Trong bối cảnh toàn cầu hóa cùng sự phát triển mạnh mẽ của môi trường truyền thông số hiện đại, với vai trò là một ngành văn hóa - tư tưởng, ngành xuất bản đã và đang có sự tác động mạnh mẽ đến lòng yêu nước của giới trẻ thông qua việc phát hành, truyền thông các xuất bản phẩm hồi ký lịch sử.
Trong năm 2025, khi đất nước diễn ra nhiều sự kiện chính trị lịch sử quan trọng, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật và Omega Plus Books (Omega+) đã phối hợp xuất bản cuốn hồi ký Gia đình, bạn bè và đất nước của Nguyên Phó chủ tịch nước Nguyễn Thị Bình. Cuốn sách được đông đảo độc giả trẻ quan tâm, đón nhận và liên tục rơi vào tình trạng “cháy hàng”. Sức hút của cuốn sách không chỉ đến từ việc tác giả là một nhân vật lịch sử có tầm vóc và nội dung đặc sắc, giản dị, gần gũi, mà còn vì những nỗ lực của các đơn vị xuất bản trong công tác truyền thông cho cuốn hồi ký. Đây là một trường hợp điển hình của việc hoạt động truyền thông xuất bản phẩm đã thành công tạo nên những tác động mạnh mẽ đến lòng yêu nước của giới trẻ Việt Nam.
1. Các khái niệm liên quan
Cho đến nay, đã có nhiều đề tài nghiên cứu về hoạt động truyền thông trong lĩnh vực xuất bản. Nghiên cứu của Tetiana Yezhyzhanska, Tetiana Krainikova và Larysa Masimova xác định, độc giả sẽ trở thành nguồn thông tin quan trọng về các sự kiện của thị trường xuất bản sách và những sản phẩm sách mới1. Nghiên cứu của Nguyễn Thị Ngọc Vân đã khảo sát thực trạng về quản trị truyền thông marketing tại Công ty Cổ phần sách Thái Hà và Công ty Cổ phần Văn hóa và Truyền thông Nhã Nam2. Nghiên cứu của Ana-Maria Osadci-Baciu và Alexandra Zbuchea chỉ ra rằng mạng xã hội là một cơ sở hạ tầng truyền thông cho phép, thiết lập các quy tắc cho việc lan truyền thông tin và thông điệp tại các nhà xuất bản ở Romania3. Nghiên cứu của Abdulrasheed Afolabi và Izzal Asnira Zolkepli ghi nhận ảnh hưởng của công nghệ kỹ thuật số đến các hoạt động tiếp thị sách ở Nigeria4. Tuy nhiên, chưa có tài liệu nào tổng hợp và đưa ra một khái niệm hoàn chỉnh, cụ thể về khái niệm truyền thông sách hồi ký lịch sử đến lòng yêu nước của giới trẻ.
Truyền thông là quá trình chia sẻ thông tin, đặc biệt là nhằm nâng cao sự thấu hiểu giữa con người hay các nhóm đối tượng. Theo tác giả Dương Xuân Sơn, “truyền thông là một quá trình liên tục trao đổi hoặc chia sẻ thông tin, tình cảm, kỹ năng nhằm tạo sự liên kết lẫn nhau để dẫn tới sự thay đổi trong hành vi và nhận thức”5. Theo tác giả Tạ Ngọc Tấn, “truyền thông là sự trao đổi thông điệp giữa các thành viên hay các nhóm người trong xã hội nhằm đạt được sự hiểu biết lẫn nhau”6.
Sách hồi ký lịch sử có thể được tiếp cận dưới góc độ là một loại hình xuất bản phẩm thuộc thể loại ký, trong đó tác giả với tư cách là người tham dự hoặc chứng kiến, thuật lại các sự kiện, biến cố có thực đã xảy ra trong quá khứ, gắn với những giai đoạn hoặc vấn đề có ý nghĩa lịch sử. Tác phẩm không chỉ mang tính chất ghi chép cá nhân, mà còn là phương tiện truyền tải, lưu giữ và lan tỏa tri thức lịch sử, góp phần phản ánh đời sống xã hội qua góc nhìn chủ quan nhưng giàu giá trị tư liệu và cảm nhận của người viết. Từ điển tiếng Việt định nghĩa hồi ký là “thể ký ghi lại những điều còn nhớ sau khi đã trải qua, đã chứng kiến sự việc”7. Theo tác giả Lại Nguyên Ân, “tác phẩm hồi ký là một thiên trần thuật từ ngôi tác giả (“tôi” tác giả, không phải “tôi” hư cấu ở một số tiểu thuyết, truyện ngắn), kể về những sự kiện có thực xảy ra trong quá khứ mà tác giả tham dự hoặc chứng kiến”8.
Lòng yêu nước được hiểu là một hệ thống thống nhất giữa tình cảm, nhận thức, ý chí và hành động của con người đối với Tổ quốc, được hình thành và bồi đắp qua lịch sử lâu dài của dân tộc, biểu hiện ở tình yêu quê hương, đất nước, sự gắn bó với cộng đồng dân tộc, cùng tinh thần sẵn sàng cống hiến, hy sinh vì độc lập, tự do và sự phát triển của đất nước; đồng thời trở thành một giá trị tinh thần bền vững, một động lực quan trọng thúc đẩy sự tồn tại và phát triển của quốc gia. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: “Dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước. Đó là một truyền thống quý báu của ta. Từ xưa đến nay, mỗi khi Tổ quốc bị xâm lăng, thì tinh thần ấy lại sôi nổi, nó kết thành một làn sóng vô cùng mạnh mẽ, to lớn, nó lướt qua mọi sự nguy hiểm, khó khăn, nó nhấn chìm tất cả lũ bán nước và lũ cướp nước”9. Theo tác giả Đặng Xuân Dương, “yêu nước là tình cảm, là trạng thái tâm lý tự nhiên của con người bắt nguồn từ tình yêu gia đình, yêu quê hương, xứ sở, mở rộng ra là tình yêu quê hương, đất nước”; “Yêu nước là tình cảm và tư tưởng thể hiện lòng trung thành và sự yêu thương của con người đối với Tổ quốc; là ý chí và hành động phấn đấu cho độc lập, tự do của dân tộc và sự giàu mạnh của đất nước, được kế thừa, lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác, tạo nên truyền thống tốt đẹp của các quốc gia - dân tộc trên thế giới”10.
Giới trẻ được hiểu là nhóm công dân Việt Nam trong độ tuổi từ 16 đến 30, phù hợp với quy định của Luật Thanh niên năm 2020. Đây là nhóm đang trong giai đoạn chuyển tiếp từ phụ thuộc sang tự chủ, có đặc điểm tâm sinh lý năng động, tiếp thu nhanh, chủ động tìm kiếm và định hình các giá trị cho bản thân. Họ đồng thời chịu tác động mạnh mẽ từ quá trình toàn cầu hóa, tiếp nhận các luồng thông tin, tri thức và văn hóa đa chiều từ trong và ngoài nước. Liên hợp quốc định nghĩa tuổi trẻ (thanh niên) là những người trong độ tuổi từ 15 - 2411. Theo pháp luật Việt Nam, tại Điều I Luật Thanh niên năm 2020 quy định: “Thanh niên là công dân Việt Nam từ đủ 16 đến 30 tuổi”12.
Từ những nghiên cứu nêu trên, có thể đưa ra khái niệm: Truyền thông sách hồi ký lịch sử đến lòng yêu nước của giới trẻ là quá trình khai thác các nội dung của xuất bản phẩm hồi ký lịch sử để chuyển hóa chúng thành những thông điệp có tính khuynh hướng, được phổ biến thông qua đa dạng các nguồn phát, nhằm tác động đến nhận thức, thái độ và hành vi của giới trẻ đối với những hệ giá trị khác nhau của lòng yêu nước.
2. Tác động của hoạt động truyền thông sách hồi ký Gia đình, bạn bè và đất nước đến lòng yêu nước của giới trẻ Việt Nam
Hoạt động truyền thông sách hồi ký Gia đình, bạn bè và đất nước có tác động đến hệ giá trị lòng yêu nước của giới trẻ hiện nay, thể hiện ở những khía cạnh: tư tưởng, tình cảm, thái độ đối với đất nước; tinh thần dựng nước, giữ nước và phát triển đất nước; giữ gìn, phát huy giá trị văn hóa, truyền thống dân tộc; trách nhiệm công dân và ý thức tuân thủ pháp luật; khát vọng cống hiến và tinh thần sáng tạo vì sự phát triển đất nước.
Về tư tưởng, tình cảm, thái độ đối với đất nước, có đến 66,87% giới trẻ có sự nhận thức sâu sắc về lòng tự hào dân tộc và quan tâm đến các vấn đề của đất nước13, vượt trội so với nhận định về sự xúc động đơn thuần. Điều này cho thấy hoạt động truyền thông sách hồi ký có sức tác động sâu sắc, vượt qua phản ứng bề mặt, tạo ra thái độ yêu nước tích cực, bền vững.
Về tinh thần dựng nước, giữ nước, phát triển đất nước, 64,08% giới trẻ có sự nhận thức và thấu hiểu sâu sắc về lịch sử đấu tranh cho độc lập tự do của dân tộc, liên hệ trách nhiệm xây dựng và bảo vệ Tổ quốc với chính bản thân14, điều này phản ánh sự tác động đặc biệt của thông điệp truyền thông cuốn sách hồi ký Gia đình, bạn bè và đất nước đến nhận thức về trách nhiệm bảo vệ đất nước của giới trẻ. Tuy nhiên, giới trẻ vẫn còn có sự e dè khi đứng trước sứ mệnh xây dựng đất nước và hợp tác toàn cầu, do đó, cần thúc đẩy mạnh mẽ hơn tinh thần hành động ở giới trẻ.
Về giữ gìn, phát huy giá trị văn hóa, truyền thống dân tộc, mặc dù vẫn còn những giới hạn trong việc học tập, thấu hiểu hơn giá trị truyền thống dân tộc, song vẫn có 65,01% giới trẻ có sự nhận thức mạnh mẽ về ý thức giữ gìn văn hóa trong môi trường số hiện đại. Điều này cho thấy, việc tác động đến ý thức, hành động tích cực về văn hóa trong môi trường truyền thông số là một trong những điểm nổi bật của hoạt động truyền thông sách hồi ký Gia đình, bạn bè và đất nước.
Về trách nhiệm công dân và ý thức tuân thủ pháp luật, có tới 61,92% giới trẻ đặc biệt tán thành với nghĩa vụ tuân thủ pháp luật15, cho thấy ảnh hưởng tích cực của hoạt động truyền thông sách hồi ký với tinh thần thượng tôn pháp luật, “sống, học tập và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật”. Tuy nhiên, hiện nay, khi đứng trước trách nhiệm chủ động tìm hiểu các chính sách, pháp luật Việt Nam cũng như đấu tranh, lên án những hành vi vi phạm pháp luật, giới trẻ vẫn tồn tại những rào cản khác nhau về mặt tâm lý, kiến thức, trải nghiệm để hành động.
Về cạnh khát vọng cống hiến và tinh thần sáng tạo vì sự phát triển đất nước, có trên 60% giới trẻ đặc biệt nêu cao tinh thần học tập theo những tấm gương anh hùng dân tộc và coi cống hiến là giá trị sống quan trọng, qua đó khẳng định sức lan tỏa mạnh mẽ của hình tượng Anh hùng Lao động Nguyễn Thị Bình trong cuốn sách hồi ký Gia đình, bạn bè và đất nước đã tác động sâu sắc đến khát vọng cống hiến của giới trẻ, khẳng định vai trò quan trọng của truyền thông sách hồi ký trong việc vun đắp lý tưởng sống cao đẹp.
Có thể thấy, hoạt động truyền thông cuốn hồi ký Gia đình, bạn bè và đất nước của Nguyên Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Bình đã đạt được sức lan tỏa rộng khắp cũng như có sự tác động mạnh mẽ đến lòng yêu nước của giới trẻ Việt Nam. Tuy nhiên, sự chênh lệch giữa tỷ lệ tiếp cận truyền thông và tỷ lệ mua, tiêu thụ sách cùng với sự không đồng đều trong hiệu quả tác động ở những khía cạnh khác nhau của lòng yêu nước đã đặt ra yêu cầu về việc nâng cao hiệu quả của hoạt động truyền thông sách hồi ký lịch sử đến lòng yêu nước.
3. Giải pháp thúc đẩy tác động của hoạt động truyền thông sách hồi ký lịch sử đến lòng yêu nước của giới trẻ Việt Nam
Nhóm giải pháp về nguồn lực và tài chính truyền thông.
Thứ nhất, cần xây dựng, bồi dưỡng đội ngũ biên tập viên nhà xuất bản vừa có chuyên môn trong nghiệp vụ gia công, biên tập xuất bản phẩm, vừa có những kỹ năng cần thiết trong xây dựng kế hoạch truyền thông và phối hợp với các nguồn lực truyền thông liên ngành. Việc bồi dưỡng những kỹ năng truyền thông cần thiết cho đội ngũ biên tập viên không chỉ giúp tối ưu hóa chi phí truyền thông, mà còn bảo đảm tính thống nhất, chiều sâu của thông điệp yêu nước khi lan tỏa đến thế hệ trẻ. Người làm truyền thông xuất bản giỏi không chỉ là người “làm nội dung số tốt”, mà còn phải là người biết đọc, biết chọn chi tiết, biết xây dựng bối cảnh tiếp nhận.
Thứ hai, mở rộng hợp tác với đa dạng nguồn lực truyền thông. Bên cạnh việc thắt chặt mối quan hệ với các cơ quan báo chí chính thống, các đơn vị xuất bản cần chủ động mở rộng mạng lưới hợp tác với đa dạng các nguồn lực truyền thông để tối ưu hóa khả năng tiếp cận giới trẻ. Song song với đó, cần đẩy mạnh hợp tác về các nền tảng công nghệ, ứng dụng các loại hình xuất bản điện tử để chuyển hóa nội dung hồi ký sang các định dạng đa phương tiện sinh động. Việc kết nối với các cộng đồng, câu lạc bộ sở thích và các tổ chức Đoàn, Hội tại các trường đại học cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra các “điểm chạm” trực tiếp, từ đó hình thành một hệ sinh thái truyền thông đa chiều, xuyên suốt với nguồn lực hợp tác dồi dào.
Thứ ba, cần có tư duy tổng thể trong việc xây dựng kế hoạch truyền thông xuất bản phẩm ngay từ đầu để có thể cân đối ngân sách phù hợp, đầu tư cho truyền thông xuất bản. Việc xây dựng tư duy thiết kế tổng thể kế hoạch truyền thông ngay từ giai đoạn tiền xuất bản là điều kiện để tối ưu hóa nguồn lực tài chính và bảo đảm tính thống nhất trong thông điệp lòng yêu nước. Tư duy này cho phép các đơn vị xuất bản tính toán chi tiết định mức đầu tư cho các hạng mục quan trọng như sản xuất nội dung sáng tạo, thiết kế bộ nhận diện hình ảnh hiện đại hay tổ chức các sự kiện trải nghiệm đa giác quan nhằm thu hút giới trẻ. Đồng thời, việc xây dựng kế hoạch tổng thể giúp xác định rõ các giai đoạn mục tiêu, từ tạo độ phủ thương hiệu đến thúc đẩy hành vi mua và nuôi dưỡng cộng đồng độc giả, giúp hạn chế tối đa các chi phí phát sinh ngoài ý muốn. Bằng cách chuyên nghiệp hóa quy trình hoạch định ngân sách và dự báo rủi ro, đơn vị xuất bản có thể tự tin đầu tư vào những sản phẩm truyền thông chất lượng cao, xứng tầm với giá trị tư tưởng của sách hồi ký lịch sử. Đây chính là đòn bẩy để chuyển đổi từ tư duy “cắt giảm chi phí” sang “đầu tư chiến lược”, tạo ra những cú hích truyền thông đủ mạnh để lan tỏa tinh thần dân tộc tới thế hệ tương lai.
Nhóm giải pháp về chiến lược nội dung truyền thông.
Thứ nhất, đẩy mạnh xây dựng nội dung truyền thông đa kênh, liên tục, có sự hỗ trợ lẫn nhau và truyền tải thông điệp thống nhất trước, trong và sau khi phát hành. Chiến lược truyền thông cho sách hồi ký lịch sử cần được vận hành như một dòng chảy thông tin liên tục, bắt đầu từ giai đoạn “nhá hàng” để khơi gợi sự tò mò cho đến các hoạt động tri ân, chăm sóc hậu phát hành. Thay vì các bài đăng đơn lẻ, đơn vị xuất bản cần thiết lập một hệ sinh thái nội dung đa nền tảng, nơi mỗi kênh từ Facebook, TikTok đến YouTube hay website chính thống đều đóng vai trò là một mắt xích trong hành trình trải nghiệm của độc giả. Sự thống nhất về thông điệp cốt lõi và hình ảnh nhận diện xuyên suốt các giai đoạn không chỉ giúp gia tăng độ nhận diện thương hiệu, mà còn góp phần củng cố niềm tin vào giá trị tư tưởng của tác phẩm. Việc duy trì tần suất xuất hiện liên tục giúp lòng yêu nước và các bài học lịch sử không bị lãng quên sau các đợt cao điểm truyền thông, mà dần thẩm thấu và trở thành một phần trong nhận thức thường nhật của giới trẻ. Sự cộng hưởng giữa sức lan tỏa mạnh mẽ của mạng xã hội trong giai đoạn đầu và chiều sâu phân tích của báo chí, video dài trong giai đoạn sau sẽ tạo nên một chiến dịch truyền thông toàn diện.
Thứ hai, phát triển những nội dung truyền thông mang tính tương tác, tranh biện, gợi mở các góc nhìn. Để phá vỡ rào cản về sự khô khan của dòng sách hồi ký, truyền thông cần chuyển dịch từ độc thoại một chiều sang đối thoại đa chiều, đặt người trẻ vào vị trí của những người cùng kiến tạo lịch sử. Các đơn vị xuất bản cần mạnh dạn xây dựng những nội dung mang tính gợi mở, đặt ra các câu hỏi giả định hoặc các vấn đề tranh luận sôi nổi về bối cảnh lịch sử để kích thích tư duy phản biện và sự chủ động tìm kiếm tri thức của độc giả. Khi được trao quyền phát biểu và nhìn nhận lịch sử dưới những lăng kính cá nhân mới mẻ, độc giả trẻ sẽ hình thành sợi dây liên kết cảm xúc chặt chẽ với nhân vật và sự kiện trong sách. Đây chính là chìa khóa để biến những trang hồi ký tĩnh lặng thành những cuộc thảo luận sống động, giúp lòng yêu nước không còn là khái niệm trừu tượng, mà trở thành niềm tự hào, được nuôi dưỡng qua những góc nhìn đa dạng và sự thấu hiểu sâu sắc.
Thứ ba, kết nối nội dung lịch sử với đời sống đương đại của người trẻ. Một trong những rào cản lớn nhất khiến sách hồi ký lịch sử khó chạm đến người trẻ hiện nay là nhận thức đây là câu chuyện “của thế hệ khác, thời đại khác”. Do đó, nội dung truyền thông cần chủ động phá vỡ rào cản này bằng cách xây dựng những “cầu nối thế hệ” - đặt các giá trị, lựa chọn và tinh thần của nhân vật trong hồi ký vào đối thoại với những thách thức mà người trẻ đang đối mặt hiện nay. Cách tiếp cận này giúp sách hồi ký lịch sử không chỉ là tài liệu lưu giữ quá khứ, mà trở thành một nguồn tham chiếu có giá trị cho đời sống tinh thần của thế hệ trẻ.
Nhóm giải pháp về hình thức và kênh truyền thông.
Thứ nhất, xây dựng chiến lược đa kênh có phân vai rõ ràng. Vấn đề hiện nay không phải là thiếu kênh truyền thông, mà là các kênh đang hoạt động thiếu sự phối hợp. Giải pháp là xây dựng một ma trận kênh truyền thông, trong đó mỗi kênh đảm nhận một vai trò cụ thể và bổ trợ cho nhau:
- TikTok: đóng vai trò khơi gợi ban đầu, thu hút sự chú ý lần đầu bằng các video ngắn khai thác chi tiết cảm xúc hoặc chi tiết bất ngờ từ hồi ký.
- Facebook: đóng vai trò “không gian thảo luận” - nơi đăng tải các bài viết dài hơn, câu hỏi mở và tạo ra cuộc đối thoại giữa những người đã đọc sách.
- YouTube: đóng vai trò “chiều sâu”- nơi phát triển các video tài liệu ngắn, buổi tọa đàm trực tuyến hoặc cuộc trò chuyện với nhân chứng lịch sử liên quan đến nội dung hồi ký.
- Báo chí, truyền hình và sự kiện trực tiếp: đóng vai trò “bảo chứng uy tín”- nơi để tương tác với người làm sách, tác giả và là diễn đàn phân tích chuyên sâu từ giới học thuật và chuyên gia, giúp xác lập giá trị tư tưởng và lịch sử của cuốn sách, tạo nền tảng tin cậy cho toàn bộ chiến dịch.
Thứ hai, khai thác hình thức truyền thông trải nghiệm trực tiếp tại các không gian có ý nghĩa lịch sử. Đối với một cuốn hồi ký lịch sử như Gia đình, bạn bè và đất nước hay các sách hồi ký lịch sử khác, không gian vật lý có sức gợi cảm xúc đặc biệt, trong khi không gian số khó có thể thay thế được. Các hoạt động như tổ chức buổi ra mắt sách tại những địa điểm lịch sử có liên quan, triển lãm tư liệu kèm trưng bày sách tại trường học hay các buổi đọc sách cộng đồng tại không gian công cộng đều là những hình thức tạo ra trải nghiệm có chiều sâu cảm xúc. Những trải nghiệm này không chỉ có giá trị tự thân, mà còn tạo ra nguồn nội dung phong phú để đăng tải trên các kênh số sau đó, một buổi tọa đàm xúc động có thể tạo ra hàng chục đoạn clip ngắn có sức lan tỏa cao trên mạng xã hội.
Thứ ba, phát triển hợp tác với hệ thống giáo dục và tổ chức thanh niên để mở rộng truyền thông theo nhiều hình thức mới. Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh với mạng lưới phủ rộng toàn quốc là đối tác truyền thông tự nhiên và hiệu quả nhất cho dòng sách hồi ký lịch sử. Hợp tác này có thể được triển khai theo nhiều cấp độ: từ việc đưa sách vào tủ sách của các chi đoàn cơ sở, tổ chức các buổi đọc sách và thảo luận trong sinh hoạt đoàn, đến các cuộc thi viết cảm nhận sau khi đọc sách với giải thưởng có ý nghĩa. Ưu điểm của kênh này là tiếp cận được nhóm đối tượng trẻ một cách có hệ thống và trong bối cảnh đã có sự định hướng về giá trị, thay vì phụ thuộc vào sự ngẫu nhiên của thuật toán mạng xã hội.
1. Tetiana Yezhyzhanska, Tetiana Krainikova, Larysa Masimova. (2019), “Book PR: do readers influence on the communication of publishing company?”, Innovative Marketing, 15(4)/2019, tr. 66-77.
2. Nguyễn Thị Ngọc Vân: "Quản trị truyền thông marketing tại các công ty kinh doanh dòng sách self-help (tự lực) - Khảo sát Công ty Cổ phần sách Thái Hà và Công ty Cổ phần Văn hóa và Truyền thông Nhã Nam", Luận văn Thạc sĩ, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, 2022.
3. Ana-Maria Osadci-Baciu, Alexandra Zbuchea: “Communication between publishers and the public: the magnetic effect of social media”, Perspective Politice, Special Issue, 2023, tr.143-156.
4. Abdulrasheed Afolabi, Izzal Asnira Zolkepli: “Digital Marketing Communication for Book Publishing in Nigeria: Exploring the Role of Social Media Strategy”, Journal of Information and Knowledge Management, 13(2)/2023, tr. 26-45.
5. Dương Xuân Sơn: Giáo trình lý luận báo chí truyền thông, Nxb. Giáo dục Việt Nam, Hà Nội, 2015.
6. Tạ Ngọc Tấn: Truyền thông đại chúng, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2001.
7. Viện Ngôn ngữ học (Hoàng Phê chủ biên): Từ điển tiếng Việt, Nxb. Đà Nẵng, 2003.
8. Đỗ Đức Hiểu (Chủ biên), Nguyễn Huệ Chi, Phùng Văn Tửu, Trần Hữu Tá: Từ điển văn học (Bộ mới), Nxb. Thế giới, Hà Nội, 2004.
9. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2025, t. 7, tr. 38.
10. Đặng Xuân Dương: "Giáo dục truyền thống yêu nước Việt Nam cho học viên các trường Công an nhân dân ở nước ta hiện nay", Luận án Tiến sĩ, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội, 2024.
11. United Nations: Definition of Youth, https://www.un.org/esa/socdev/documents/youth/
fact-sheets/youth-definition.pdf.
12. Quốc hội: Luật Thanh niên, https://datafiles.chinhphu.vn/cpp/files/vbpq/2020/07/57.
signed.pdf.
13, 14, 15. Theo số liệu điều tra khảo sát của tác giả.
