1. Đảng Cộng sản Việt Nam là yếu tố chủ đạo của mối quan hệ
Sự lãnh đạo, cầm quyền của Đảng là kết quả của quá trình lãnh đạo cách mạng đúng đắn qua các thời kỳ, từ đó Đảng được nhân dân tin tưởng để tiếp tục cầm quyền, lãnh đạo sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Phạm vi Đảng lãnh đạo, cầm quyền là toàn diện. Chủ tịch Hồ Chí Minh đưa ra quan niệm: “Dân không đủ muối, Đảng phải lo. Dân không có gạo ăn đủ no, dân không có vải mặc đủ ấm, Đảng phải lo. Các cháu bé không có trường học, Đảng phải lo... Việc xây dựng chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản, đấu tranh giành thống nhất nước nhà, Đảng phải lo. Ngay đến cả tương, cà, mắm, muối của dân, Đảng đều phải lo”1.
Đảng “lãnh đạo toàn diện” phải bảo đảm: 1. Đường lối chính trị chung nhất. Sự lãnh đạo của Đảng còn thông qua cơ quan lập pháp là Quốc hội để thể chế hóa cương lĩnh, quan điểm, chủ trương, đường lối của Đảng. 2. Sự lãnh đạo toàn diện của Đảng thông qua tất cả các tổ chức đảng trong hệ thống chính trị. 3. Đảng lãnh đạo toàn diện thông qua đội ngũ cán bộ, đảng viên, nhất là người đứng đầu các cơ quan nhà nước và các tổ chức đoàn thể chính trị - xã hội.
Sự lãnh đạo của Đảng là yếu tố chủ đạo trong mối quan hệ giữa Đảng, Nhà nước và Nhân dân. Không chấp nhận đa nguyên chính trị và đa đảng đối lập là quyết sách chính trị hoàn toàn đúng đắn, song cần tránh một số nguy cơ có thể dẫn đến việc Đảng bị thoái hóa, biến chất như sau:
1. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam có chức năng phản biện là cần thiết, nhưng nếu phản biện không đúng, không đủ thì Đảng sẽ dễ chủ quan, duy ý chí, đường lối chính trị dễ mắc sai lầm, mất dân chủ và không bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân cũng như không bảo đảm và phát huy vai trò quản lý của Nhà nước.
2. Đảng có lúc đứng trước nguy cơ thoái hóa, biến chất. Ngay từ Đại hội X (năm 2006), Đảng đã cho rằng: “Thoái hóa, biến chất về chính trị, tư tưởng, về đạo đức, lối sống; tệ quan liêu, tham nhũng, lãng phí, sách nhiễu dân trong một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên diễn ra nghiêm trọng, kéo dài chưa được ngăn chặn, đẩy lùi, nhất là trong các cơ quan công quyền, các lĩnh vực xây dựng cơ bản, quản lý đất đai, quản lý doanh nghiệp nhà nước và quản lý tài chính, làm giảm lòng tin của nhân dân đối với Đảng. Đó là một nguy cơ lớn liên quan đến sự sống còn của Đảng, của chế độ”2. Lần đầu tiên Báo cáo về công tác xây dựng Đảng đã thẳng thẳn chỉ rõ: “Vẫn còn tình trạng “chạy chức”, “chạy quyền”, “chạy tội”, “chạy bằng cấp””3.
3. Đảng suy yếu còn biểu hiện ở việc có lúc, có nơi lòng tin của nhân dân đối với Đảng bị suy giảm; vai trò, chức năng, nhiệm vụ của Đảng và Nhà nước có những biểu hiện của sự lệch chuẩn. Khi đó, cơ chế Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, Nhân dân làm chủ cũng bị phá vỡ.
Do đó, có thể khẳng định rằng: Đảng chính là chủ thể, là yếu tố đóng vai trò trung tâm, quyết định sự vận hành của cơ chế Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, Nhân dân làm chủ.
2. Nhà nước quản lý - Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng
Ở nước ta, Đảng Cộng sản Việt Nam đóng vai trò hạt nhân trong hệ thống chính trị và toàn xã hội. Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam cùng với Đảng cầm quyền thực hiện chức năng tổ chức, quản lý và kiến tạo sự phát triển của xã hội.
Về mặt lý luận, trong mô hình nhà nước pháp quyền, pháp luật đóng vai trò tối thượng, chế định mọi mặt của đời sống xã hội. Ở Việt Nam, tính chất xã hội chủ nghĩa của Nhà nước gắn liền với nguyên tắc đặt Nhà nước dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam. Điều đó quy định rằng, trong xã hội, ngoài việc có nhiều nội dung phải được thể chế hóa thông qua hoạt động của Nhà nước, Đảng có vai trò lãnh đạo trực tiếp.
Thực tiễn cho thấy, vai trò lãnh đạo của Đảng được thể hiện rõ trong những lĩnh vực có ý nghĩa nền tảng đối với sự vận hành của hệ thống chính trị, tiêu biểu là công tác cán bộ. Đảng đề ra nguyên tắc: Đảng thống nhất lãnh đạo, quản lý công tác cán bộ của cả hệ thống chính trị. Điều đó đúng khi đặt Đảng vào vị trí, vai trò là đảng cầm quyền, là hạt nhân, đồng thời là thành tố lãnh đạo của hệ thống chính trị.
Như vậy, xét cả về lý luận và thực tiễn, Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam luôn phải đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng, song vẫn bảo đảm Nhà nước hoạt động theo đúng chức năng quản lý. Theo đó, mọi quan hệ ứng xử của công dân, tổ chức đảng và đảng viên phải trên cơ sở tôn trọng Hiến pháp và pháp luật. Điều lệ, nghị quyết của Đảng có thể bao gồm những nội dung mà pháp luật không đề cập, nhưng phải bảo đảm không trái với Hiến pháp và pháp luật.
3. Nhân dân làm chủ - yếu tố trung tâm của cơ chế Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, Nhân dân làm chủ
Tầm quan trọng đặc biệt của nội dung “Nhân dân làm chủ” trong cơ chế Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, Nhân dân làm chủ biểu hiện ở chỗ: quyền lực của Đảng và Nhà nước đều từ quyền lực của Nhân dân mà ra, do Nhân dân ủy thác. Đảng ra đời, tồn tại, phát triển không vì mục đích tự thân, mà vì lợi ích của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và toàn dân tộc. Điều này đã được khẳng định trong Điều lệ Đảng: “Đảng Cộng sản Việt Nam là đội tiên phong của giai cấp công nhân, đồng thời là đội tiên phong của nhân dân lao động và của dân tộc Việt Nam; đại biểu trung thành lợi ích của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và của dân tộc”4.
Trong lịch sử Việt Nam, tư tưởng tôn dân xuất hiện phổ biến trong cấu tạo của quyền lực nhà nước và quyền lực xã hội. Dưới thời nhà Trần (thế kỷ XIII), tư tưởng khoan thư sức dân để làm kế rễ sâu bền gốc được Trần Hưng Đạo đề cao. Dưới thời nhà Lê (thế kỷ XV), Nguyễn Trãi cho rằng “chở thuyền là dân, lật thuyền cũng là dân”, nhân dân đóng vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự hưng thịnh của quốc gia, dân tộc. Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Dân là chủ thì Chính phủ phải là đày tớ… Nếu Chính phủ làm hại dân thì dân có quyền đuổi Chính phủ”5.
Trong bài Dân vận, Người nêu rõ: “Chính quyền từ xã đến Chính phủ trung ương do dân cử ra. Đoàn thể từ Trung ương đến xã do dân tổ chức nên. Nói tóm lại, quyền hành và lực lượng đều ở nơi dân”6. Tại Đại hội II của Đảng (năm 1951), Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh quan điểm, Đảng ta là đảng của giai cấp công nhân, nhân dân lao động, và do đó Đảng là của dân tộc Việt Nam. Năm 1946, khi trả lời các nhà báo nước ngoài, Người cũng khẳng định chức vụ của mình là do dân ủy thác cho: “Tôi tuyệt nhiên không ham muốn công danh phú quý chút nào. Bây giờ phải gánh chức Chủ tịch là vì đồng bào ủy thác thì tôi phải gắng sức làm, cũng như một người lính vâng mệnh lệnh của quốc dân ra trước mặt trận. Bao giờ đồng bào cho tôi lui, thì tôi rất vui lòng lui”7.
Quán triệt quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng ta, ngay trong bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa năm 1946 cũng như trong ba bản Hiến pháp sau này, Nhân dân đều được đặt ở vị trí trung tâm, tối thượng: tất cả mọi quyền lực nhà nước đều thuộc về Nhân dân. Qua đó có thể thấy vai trò “làm chủ” của Nhân dân trong toàn bộ cơ chế “Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, Nhân dân làm chủ”.
4. Một số yêu cầu đặt ra đối với các chủ thể trong mối quan hệ Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, Nhân dân làm chủ
Một là, Đảng phải thực sự trong sạch, vững mạnh.
Đây là điều kiện tiên quyết, là cơ sở để khẳng vị trí, vai trò chủ đạo, chủ thể của các chủ thể trong mối quan hệ Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, Nhân dân làm chủ. Điều đó có nghĩa là Đảng phải xứng đáng vừa là người lãnh đạo, vừa là người đày tớ, công bộc thật sự trung thành của Nhân dân.
Hai là, Đảng phải tiếp tục đổi mới phương thức lãnh đạo đối với hệ thống chính trị và toàn xã hội.
Trong suốt tiến trình lãnh đạo cách mạng của Đảng, đổi mới phương thức lãnh đạo, cầm quyền là vấn đề có tính quy luật, là nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên để nâng cao năng lực cầm quyền, bảo đảm sự lãnh đạo toàn diện, hiệu quả của Đảng đối với hoạt động của hệ thống chính trị và các lĩnh vực của đời sống xã hội. Đảng phải kiên định, vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh; đồng thời phải chủ động, tích cực, có quyết tâm chính trị cao, thận trọng, có bước đi vững chắc và phải tạo được sự chuyển biến mạnh mẽ, sâu sắc về đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng trong điều kiện mới. Mọi biểu hiện Đảng xa dân, coi thường dân, ức hiếp dân, gây phiền hà cho dân… đều là những biểu hiện của quá trình Đảng tự suy yếu, dẫn đến nguy cơ phá vỡ cơ chế “Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, Nhân dân làm chủ”.
Ba là, Nhà nước phải làm tốt chức năng của mình.
Nhà nước là thiết chế quản lý xã hội, thể chế hóa các chủ trương, đường lối của Đảng vào cuộc sống. Bên cạnh đó, Nhà nước còn thực hiện các dịch vụ xã hội. Đội ngũ cán bộ, đảng viên chịu sự quản lý của các tổ chức đảng, nhưng không vì thế mà Nhà nước hoạt động một cách thụ động. Một Nhà nước mạnh thì Đảng cầm quyền mới mạnh, Nhà nước mạnh thì quyền làm chủ của Nhân dân mới được bảo đảm và phát huy. Phát huy vai trò của Nhà nước trong việc bảo đảm và tăng cường quyền làm chủ của nhân dân, hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa là thước đo chất lượng và hiệu quả hoạt động của Nhà nước.
Bốn là, Nhân dân làm chủ nghĩa là Nhân dân đã được giác ngộ chính trị theo đường lối của Đảng.
Trong tác phẩm Sửa đổi lối làm việc (năm 1947), Chủ tịch Hồ Chí Minh đã “chia” Nhân dân thành ba hạng (hoặc ba loại): tiên tiến, chừng chừng và lạc hậu để tăng cường vai trò của Đảng. Đảng phải có trách nhiệm và biện pháp tốt, phù hợp trong công tác vận động Nhân dân, đồng thời giúp cán bộ, đảng viên không sa vào căn bệnh “theo đuôi quần chúng”. Do vậy, yêu cầu đặt ra là Nhân dân phải giác ngộ, hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình. Đảng và Nhà nước cần có chủ trương, chính sách để nâng cao dân trí, coi đó là điều kiện tiên quyết bảo đảm sự vận hành hiệu quả của cơ chế “Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, Nhân dân làm chủ”. Cần tạo điều kiện để Nhân dân trực tiếp thể hiện quyền làm chủ trong hoạt động của Đảng và Nhà nước.
1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, t. 13, tr. 272.
2, 3. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2006, t. 65, tr. 322-323, 322.
4. Điều lệ Đảng Cộng sản Việt Nam, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2022, tr. 4.
5. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. 5, tr. 74-75.
6. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. 6, tr. 232.
7. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. 4, tr. 187.
