tư duy thiết kế nội dung, hiểu biết thuật toán của các nền tảng số. Đồng thời, yêu cầu đạo đức, bản lĩnh chính trị, bản lĩnh nghề nghiệp phải được đặt lên hàng đầu để bảo đảm hoạt động kinh tế báo chí không làm suy giảm giá trị cốt lõi của báo chí cách mạng.
Thứ sáu, hoàn thiện khung pháp lý và cơ chế chính sách về kinh tế báo chí trong môi trường số. Cần đồng bộ hóa quy định liên quan đến quảng cáo số, quyền tác giả, quyền dữ liệu, chia sẻ doanh thu giữa nền tảng và cơ quan báo chí; xây dựng chính sách ưu tiên chuyển đổi số báo chí; cơ chế đặt hàng nhiệm vụ chính trị từ ngân sách nhà nước theo tiêu chí đánh giá minh bạch; chính sách thuế, tín dụng, đào tạo nguồn nhân lực và đầu tư hạ tầng công nghệ.
Như vậy, phát triển kinh tế báo chí, truyền thông trong bối cảnh kinh tế số không chỉ là yêu cầu về mô hình tài chính, mà là một chiến lược tổng thể liên quan đến đổi mới nội dung, công nghệ, quản trị, nguồn nhân lực và thể chế. Đó là quá trình vừa kế thừa giá trị cốt lõi của báo chí cách mạng Việt Nam, vừa thích ứng linh hoạt với quy luật của thị trường và xu thế truyền thông toàn cầu.
3. Giải pháp phát triển kinh tế báo chí, truyền thông Việt Nam trong bối cảnh phát triển kinh tế số
Phát triển kinh tế báo chí trong kỷ nguyên số không chỉ nhằm bảo đảm nguồn lực duy trì hoạt động của cơ quan báo chí, mà còn là điều kiện quan trọng để nâng cao chất lượng nội dung, tăng sức lan tỏa thông tin chính thống và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong môi trường truyền thông số đa chiều. Để phát triển bền vững kinh tế báo chí, truyền thông Việt Nam hiện nay, cần tập trung thực hiện đồng bộ các giải pháp sau:
Một là, hoàn thiện khung thể chế, cơ chế chính sách phát triển kinh tế báo chí phù hợp với môi trường số.
Cần rà soát, sửa đổi và bổ sung các quy định liên quan đến hoạt động báo chí trong điều kiện số hóa: cơ chế đặt hàng nhiệm vụ chính trị, đấu thầu sản xuất nội dung tuyên truyền; quy định về quảng cáo trực tuyến; tiêu chuẩn chia sẻ doanh thu với các nền tảng xuyên biên giới; quy định về bản quyền nội dung số và bảo vệ dữ liệu báo chí. Nhà nước cần xây dựng chính sách hỗ trợ đầu tư chuyển đổi số báo chí như ưu đãi thuế, quỹ hỗ trợ sản xuất nội dung chất lượng cao, hỗ trợ đào tạo nguồn nhân lực báo chí số. Đồng thời, cần có cơ chế minh bạch trong phân bổ ngân sách đặt hàng nhiệm vụ chính trị gắn với sản lượng, chất lượng và hiệu quả lan tỏa xã hội.
Hai là, tái cấu trúc mô hình tổ chức và quản trị tòa soạn theo hướng hội tụ, chuyên nghiệp và linh hoạt.
Các cơ quan báo chí cần chuyển đổi mô hình hoạt động từ sản xuất nội dung đơn kênh sang mô hình tòa soạn hội tụ, trong đó các bộ phận nội dung, kỹ thuật, truyền thông và kinh doanh vận hành đồng bộ trên một nền tảng dữ liệu thống nhất. Quy trình sản xuất tin bài phải theo hướng đa nền tảng (print - online - mạng xã hội - podcast - video - ứng dụng di động). Quản trị nội bộ cần dựa trên phân tích dữ liệu công chúng và đo lường hiệu quả nội dung (data-driven newsroom). Điều này không chỉ giảm chi phí vận hành mà còn tăng hiệu quả tiếp cận công chúng mục tiêu.
Ba là, phát triển mô hình kinh tế báo chí đa nguồn thu, giảm phụ thuộc vào quảng cáo truyền thống.
Nguồn thu chủ lực trong giai đoạn mới không chỉ đến từ ngân sách và quảng cáo mà phải chuyển sang các mô hình kinh tế nội dung số. Có thể phát triển:
- Dịch vụ sản xuất nội dung số theo đơn đặt hàng (custom media).
- Nội dung trả phí, gói thuê bao thành viên, mô hình “độc giả ủng hộ” (subscription/paywall/membership).
- Tổ chức diễn đàn, hội thảo, triển lãm, kết nối doanh nghiệp.
- Dịch vụ tư vấn truyền thông chiến lược và phân tích dữ liệu công chúng.
- Phát triển thương hiệu báo chí gắn với thương mại điện tử (brand commerce).
- Khai thác hạ tầng công nghệ (media-tech) và sở hữu trí tuệ nội dung.
Điều quan trọng là việc khai thác kinh tế phải gắn với bảo đảm “nội dung chính thống - định hướng chính trị - chuẩn mực văn hóa”.
Bốn là, đẩy mạnh chuyển đổi số toàn diện và ứng dụng công nghệ truyền thông mới.
Cơ quan báo chí cần đầu tư xây dựng hệ thống quản trị nội dung số (CMS) hiện đại, nền tảng phân tích dữ liệu lớn, công cụ theo dõi xu hướng truyền thông và công nghệ cá nhân hóa nội dung theo nhóm công chúng. Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong tổng hợp dữ liệu, gợi ý tin bài, phân loại nội dung, hỗ trợ biên tập và tối ưu hóa hiệu suất truyền tải. Đối với nội dung đa phương tiện, cần đầu tư sản xuất video, podcast, infographic, livestream và mô hình truyền thông tương tác. Chuyển đổi số không chỉ là trang bị công nghệ mà là thay đổi tư duy làm báo từ “đưa tin” sang “cung cấp trải nghiệm thông tin”.
Năm là, phát triển nguồn nhân lực báo chí đáp ứng yêu cầu của môi trường số.
Đội ngũ làm báo hiện nay phải hội tụ: bản lĩnh chính trị vững vàng, nền tảng lý luận sâu sắc, đạo đức nghề nghiệp chuẩn mực, cùng với kỹ năng sản xuất nội dung số, nắm vững công nghệ, hiểu biết quy luật vận hành của các nền tảng truyền thông. Cần triển khai chương trình đào tạo báo chí số theo chuẩn quốc tế, hợp tác giữa cơ quan báo chí - nhà trường - doanh nghiệp công nghệ; xây dựng cơ chế đãi ngộ nhân lực chất lượng cao; phát triển lực lượng cộng tác viên chuyên gia và “kiến tạo cộng đồng độc giả trung thành”.
Sáu là, tăng cường liên kết, hợp tác truyền thông và hình thành hệ sinh thái kinh tế báo chí.
Các cơ quan báo chí cần đẩy mạnh liên kết chia sẻ nội dung, phối hợp sản xuất chương trình, hợp tác trong quản lý bản quyền, đấu tranh với vi phạm nội dung số. Đồng thời thúc đẩy hợp tác với doanh nghiệp công nghệ, nền tảng truyền thông số trong truyền tải, phân phối và thương mại hóa nội dung. Việc hình thành các liên minh truyền thông, trung tâm phân phối nội dung báo chí quốc gia sẽ tạo ra lợi thế cạnh tranh và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực toàn ngành.
Như vậy, phát triển kinh tế báo chí trong bối cảnh kinh tế số là quá trình chuyển đổi sâu rộng từ thể chế, mô hình quản trị, công nghệ đến nguồn nhân lực. Mục tiêu cao nhất là xây dựng hệ sinh thái báo chí vững mạnh, hiện đại, nhân văn, vừa bảo đảm hiệu quả kinh tế vừa giữ vững định hướng chính trị - tư tưởng và các giá trị cốt lõi của báo chí cách mạng Việt Nam.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Luật Báo chí năm 2016.
2. Quyết định số 362/QĐ-TTg ngày 03/4/2019 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt “Quy hoạch phát triển và quản lý báo chí toàn quốc đến năm 2025”.
3. Quyết định số 348/QĐ-TTg, ngày 06/5/2023 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt “Chiến lược chuyển đổi số báo chí đến năm 2025, định hướng đến năm 2030”.
4. Ban Tuyên giáo Trung ương, Bộ Thông tin và Truyền thông, Hội Nhà báo Việt Nam: Kỷ yếu Hội nghị Báo chí Toàn quốc, năm 2019 - 2024.
7. Dương Xuân Sơn - Đinh Văn Hường - Trần Quang: Cơ sở lý luận báo chí - truyền thông, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 2011 (tái bản lần thứ 4).
8. Đinh Văn Hường - Bùi Chí Trung: Một số vấn đề kinh tế báo chí in (sách chuyên khảo), Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 2015.
