Tham nhũng, tiêu cực là "giặc nội xâm" nguy hiểm, ăn mòn đạo đức cán bộ, xói mòn lòng tin của nhân dân, làm suy yếu đảng, chính quyền và chặn tiến trình phát triển đất nước. Trong nhiều năm qua, Đảng và Nhà nước ta đã coi phòng, chống tham nhũng, tiêu cực là nhiệm vụ trọng tâm, thường xuyên, lâu dài, và quyết liệt. Trong đó, thực hành dân chủ ở cơ sở được coi là một trong những giải pháp thiết thực, thiếu yếu nhằm phát huy vai trò làm chủ, làm chủ động và làm giám sát của nhân dân.
1. Vai trò của thực hành dân chủ ở cơ sở trong phòng, chống tham nhũng, tiêu cực
Thực hành dân chủ ở cơ sở không chỉ là biểu hiện sinh động của quyền làm chủ của nhân dân mà còn là cơ chế kiểm soát quyền lực hữu hiệu, góp phần phòng, chống tham nhũng, tiêu cực một cách bền vững từ gốc. Bản chất của dân chủ là để bảo đảm mọi quyền lực thuộc về nhân dân, và khi quyền lực ấy được thể chế hóa bằng các hình thức dân chủ trực tiếp, dân chủ đại diện, đặc biệt là dân chủ ở cơ sở thì quyền kiểm tra, giám sát của nhân dân đối với cán bộ, công chức, cơ quan nhà nước được phát huy, làm cho quyền lực không bị tha hóa. Thực tế cho thấy, tham nhũng và tiêu cực thường phát sinh trong môi trường thiếu minh bạch, thiếu giám sát, nơi quyền lực bị tập trung quá mức mà không có cơ chế kiểm soát từ bên ngoài. Do vậy, phát huy quyền dân chủ ở cơ sở chính là tạo ra và củng cố “lá chắn” từ nhân dân đối với các biểu hiện lợi dụng quyền lực vì mục đích cá nhân. Theo đó, việc bảo đảm để người dân được trực tiếp tham gia bàn bạc, quyết định hoặc giám sát những vấn đề thiết thân với đời sống cộng đồng như xây dựng kết cấu hạ tầng, phân bổ ngân sách địa phương, tuyển chọn cán bộ cơ sở, giải phóng mặt bằng, hỗ trợ chính sách… sẽ làm gia tăng áp lực công khai, minh bạch đối với hoạt động của chính quyền, đồng thời hạn chế tối đa nguy cơ lợi dụng chức quyền để trục lợi. Đây là cơ chế “kiểm soát mềm” nhưng hiệu quả, phát huy quyền giám sát từ cộng đồng như một thiết chế bổ trợ cho các cơ quan thanh tra, kiểm tra, điều tra vốn thường có độ trễ trong phản ứng.
Trong thực tiễn quản lý ở cấp xã, phường, thị trấn, việc thực hành dân chủ ở cơ sở đã phát huy rõ vai trò “tai mắt của nhân dân” trong phát hiện dấu hiệu sai phạm, lạm dụng quyền lực. Khi người dân được biết, được bàn và được giám sát công khai các dự án, chương trình đầu tư thì cơ hội tham nhũng sẽ bị thu hẹp; cán bộ, công chức sẽ phải cân nhắc kỹ lưỡng hơn trong từng quyết định, tránh tình trạng áp đặt hoặc cố tình che giấu sai phạm. Từ khi triển khai Pháp lệnh thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn (năm 2007) và mới đây là Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (năm 2022), các hình thức thực hiện dân chủ ngày càng đa dạng và có chiều sâu hơn: từ hội nghị nhân dân, tổ chức lấy ý kiến trực tiếp, đến các hòm thư góp ý, đường dây nóng, tiếp công dân định kỳ, thậm chí là qua mạng xã hội và cổng thông tin điện tử. Những hình thức này nếu được thực thi thực chất sẽ tạo ra áp lực giám sát mạnh mẽ đối với chính quyền và cán bộ cơ sở. Mỗi người dân trong cộng đồng trở thành một chủ thể phản biện, góp ý, cung cấp thông tin về dấu hiệu bất thường, từ đó thúc đẩy quá trình xử lý vi phạm kịp thời, đúng pháp luật, đúng người, đúng việc.
Bên cạnh đó, một khía cạnh rất quan trọng là dân chủ ở cơ sở góp phần tạo ra tâm lý “tự phòng, tự cảnh tỉnh” trong đội ngũ cán bộ. Khi mọi hành vi, lời nói, quyết định của cán bộ đều được nhân dân để ý, theo dõi, phản ánh, thì chính bản thân người cán bộ buộc phải rèn luyện đạo đức công vụ, nâng cao tinh thần trách nhiệm, không để sơ hở dẫn đến vi phạm. Đây là một loại “chế tài xã hội” tự nhiên nhưng có tác dụng bền bỉ, sâu rộng, và là một yếu tố tinh thần mạnh mẽ giúp ngăn ngừa nguy cơ tha hóa. Đồng thời, sự hiện diện tích cực và thường xuyên của nhân dân trong quá trình ra quyết định, triển khai và giám sát các hoạt động ở cơ sở cũng là điều kiện để nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và góp phần củng cố niềm tin của nhân dân đối với Đảng và chính quyền. Một khi người dân thấy ý kiến của mình được lắng nghe, nguyện vọng được giải quyết, kiến nghị được phản hồi, thì họ sẽ chủ động hơn trong hợp tác, tham gia quản trị, góp phần đẩy lùi tâm lý thờ ơ, bàng quan trước sai phạm - vốn là “kẽ hở” để tham nhũng, tiêu cực phát triển.
Điều đáng chú ý là nhiều vụ việc tiêu cực được phát hiện trong thời gian qua đều có sự đóng góp quan trọng của người dân tại cơ sở. Ví dụ, qua các hội nghị nhân dân, các buổi tiếp xúc cử tri, nhiều nội dung tố giác vi phạm về đất đai, tài chính công, lạm quyền, lợi ích nhóm đã được tiếp nhận, xử lý, trở thành cơ sở cho các cuộc thanh tra, điều tra sau này. Chính quyền càng công khai, minh bạch, người dân càng tin tưởng và mạnh dạn phản ánh, góp phần hình thành một môi trường “tự giám sát” ngay trong nội bộ cộng đồng. Thực hành dân chủ ở cơ sở, nếu được triển khai đồng bộ với các thiết chế phòng, chống tham nhũng khác như kê khai tài sản, kiểm toán, thanh tra chuyên ngành… sẽ tạo ra thế “kiềng ba chân” vững chắc, vừa ngăn ngừa từ xa, vừa cảnh báo sớm, vừa xử lý kịp thời, triệt để những hành vi tiêu cực, vi phạm pháp luật. Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số, việc thực hiện dân chủ ở cơ sở thông qua các nền tảng trực tuyến (như công khai ngân sách xã qua cổng thông tin, lấy ý kiến qua ứng dụng di động, khảo sát trực tuyến, mạng xã hội của chính quyền…) đã mở rộng không gian giám sát của người dân, xóa bỏ rào cản về khoảng cách địa lý, thời gian, góp phần nâng cao hiệu quả giám sát xã hội và giảm chi phí thực thi chính sách.
Tóm lại, thực hành dân chủ ở cơ sở là “tuyến đầu” trong việc phát huy vai trò nhân dân - chủ thể cao nhất của quyền lực nhà nước vào cuộc chiến chống tham nhũng, tiêu cực. Nếu ví các thiết chế kiểm tra, thanh tra, kiểm toán là những công cụ hành chính - pháp lý nhằm “phát hiện và xử lý”, thì dân chủ cơ sở là “phòng tuyến nhân dân” nhằm “ngăn ngừa và cảnh báo” ngay từ đầu. Càng mở rộng dân chủ thực chất, càng khuyến khích người dân tham gia giám sát thì càng tạo nên áp lực xã hội mạnh mẽ, khiến cho hành vi tham nhũng không còn “đất sống”. Tư tưởng nhất quán của Đảng ta là: “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát và dân thụ hưởng”, trong đó “dân giám sát” là một hình thức quyền lực đặc biệt quan trọng vừa là biểu hiện của quyền dân chủ, vừa là phương tiện bảo vệ dân chủ, giữ gìn kỷ cương, pháp luật và đạo đức công vụ. Do vậy, phát huy dân chủ ở cơ sở chính là phát huy trí tuệ, trách nhiệm, sức mạnh và uy tín của nhân dân trong công cuộc xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, trong đó không có chỗ đứng cho tham nhũng, tiêu cực.
2. Những vấn đề đặt ra
Bên cạnh những kết quả tích cực đã đạt được, thực hành dân chủ ở cơ sở trong phòng, chống tham nhũng, tiêu cực hiện nay vẫn đang đối diện với nhiều hạn chế, bất cập cả về thể chế, tổ chức thực hiện và nhận thức xã hội. Trên thực tế, không ít nơi vẫn tồn tại tình trạng dân chủ hình thức, dân chủ “trên giấy”, hoặc dân chủ bị chi phối bởi lợi ích nhóm, bởi mối quan hệ thân hữu giữa cán bộ cơ sở với một số thành phần trong cộng đồng. Một trong những bất cập nổi bật là việc công khai, minh bạch thông tin tại nhiều địa phương vẫn chưa đúng, chưa đủ và chưa đến được với đối tượng cần tiếp cận - đó là nhân dân. Những nội dung lẽ ra phải công khai như: dự toán ngân sách, kết quả đấu thầu, kế hoạch sử dụng đất, phân bổ các nguồn hỗ trợ an sinh xã hội… nhiều khi chỉ được niêm yết sơ sài, thiếu cập nhật, hoặc thực hiện mang tính chiếu lệ. Ở một số nơi, cán bộ cơ sở còn cố tình che giấu thông tin, chỉ công khai những nội dung “đẹp”, né tránh hoặc làm mờ nhạt những nội dung có thể gây tranh cãi. Điều này làm cho người dân thiếu căn cứ để thực hiện quyền giám sát, kiến nghị; vô hình trung, tạo “vùng tối” cho tham nhũng và tiêu cực nảy sinh.
Một thực trạng đáng lo ngại khác là chất lượng thực hành dân chủ ở cơ sở hiện vẫn còn phụ thuộc lớn vào nhận thức, bản lĩnh và trình độ của đội ngũ cán bộ cấp xã. Không ít cán bộ, công chức cơ sở, nhất là ở những địa phương vùng sâu, vùng xa vẫn chưa hiểu đúng, hiểu đầy đủ về vai trò, giá trị và nguyên tắc thực hành dân chủ. Họ có thể xem việc tổ chức họp dân, lấy ý kiến, trả lời kiến nghị… là việc làm mang tính thủ tục, là “trách nhiệm hành chính” hơn là nghĩa vụ chính trị và đạo đức công vụ. Trong khi đó, năng lực tổ chức thực hiện của chính quyền cấp cơ sở cũng còn nhiều mặt hạn chế, nhất là khi đối diện với những vụ việc phức tạp, có yếu tố mâu thuẫn lợi ích. Cách thức tổ chức các hình thức dân chủ như hội nghị nhân dân, đối thoại với lãnh đạo, tiếp xúc cử tri… còn rập khuôn, thiếu sáng tạo, thiếu công cụ hỗ trợ hiện đại. Việc tiếp nhận, xử lý ý kiến, kiến nghị của nhân dân sau khi tổ chức các hoạt động dân chủ cũng thiếu quy trình cụ thể, không có cơ chế theo dõi, phản hồi và trách nhiệm giải trình rõ ràng. Điều này dẫn đến tình trạng “nói cho có”, “nghe rồi để đấy”, khiến người dân dần mất niềm tin, không còn hứng thú và chủ động tham gia các hoạt động giám sát cộng đồng.
Một nguyên nhân sâu xa khác là chưa có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền và các tổ chức chính trị - xã hội, nhất là Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể nhân dân trong thực hiện giám sát, phản biện xã hội. Ở nhiều nơi, các tổ chức này chưa thật sự phát huy vai trò làm cầu nối giữa Đảng, Nhà nước với nhân dân; thiếu chủ động trong tổ chức giám sát các vấn đề dân sinh, dễ nảy sinh tiêu cực như: quản lý đất đai, chi tiêu công, xây dựng nông thôn mới, an sinh xã hội… Việc tổ chức các ban giám sát đầu tư của cộng đồng, ban thanh tra nhân dân ở cơ sở tuy đã được quy định trong luật nhưng nhiều nơi chỉ thực hiện hình thức, thiếu nhân lực, thiếu kinh phí, thiếu chuyên môn, nên hiệu quả không cao. Cơ chế bảo vệ người dân khi tố cáo, khi cung cấp thông tin về hành vi tham nhũng, tiêu cực cũng chưa thực sự vững chắc. Thực tế cho thấy, một số trường hợp người dân bị gây khó dễ, thậm chí bị trả thù khi tham gia tố cáo, phản ánh hành vi vi phạm của cán bộ, công chức. Điều này tạo nên tâm lý e ngại, né tránh trong quần chúng, làm cho dân chủ ở cơ sở không phát huy hết vai trò vốn có của nó.
Một vấn đề khác không thể không nhắc đến là tác động của các yếu tố văn hóa - xã hội đến hiệu quả thực hành dân chủ ở cơ sở. Ở nhiều địa phương, nhất là những vùng nông thôn truyền thống, tình trạng “nể nang, cả nể”, “dĩ hòa vi quý” vẫn phổ biến, khiến người dân ngần ngại khi góp ý hay phản ánh tiêu cực của cán bộ “làng mình”, “xã mình”. Một bộ phận người dân còn có tâm lý buông xuôi, mặc định “việc công là việc của cán bộ”, dẫn đến sự thờ ơ, thiếu quan tâm đến những nội dung chính sách có ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của chính mình. Đặc biệt, trong một số vụ việc tiêu cực nghiêm trọng đã từng xảy ra, có những biểu hiện người dân biết nhưng không nói, vì lo sợ bị cô lập, bị trả thù, hoặc đơn giản là không tin vào hiệu quả xử lý của chính quyền. Đây là hệ quả của việc dân chủ chưa được gắn liền với pháp quyền, khi người dân chưa được bảo đảm đủ quyền và công cụ để thực hiện dân chủ một cách an toàn và hiệu quả.
Trong bối cảnh chuyển đổi số và yêu cầu xây dựng chính quyền số, việc ứng dụng công nghệ thông tin vào thực hành dân chủ ở cơ sở tuy đã được quan tâm nhưng triển khai còn manh mún, thiếu đồng bộ. Nhiều địa phương chưa có nền tảng trực tuyến hiệu quả để người dân tiếp cận thông tin, gửi kiến nghị, phản ánh, hoặc tham gia lấy ý kiến công khai. Nơi có thì lại thiếu đội ngũ vận hành, thiếu sự hướng dẫn cụ thể cho người dân - đặc biệt là người lớn tuổi, người dân tộc thiểu số dẫn đến khoảng cách số ngày càng lớn, tạo nguy cơ “phân hóa dân chủ” giữa các vùng, miền và nhóm dân cư. Thêm vào đó, việc kết nối giữa cơ sở dữ liệu hành chính với hoạt động giám sát xã hội còn lỏng lẻo; chưa có một hệ thống tích hợp minh bạch hóa đầy đủ thông tin phục vụ công tác dân chủ - giám sát ở cơ sở.
Từ thực trạng nêu trên, có thể khẳng định rằng: để thực hành dân chủ ở cơ sở thực sự trở thành công cụ hiệu quả trong phòng, chống tham nhũng, tiêu cực, cần có sự thay đổi đồng bộ về thể chế, nhận thức, năng lực tổ chức và môi trường xã hội. Phải chuyển từ tư duy “ban phát dân chủ” sang “thừa nhận và bảo đảm thực thi quyền lực của nhân dân” một cách thực chất; từ mô hình dân chủ hình thức sang dân chủ có chiều sâu, có ràng buộc trách nhiệm, có cơ chế phản hồi minh bạch và có công cụ bảo vệ quyền dân. Đây chính là thước đo năng lực quản trị hiện đại, là nền tảng để xây dựng một nhà nước thật sự “của dân, do dân, vì dân”, nơi mọi biểu hiện tha hóa quyền lực đều không thể tồn tại trong ánh sáng của công khai, minh bạch và giám sát cộng đồng.
3. Giải pháp phát huy vai trò thực hành dân chủ ở cơ sở trong phòng, chống tham nhũng, tiêu cực
Để thực hành dân chủ ở cơ sở thực sự trở thành một thiết chế hiệu quả trong kiểm soát quyền lực và phòng, chống tham nhũng, tiêu cực, cần triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp về thể chế, tổ chức thực hiện, nhận thức xã hội và công cụ hỗ trợ. Trong đó, một số giải pháp cụ thể sau đây là đặc biệt quan trọng:
Một là, tiếp tục hoàn thiện thể chế về thực hành dân chủ ở cơ sở, bảo đảm đồng bộ, thống nhất giữa Hiến pháp, luật pháp và các văn bản hướng dẫn thi hành. Trọng tâm là triển khai nghiêm túc Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (năm 2022), trong đó quy định rõ các nội dung người dân được biết, được bàn, được quyết định, được giám sát và được thụ hưởng. Cần sớm ban hành và chuẩn hóa hệ thống biểu mẫu, quy trình công khai thông tin, lấy ý kiến nhân dân và giám sát cộng đồng trên phạm vi toàn quốc. Đồng thời, tăng cường thanh tra, kiểm tra việc thực hiện dân chủ ở cơ sở; xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm quy định về công khai, minh bạch, hoặc cố tình ngăn cản quyền giám sát của người dân. Việc thể chế hóa các nguyên tắc dân chủ phải được gắn chặt với yêu cầu bảo vệ người dân khi thực hiện quyền giám sát, tố cáo, góp phần tạo dựng môi trường chính trị - pháp lý lành mạnh, thuận lợi cho sự tham gia tích cực của nhân dân.
Hai là, nâng cao nhận thức, trách nhiệm và năng lực thực thi dân chủ của đội ngũ cán bộ, công chức, nhất là ở cấp cơ sở. Cần xác định rõ rằng: thực hành dân chủ không phải là nhiệm vụ “thêm vào” mà là một chức trách cốt lõi của quản trị nhà nước. Do đó, phải đưa nội dung dân chủ cơ sở và giám sát cộng đồng vào chương trình đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức từ trung ương đến địa phương. Phải coi trình độ thực hiện dân chủ là một tiêu chí quan trọng trong đánh giá, bổ nhiệm, khen thưởng cán bộ. Đặc biệt, cần khắc phục tình trạng “hành chính hóa” trong thực hành dân chủ - tức là chỉ tổ chức lấy ý kiến, tổ chức hội nghị nhân dân, hoặc công khai thông tin một cách hình thức, chiếu lệ. Thay vào đó, cần đổi mới tư duy của đội ngũ cán bộ theo hướng “cởi mở - cầu thị - minh bạch - trách nhiệm giải trình”, biến dân chủ thành hành động cụ thể gắn liền với hiệu quả quản lý nhà nước.
Ba là, tăng cường vai trò chủ động của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội trong phát hiện, giám sát và phản biện xã hội. Cần có cơ chế cụ thể, thiết thực và khả thi để các tổ chức này không chỉ làm “trung gian truyền đạt ý kiến” mà trở thành “tổ chức tham gia quản trị” thực sự. Cần kiện toàn các ban thanh tra nhân dân, ban giám sát đầu tư cộng đồng ở các đơn vị cơ sở, bảo đảm đầy đủ về nhân lực, kinh phí, kỹ năng và quyền hạn pháp lý. Đồng thời, cần đổi mới cách thức tổ chức hoạt động giám sát của các đoàn thể theo hướng linh hoạt, gần dân, sâu sát với thực tế địa bàn, nhất là trong các lĩnh vực có nguy cơ tham nhũng cao như: quy hoạch xây dựng, đất đai, tài chính công, chi tiêu ngân sách xã, chính sách an sinh xã hội. Tăng cường cơ chế phối hợp ba bên giữa chính quyền - Mặt trận - nhân dân trong xử lý kiến nghị sau giám sát, bảo đảm phản hồi đầy đủ và có trách nhiệm giải trình cụ thể.
Bốn là, phát triển và ứng dụng công nghệ số trong thực hành dân chủ ở cơ sở, nhằm tăng tính minh bạch, tiện lợi và khả năng tiếp cận của người dân. Trước hết, cần xây dựng cổng thông tin điện tử cấp xã/thôn, ứng dụng di động, và các nền tảng số phù hợp với trình độ dân trí từng địa phương, để công khai các nội dung cần thiết như: kế hoạch phát triển, chi tiêu ngân sách, quy hoạch đất đai, kết quả đấu thầu, tình hình giải quyết khiếu nại, tố cáo… Đồng thời, tạo điều kiện để người dân có thể gửi phản ánh, kiến nghị, theo dõi tiến độ xử lý, và đánh giá mức độ hài lòng qua các công cụ trực tuyến. Phải bảo đảm an toàn thông tin và bảo mật danh tính người dân trong các phản ánh tiêu cực. Bên cạnh đó, cần tổ chức các hoạt động truyền thông, tập huấn kỹ năng sử dụng công cụ số cho người dân, đặc biệt là người cao tuổi, người dân tộc thiểu số, phụ nữ và thanh niên ở nông thôn - nhóm dân cư dễ bị bỏ lại phía sau trong quá trình chuyển đổi số.
Năm là, xây dựng văn hóa chính trị dân chủ trong cộng đồng, khơi dậy tinh thần trách nhiệm công dân và ý thức giám sát xã hội. Việc thực hành dân chủ chỉ hiệu quả khi người dân thấy đó là quyền lợi và nghĩa vụ của mình chứ không chỉ là một cơ chế do nhà nước tạo ra. Cần đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục chính trị – pháp luật, gắn với việc thực hiện phong trào thi đua yêu nước, xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư, nếp sống văn minh. Cần tạo điều kiện để người dân mạnh dạn lên tiếng, phản ánh các hành vi tiêu cực, bảo đảm không bị trù dập, kỳ thị, hoặc loại trừ xã hội. Đặc biệt, cần phát huy vai trò của đội ngũ người có uy tín, già làng, trưởng bản, các chức sắc tôn giáo, nhà báo và trí thức ở cơ sở như những “ngọn đuốc xã hội” thắp sáng tinh thần dân chủ, liêm chính và đồng hành cùng cộng đồng trong chống lại biểu hiện tiêu cực, tham nhũng.
Tóm lại, phát huy vai trò thực hành dân chủ ở cơ sở không chỉ góp phần hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực mà còn tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của đất nước. Khi nhân dân thực sự là chủ thể giám sát, thì mọi biểu hiện tha hóa quyền lực đều không thể tồn tại lâu dài. Những giải pháp nêu trên, nếu được tổ chức thực hiện bài bản, đồng bộ và có sự giám sát hiệu quả, sẽ giúp dân chủ ở cơ sở trở thành “lá chắn mềm” nhưng bền bỉ, vừa ngăn chặn tham nhũng từ gốc, vừa làm sâu sắc thêm mối quan hệ máu thịt giữa Đảng, Nhà nước và nhân dân.
