1. Chủ tịch Hồ Chí Minh - Lãnh tụ thiên tài của dân tộc Việt Nam, người đặt nền móng đầu tiên cho báo chí cách mạng Việt Nam và đồng thời cũng là một nhà báo lỗi lạc. Trong quá trình hoạt động cách mạng, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn coi báo chí là một bộ phận của sự nghiệp cách mạng, là vũ khí sắc bén trong công cuộc đấu tranh giành độc lập cho dân tộc và xây dựng cuộc sống mới cho nhân dân.
Đạo đức của người làm báo cách mạng là một nội dung cốt lõi trong tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, mang giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc. Tư tưởng đó đã góp phần quan trọng vào việc định hướng, đào tạo các thế hệ nhà báo Việt Nam có đủ phẩm chất và năng lực, trở thành lực lượng tiên phong trên mặt trận tư tưởng, văn hóa của Đảng.
Trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn gắn bó chặt chẽ với báo chí. Người viết báo để làm cách mạng, và chính sự nghiệp cách mạng đã hun đúc nên phong cách báo chí độc đáo của Người. Các tác phẩm báo chí của Bác không chỉ sâu sắc về nội dung mà còn là chuẩn mực về hình thức thể hiện, tạo nên phong cách báo chí Hồ Chí Minh - một phong cách giản dị mà đầy sức thuyết phục. Tư tưởng của Bác về đạo đức người làm báo có thể được khái quát qua một số điểm chủ yếu sau đây:
- Người làm báo phải có lập trường tư tưởng, bản lĩnh chính trị vững vàng.
Bản lĩnh chính trị - nhân tố cơ bản tạo thành sức mạnh, uy tín của mỗi cá nhân nói chung và người làm báo nói riêng. Bản lĩnh là tố chất cần thiết quyết định sự vững vàng, tính kiên định, sự độc lập chủ động trong hành động trước mọi hoàn cảnh, nhất là trước những khó khăn, thử thách của cuộc sống. Bác yêu cầu người làm báo phải cố gắng học tập chính trị, nâng cao tư tưởng, đứng vững trên lập trường giai cấp vô sản... Tại Đại hội đại biểu lần thứ 2, Hội Nhà báo Việt Nam, ngày 16/4/1959, Người nói: Tất cả những người làm báo phải có lập trường chính trị vững chắc. Chính trị phải làm chủ, đường lối chính trị đúng thì những việc khác mới đúng được. Cho nên các báo chí của ta phải có đường lối chính trị đúng. Đến Đại hội đại biểu lần thứ 3 Hội nhà báo Việt Nam, Người chỉ rõ: Nhiệm vụ của báo chí là phục vụ nhân dân, phục vụ cách mạng. Đó là nhiệm vụ của toàn Đảng, toàn dân ta, cũng là nhiệm vụ của báo chí ta1.
Muốn vậy, người làm báo cần phải tu dưỡng đạo đức cách mạng, không ngại khó khăn, hy sinh, vì nhân dân phục vụ; cố gắng trau dồi tư tưởng, nghiệp vụ và văn hóa; chú trọng học tập chính trị để nắm vững chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, đi sâu vào thực tế, đi sâu vào quần chúng lao động. Người nhấn mạnh vai trò “chiến sĩ” của người làm báo, đòi hỏi nhà báo phải kiên định lập trường, giữ vững quan điểm báo chí cách mạng, không ngừng nâng cao trình độ mọi mặt. Hơn ai hết, nhà báo phải là người chí công vô tư, có hiểu biết rộng và nhất là phải có cái tâm trong sáng; báo chí là một nghề, cho nên người làm báo cách mạng cần được bồi dưỡng lập trường cách mạng vững vàng, thường xuyên rèn luyện đạo đức, được đào tạo nghề nghiệp, biết ngoại ngữ…
- Người làm báo phải có tinh thần quần chúng, đi sâu, đi sát thực tiễn.
Người từng khẳng định, muốn viết báo thì cần phải gần gũi dân chúng, cứ ngồi trong phòng giấy mà viết thì không thể viết thiết thực; ít nhất cũng phải biết một thứ tiếng nước ngoài để xem báo nước ngoài mà học kinh nghiệm của người ta; khi viết xong một bài, tự mình phải xem lại ba bốn lần, sửa chữa lại cho cẩn thận; tốt hơn nữa, là đưa nhờ một vài người xem và hỏi họ những câu nào, chữ nào không hiểu thì sửa lại cho dễ hiểu; luôn luôn gắng học hỏi, cầu tiến bộ. Người chia sẻ kinh nghiệm viết báo của mình, đó là: Mỗi khi viết một bài báo, thì đặt câu hỏi: Viết cho ai xem? Viết để làm gì? Viết thế nào cho phổ thông dễ hiểu, ngắn gọn dễ đọc? Khi viết xong, thì nhờ anh em xem và sửa giùm. Vì vậy, người làm báo cần xác định rõ đối tượng tiếp nhận thông tin trước khi cầm bút viết; nếu đối tượng của tờ báo là đại đa số dân chúng, cán bộ, chiến sĩ thì văn phong báo chí phải “giản đơn, dễ hiểu, phổ thông, hoạt bát”.
- Người làm báo phải rèn lối viết đơn giản mà vẫn đủ ý, dễ đọc, dễ hiểu.
Coi báo chí là vũ khí sắc bén trong cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc, Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm đến tác dụng của bài viết làm sao đến được với người đọc, làm cho người đọc hiểu nội dung bài viết một cách nhanh nhất. Bởi vậy, đối với quần chúng lao động, Người luôn chọn cách viết đơn giản, dễ hiểu nhưng vẫn đầy đủ ý. Người cho rằng viết cốt để giáo dục, cổ động; nếu người xem không nhớ được, không hiểu được, là viết không đúng, nhằm không đúng mục đích. Hồ Chí Minh không chỉ dạy các nhà báo về quan điểm viết báo là để phục vụ nhân dân, phục vụ cách mạng, mà còn phải viết thế nào cho người đọc dễ hiểu, dễ nhớ, dễ làm theo. Dù các bài viết đó thuộc thể loại nào, phục vụ cho đối tượng người đọc nào, nói về những vấn đề cụ thể nào của cuộc sống chiến đấu, lao động hay những vấn đề lớn của đất nước, dân tộc, thời đại, theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, muốn viết được trong sáng, giản dị, dễ hiểu phải học cách nói của quần chúng. Có học cách nói của quần chúng thì mới được người đọc là quần chúng chấp nhận. Người dạy “Chớ ham dùng chữ”, “Viết phải thiết thực”. Mặc dù là người uyên bác, am hiểu văn hóa phương Đông, phương Tây, biết nhiều ngoại ngữ nhưng Người thường sử dụng từ ngữ đơn giản, thông dụng mà lại phản ánh đúng bản chất sự việc, có sức thuyết phục cao. Chính bởi vậy, nhiều câu, nhiều ý trong các bài viết của Người đã đi vào đời sống và trở thành khẩu hiệu, phương châm hành động như: “Không có việc gì khó/Chỉ sợ lòng không bền…” hay châm ngôn ngắn gọn, chặt chẽ: “Dĩ bất biến, ứng vạn biến”2…
2. Tính đến năm 2024, cả nước có 884 cơ quan báo chí, gồm: 812 báo, tạp chí và 72 đài phát thanh truyền hình. Trong 812 báo, tạp chí, có 137 báo (73 báo địa phương và 64 báo Trung ương); 675 tạp chí (323 tạp chí khoa học, 275 tạp chí thuộc tổ chức hội, 77 tạp chí thuộc cơ quan bộ, ngành, tôn giáo). Trong 72 cơ quan hoạt động phát thanh truyền hình, gồm: 2 Đài quốc gia (Đài Tiếng nói Việt Nam - VOV và Đài Truyền hình Việt Nam - VTV); 64 Đài Phát thanh - Truyền hình tỉnh, thành phố, 1 Đài Truyền hình Kỹ thuật số VTC (trực thuộc VOV) và 5 đơn vị hoạt động truyền hình (Báo Nhân Dân, Quốc hội Việt Nam, Truyền hình An ninh, Truyền hình Thông tấn - Vnews, Trung tâm Phát thanh - Truyền hình Quân Đội). Có 3 Đài/Đơn vị là VTV, Vnews và Đài Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh được cấp giấy phép biên tập kênh truyền hình nước ngoài, để biên tập 49 kênh truyền hình nước ngoài. Nhân sự hoạt động trong lĩnh vực báo chí không có nhiều biến động, khoảng 41.000 người, trong đó khối phát thanh - truyền hình xấp xỉ 16.500 người. Tính đến tháng 12/2024, có khoảng 21.000 nhà báo được cấp thẻ nhà báo.
Thời gian qua, báo chí nước ta đã phát huy được thế mạnh của mình là thông tin nhanh nhạy, kịp thời. Lượng thông tin trên báo chí ngày càng đa dạng, phong phú. Báo chí với vai trò người tuyên truyền, cổ động và tổ chức đã khởi phát nhiều phong trào mang ý nghĩa nhân văn, khơi dậy truyền thống, niềm tự hào dân tộc trong mỗi cá nhân, tập thể và cả xã hội. Xét về phương diện đạo đức nghề báo, nhìn chung, thời gian qua, đa số các cơ quan báo chí, các nhà báo đã thể hiện được lòng trung thành với lợi ích của đất nước, của nhân dân, của Đảng; phát hiện, biểu dương những nhân tố mới, những điển hình tiên tiến; tích cực đấu tranh chống lại những cái xấu, biểu hiện tiêu cực trong đời sống xã hội; có ý thức giữ gìn, phát huy bản sắc, truyền thống văn hóa của dân tộc Việt Nam. Ngày càng xuất hiện nhiều nhà báo yêu nghề, gắn bó với cơ sở, với nhân dân, với công chúng báo chí, có những tác phẩm tốt, hiệu quả chính trị - xã hội cao… Những đóng góp đó của báo chí đã góp phần quan trọng vào việc củng cố, tăng cường lòng tin của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước và chế độ ta; tạo động lực quan trọng cho công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước trong thời kỳ hội nhập quốc tế.
Năm 2016, Hội Nhà báo Việt Nam đã ban hành “10 điều Quy định đạo đức nghề nghiệp người làm báo Việt Nam”, cụ thể như sau:
(1) Trung thành với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam; vì lợi ích của đất nước, vì hạnh phúc của nhân dân; góp phần nâng cao uy tín, vị thế Việt Nam trên trường quốc tế.
(2) Nghiêm chỉnh thực hiện Hiến pháp, Luật Báo chí, Luật Bản quyền và các quy định của pháp luật. Thực hiện đúng tôn chỉ, mục đích; nội quy, quy chế của cơ quan báo chí nơi công tác.
(3) Hành nghề trung thực, khách quan, công tâm, không vụ lợi. Bảo vệ công lý và lẽ phải. Không làm sai lệch, xuyên tạc, che giấu sự thật, gây chia rẽ, kích động xã hội, phá hoại khối đại đoàn kết toàn dân tộc và tình đoàn kết, hữu nghị giữa các quốc gia, dân tộc.
(4) Nêu cao tinh thần nhân văn, tôn trọng quyền con người. Không xâm phạm đời tư, làm tổn hại danh dự, nhân phẩm, lợi ích hợp pháp của tổ chức và cá nhân.
(5) Chuẩn mực và trách nhiệm khi tham gia mạng xã hội và các phương tiện truyền thông khác.
(6) Bảo vệ bí mật quốc gia, bí mật nguồn tin theo quy định của pháp luật.
(7) Đoàn kết, giúp đỡ đồng nghiệp.
(8) Tích cực học tập, nâng cao trình độ chính trị, nghiệp vụ, ngoại ngữ, phấn đấu vì một nền báo chí dân chủ, chuyên nghiệp và hiện đại.
(9) Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt. Bảo vệ và phát huy các giá trị văn hóa Việt Nam, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại.
(10) Những người làm báo Việt Nam cam kết thực hiện những quy định trên, đó là bổn phận và nguyên tắc hành nghề, là lương tâm và trách nhiệm của người làm báo3.
Đây là các chuẩn mực rất cụ thể và thiết thực nhằm xác định trách nhiệm đạo đức người làm báo trong hoạt động nghề nghiệp. Quy định này không chỉ khẳng định đạo đức nghề nghiệp, mà còn tạo hành lang pháp lý đối với người làm báo trong quá trình tác nghiệp, đồng thời khẳng định yếu tố đạo đức nghề nghiệp trong hoạt động báo chí của hội viên Hội Nhà báo Việt Nam.
Tuy nhiên, trong thực tiễn hoạt động báo chí ở nước ta cũng đã xuất hiện và tồn tại nhiều khuyết điểm, yếu kém rất đáng lo ngại, nhất là tình trạng vi phạm đạo đức nghề nghiệp. Có thể nêu một số biểu hiện sau: Do sa vào khuynh hướng “thương mại hóa” báo chí, nhiều tờ báo đã đăng tải các nội dung chưa thiết thực, chạy theo thị hiếu tầm thường của một số ít độc giả; thông tin còn sơ hở, thiếu sót, tạo điều kiện cho các thế lực xấu lợi dụng, khai thác, xuyên tạc chống phá Đảng và Nhà nước ta. Trong khi đó, công tác đấu tranh phản bác các thông tin và luận điệu sai trái, thù địch chưa được chú trọng, chưa thật sự sắc bén, thiếu tính thuyết phục... Một số nhà báo lợi dụng cái gọi là “quyền lực thông tin”, mà thực chất là lợi dụng sức mạnh của công chúng, sức mạnh của dư luận xã hội, vi phạm tính khách quan, chân thật của báo chí, “bẻ cong ngòi bút” để mưu lợi riêng. Biểu hiện dễ nhận thấy nhất là một số nhà báo đã dùng danh nghĩa “chống tiêu cực” để thực hiện hành vi tiêu cực: dựa trên những bằng chứng thu thập được qua điều tra để hù dọa, tống tiền các đơn vị, doanh nghiệp, cá nhân, hoặc yêu cầu các đơn vị, doanh nghiệp, cá nhân phải thực hiện những việc làm có lợi cho riêng cá nhân nhà báo. Một số nhà báo ít đưa tin, viết bài theo nhiệm vụ chính trị, trách nhiệm xã hội với Đảng, Nhà nước và Nhân dân mà chỉ chú trọng đưa tin, viết bài theo mức độ “nặng” hay “nhẹ” của “phong bì” nhận được từ cơ quan, đơn vị, địa phương, doanh nghiệp mời họ đến tham dự các sự kiện với tư cách người đưa tin…
3. Để khắc phục những hạn chế, tồn tại nêu trên, học tập tư tưởng, đạo đức, phong cách báo chí của Hồ Chí Minh góp phần nâng cao bản lĩnh chính trị, phẩm chất, trình độ của người làm báo là việc làm rất cần thiết. Trong bối cảnh hiện nay, mỗi nhà báo cần thực hiện tốt những nhiệm vụ cơ bản sau đây:
Một là, xây dựng lập trường chính trị vững vàng, có bản lĩnh kiên định, trung thành tuyệt đối với Đảng, với đất nước. Làm báo thực chất là làm chính trị, do đó, ý thức nghề nghiệp của người làm báo trước hết là ý thức chính trị, ý thức về lập trường chính trị cách mạng, là thái độ bảo vệ chế độ, bảo vệ dân tộc, bảo vệ giai cấp, kiên quyết chống lại sự phá hoại của kẻ thù. Đó là cơ sở gốc rễ để mỗi nhà báo tự vượt lên trên những tính toán vụ lợi, cống hiến toàn tâm, toàn lực cho sự nghiệp cách mạng. Người làm báo không dao động trước mọi cám dỗ, tiên phong trong đấu tranh chống lại các thế lực thù địch đang thực hiện âm mưu “diễn biến hòa bình”, thúc đẩy “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa”, sử dụng các chiêu bài dân chủ, nhân quyền hòng làm thay đổi chế độ chính trị của nước ta.
Hai là, rèn luyện, giữ vững sự trong sáng của đạo đức nghề nghiệp, nâng cao năng lực chuyên môn, vận dụng sáng tạo vào hoạt động tác nghiệp của mình, phấn đấu đưa nền báo chí của nước nhà theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại, là tiếng nói của Đảng, Nhà nước, đoàn thể chính trị - xã hội, là “cầu nối” giữa Đảng với dân. Mỗi nhà báo phải sâu sát đến cơ sở, thực tiễn, nắm bắt được hơi thở của thời đại, nguyện vọng của quần chúng nhân dân, kịp thời tuyên truyền, phổ biến chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước, góp phần ổn định chính trị - xã hội. Mỗi nhà báo chân chính, chuyên nghiệp khi sáng tạo tác phẩm báo chí, bên cạnh những yêu cầu về năng lực chuyên môn phải luôn gắn với chuẩn mực về đạo đức nghề nghiệp. Cụ thể, mỗi nhà báo trước khi viết cần phải trả lời được các câu hỏi: “Viết cho ai?”, “Viết để làm gì?”, “Viết cái gì?”, “Viết như thế nào?”. Có như vậy, tác phẩm báo chí mới đem lại những giá trị đích thực cho công chúng, xã hội.
Ba là, công cuộc đổi mới của đất nước ngày càng đi vào chiều sâu, đạt được nhiều thành tựu to lớn, báo chí cần phải phản ánh trung thực, nêu gương tốt, điển hình, tiêu biểu để cổ vũ, động viên cán bộ, đảng viên và quần chúng nhân dân noi theo. Bên cạnh đó, cần kiên quyết đấu tranh, chỉ rõ những hành vi tiêu cực, tham ô, tham nhũng, lộng quyền và các tệ nạn xã hội để từng bước góp phần giảm thiểu những điều xấu, tôn vinh những nhân tố mới, tốt đẹp trong đời sống xã hội4.
Bốn là, xử phạt nghiêm, đúng pháp luật những trường hợp cơ quan báo chí, nhà báo cố tình vi phạm, vi phạm nhiều lần những quy định của pháp luật về báo chí như: thông tin bịa đặt, sai sự thật; thông tin những vấn đề “nhạy cảm” trong đối ngoại, ảnh hưởng đến quốc phòng - an ninh mà không kiểm chứng; cố tình tạo ra sự “giật gân”, “giả tạo” trong thông tin để “bán báo”, “câu” bạn đọc… Lãnh đạo cơ quan báo chí cần thường xuyên theo dõi, chấn chỉnh hoạt động của biên tập viên, phóng viên theo đúng pháp luật, đúng quy định về đạo đức nghề báo, đúng các nguyên tắc tác nghiệp đã đề ra của cơ quan. Ban Biên tập và các biên tập viên phải luôn tỉnh táo trong việc chọn lựa bài viết, thẩm định chủ đề, tư tưởng, phát hiện ra sai sót, những nội dung “có vấn đề” trong từng tác phẩm báo chí để kịp thời xử lý.
1. “Người làm báo cách mạng học tập đạo đức báo chí Hồ Chí Minh”, https://bvhttdl.gov.vn/nguoi-lam-bao-cach-mang-hoc-tap-dao-duc-baochi-ho-chi-minh-202106211007588.htm.
2. “Tư tưởng Hồ Chí Minh về báo chí và xây dựng, phát triển báo chí trong công cuộc đổi mới hiện nay”, https://hochiminh.vn/tu-tuong-daoduc-ho-chi-minh/nghien-cuu-tu-tuong-dao-duc-ho-chi-minh/tu-tuongho-chi-minh-ve-bao-chi-va-xay-dung-phat-trien-bao-chi-trong-cong-cuoc -doi-moi-hien-nay-3027.
3. “Công bố 10 điều Quy định đạo đức nghề nghiệp người làm báo”, https://nguoilambao.vn/chinh-thuc-thong-qua-10-dieu-quy-dinh-daoduc-nghe-nghiep-nguoi-lam-bao.
4. “Mấy vấn đề về đạo đức nghề báo trong cơ chế thị trường”, https://hatinh.dcs.vn/thong-tin-tu-tuong-so-16-thang-62014/news/mayvan-de-ve-dao-duc-nghe-bao-trong-co-che-thi-truong.html.
