1. Cơ sở lý luận và yêu cầu xây dựng văn hóa liêm chính trong hệ thống chính trị
Trong tác phẩm Kiên quyết, kiên trì đấu tranh phòng, chống tham nhũng, tiêu cực góp phần xây dựng Đảng và Nhà nước ta ngày càng trong sạch, vững mạnh, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đề cập nhiều đến việc giáo dục, rèn luyện văn hóa liêm chính của cán bộ, đảng viên, đặc biệt là cán bộ các cấp. Bởi, “Liêm: Là thanh liêm, giữ liêm sỉ, danh dự, trong sạch, trong sáng. Chính: Là chính trực, ngay thẳng, khẳng khái, không quỵ lụy cúi luồn, giữ sĩ khí của một người quân tử, chính khách”1.
Văn hóa liêm chính trong hệ thống chính trị là một bộ phận cấu thành quan trọng của văn hóa chính trị, phản ánh hệ giá trị, chuẩn mực đạo đức và phương thức ứng xử của các chủ thể quyền lực trong quá trình thực thi chức năng lãnh đạo, quản lý và phục vụ Nhân dân. Liêm chính không chỉ được hiểu là sự trong sạch, ngay thẳng, không tham lam, vụ lợi cá nhân, mà còn bao hàm ý thức thượng tôn pháp luật, tinh thần trách nhiệm, tính minh bạch, công tâm và sự tận tụy vì lợi ích chung. Dưới góc độ văn hóa, liêm chính được hình thành và bền vững khi trở thành giá trị được thừa nhận, tự giác thực hành và lan tỏa trong toàn bộ hệ thống chính trị, từ nhận thức đến hành vi, từ cá nhân đến tổ chức.
Xét về nội hàm, văn hóa liêm chính trong hệ thống chính trị thể hiện ở một số phương diện cơ bản: liêm chính trong tư tưởng và nhận thức chính trị, thể hiện ở lập trường vững vàng, trung thành với mục tiêu, lý tưởng của Đảng, đặt lợi ích của Tổ quốc và Nhân dân lên trên lợi ích cá nhân; liêm chính trong thực thi quyền lực, bảo đảm quyền lực được sử dụng đúng mục đích, đúng thẩm quyền, không bị chi phối bởi lợi ích nhóm hay động cơ cá nhân; liêm chính trong quản lý, điều hành và công vụ, thể hiện qua việc tuân thủ pháp luật, quy trình, chuẩn mực nghề nghiệp, minh bạch trong ra quyết định và chịu trách nhiệm giải trình; liêm chính trong lối sống và quan hệ xã hội, thể hiện ở sự gương mẫu, giản dị, không xa hoa, không lợi dụng vị trí công tác để mưu cầu lợi ích riêng.
Văn hóa liêm chính có mối quan hệ chặt chẽ với đạo đức công vụ và đạo đức cách mạng của cán bộ, đảng viên. Nếu đạo đức công vụ quy định các chuẩn mực hành vi trong thực thi nhiệm vụ, còn đạo đức cách mạng nhấn mạnh phẩm chất “cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư”, thì văn hóa liêm chính chính là sự kết tinh và nâng cao các giá trị đó thành môi trường và hệ giá trị chi phối hành vi của cả hệ thống chính trị. Trong mối quan hệ này, vai trò nêu gương của cán bộ lãnh đạo, quản lý, nhất là người đứng đầu, có ý nghĩa quyết định đối với việc hình thành, củng cố và lan tỏa văn hóa liêm chính, bởi nêu gương vừa là yêu cầu đạo đức, vừa là phương thức lãnh đạo hiệu quả.
Từ góc độ thực tiễn, xây dựng văn hóa liêm chính có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với việc nâng cao năng lực lãnh đạo, cầm quyền của Đảng và hiệu lực, hiệu quả quản lý của Nhà nước. Văn hóa liêm chính góp phần phòng ngừa từ gốc các biểu hiện tham nhũng, tiêu cực, suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống; tăng cường kỷ luật, kỷ cương trong hoạt động của bộ máy; đồng thời củng cố niềm tin của Nhân dân đối với Đảng và Nhà nước. Trong điều kiện Đảng cầm quyền, khi quyền lực ngày càng tập trung và phạm vi tác động ngày càng rộng, thì yêu cầu kiểm soát quyền lực bằng văn hóa, bằng đạo đức và trách nhiệm nêu gương càng trở nên cấp thiết.
Quan điểm của Đảng về xây dựng văn hóa liêm chính được thể hiện xuyên suốt trong các nghị quyết, chỉ thị về xây dựng, chỉnh đốn Đảng; về phòng, chống tham nhũng, tiêu cực; về xây dựng đội ngũ cán bộ các cấp, nhất là cấp chiến lược, đủ phẩm chất, năng lực và uy tín. Các chủ trương này nhấn mạnh yêu cầu kết hợp chặt chẽ giữa hoàn thiện thể chế, tăng cường kiểm soát quyền lực với giáo dục, rèn luyện đạo đức, xây dựng văn hóa liêm chính, coi đây là nền tảng bền vững để bảo đảm sự trong sạch của hệ thống chính trị. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng căn dặn: “Đảng ta là một Đảng cầm quyền. Mỗi đảng viên và cán bộ phải thật sự thấm nhuần đạo đức cách mạng, phải thật sự cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư”2.
Trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và đẩy mạnh hội nhập quốc tế, yêu cầu xây dựng văn hóa liêm chính càng trở nên cấp bách. Sự vận động nhanh chóng của đời sống kinh tế, xã hội, tác động của mặt trái cơ chế thị trường, cùng với yêu cầu ngày càng cao của xã hội về minh bạch, trách nhiệm giải trình đòi hỏi hệ thống chính trị không chỉ dựa vào các biện pháp hành chính, pháp lý, mà phải xây dựng được nền tảng văn hóa liêm chính vững chắc, làm cơ sở cho việc sử dụng quyền lực một cách đúng đắn, hiệu quả và vì lợi ích chung.
2. Thực trạng văn hóa liêm chính trong hệ thống chính trị và những vấn đề đặt ra hiện nay
Trong những năm qua, xây dựng và thực hành văn hóa liêm chính trong hệ thống chính trị đã đạt được nhiều kết quả quan trọng, gắn liền với công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng và đấu tranh phòng, chống tham nhũng, tiêu cực. Nhận thức của các cấp ủy, tổ chức đảng, chính quyền và đội ngũ cán bộ, đảng viên về vai trò của liêm chính từng bước được nâng lên; nhiều quy định về nêu gương, kiểm soát quyền lực, trách nhiệm giải trình, minh bạch trong hoạt động công vụ được ban hành và triển khai tương đối đồng bộ. Việc xử lý nghiêm minh các vụ việc vi phạm, không có “vùng cấm”, “ngoại lệ”, đã tạo hiệu ứng răn đe, giáo dục, góp phần củng cố kỷ luật, kỷ cương trong Đảng và bộ máy nhà nước, đồng thời khẳng định quyết tâm chính trị trong xây dựng một hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh.
Các chuẩn mực đạo đức công vụ, đạo đức nghề nghiệp và quy tắc ứng xử của cán bộ, công chức, viên chức từng bước được hoàn thiện; cải cách hành chính, ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong quản lý nhà nước được đẩy mạnh, góp phần tăng cường công khai, minh bạch, hạn chế cơ chế “xin - cho” và các hành vi vụ lợi. Việc học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh ngày càng đi vào chiều sâu, trở thành nội dung quan trọng trong rèn luyện phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống của cán bộ, đảng viên, tạo nền tảng giá trị cho việc hình thành và lan tỏa văn hóa liêm chính trong hệ thống chính trị.
Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy văn hóa liêm chính trong hệ thống chính trị vẫn còn những hạn chế, bất cập. Ở một số nơi, nhận thức về liêm chính còn mang tính hình thức, chưa được chuyển hóa đầy đủ thành động cơ tự giác và hành vi chuẩn mực trong thực thi quyền lực. Tình trạng tham nhũng, tiêu cực, lợi ích nhóm, lạm dụng chức vụ, quyền hạn vẫn xảy ra, với tính chất ngày càng tinh vi, phức tạp, không chỉ gây thiệt hại về kinh tế mà còn làm xói mòn niềm tin xã hội. Một bộ phận cán bộ, đảng viên, kể cả cán bộ lãnh đạo, quản lý, chưa thực sự nêu gương về đạo đức, lối sống, còn biểu hiện suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa”, ảnh hưởng tiêu cực đến uy tín của tổ chức và hiệu lực quản lý nhà nước.
Những hạn chế trên bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân, cả khách quan và chủ quan. Về khách quan, tác động của mặt trái kinh tế thị trường, quá trình hội nhập quốc tế sâu rộng và sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ, mạng xã hội đã tạo ra những thách thức mới đối với việc giữ gìn chuẩn mực liêm chính, nhất là trước sức ép lợi ích vật chất, danh vọng và sự lan truyền nhanh chóng của các giá trị lệch chuẩn. Về chủ quan, công tác giáo dục, bồi dưỡng về văn hóa liêm chính ở một số nơi chưa thực sự thường xuyên, bài bản; cơ chế kiểm soát quyền lực, trách nhiệm giải trình còn những kẽ hở; việc đánh giá cán bộ chưa gắn chặt với phẩm chất liêm chính và hiệu quả thực thi nhiệm vụ; vai trò giám sát của xã hội và Nhân dân ở một số lĩnh vực chưa được phát huy đầy đủ.
Trong bối cảnh hiện nay, yêu cầu xây dựng văn hóa liêm chính trong hệ thống chính trị đặt ra ngày càng cao và toàn diện hơn. Không chỉ dừng lại ở việc xử lý vi phạm, vấn đề cốt lõi là làm thế nào để liêm chính trở thành giá trị tự thân, thấm sâu vào tư duy, hành vi và phương thức hoạt động của mỗi tổ chức, mỗi cán bộ, đảng viên. Sự phát triển của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, yêu cầu minh bạch, trách nhiệm giải trình và sự giám sát ngày càng chặt chẽ của xã hội đòi hỏi văn hóa liêm chính phải được xây dựng một cách bền vững, gắn kết chặt chẽ giữa thể chế, đạo đức và văn hóa, nhằm tạo nền tảng vững chắc cho sự trong sạch, vững mạnh của hệ thống chính trị trong giai đoạn mới.
3. Giải pháp xây dựng và phát huy văn hóa liêm chính trong hệ thống chính trị hiện nay
Xây dựng và phát huy văn hóa liêm chính trong hệ thống chính trị là nhiệm vụ vừa mang tính cấp bách, vừa có ý nghĩa chiến lược lâu dài, đòi hỏi cách tiếp cận tổng thể, đồng bộ, kết hợp chặt chẽ giữa hoàn thiện thể chế, tăng cường kiểm soát quyền lực với giáo dục, rèn luyện đạo đức và xây dựng môi trường văn hóa chính trị lành mạnh. Trong bối cảnh hiện nay, cần tập trung triển khai một số nhóm giải pháp cơ bản sau đây.
Nâng cao nhận thức, trách nhiệm chính trị và quyết tâm hành động của các cấp ủy, tổ chức đảng, chính quyền và đội ngũ cán bộ, đảng viên về vai trò đặc biệt quan trọng của văn hóa liêm chính. Nhận thức đúng là tiền đề của hành động đúng; do đó, cần làm cho văn hóa liêm chính được hiểu đầy đủ không chỉ như yêu cầu đạo đức cá nhân, mà là nền tảng giá trị chi phối việc tổ chức, vận hành quyền lực trong toàn bộ hệ thống chính trị. Cấp ủy, tổ chức đảng các cấp phải xác định xây dựng văn hóa liêm chính là nội dung trọng tâm trong công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng; là tiêu chí quan trọng đánh giá năng lực lãnh đạo, sức chiến đấu của tổ chức đảng và phẩm chất, uy tín của cán bộ, đảng viên. Trên cơ sở đó, tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục chính trị tư tưởng, làm rõ tác hại lâu dài của tham nhũng, tiêu cực đối với sự nghiệp cách mạng, đối với uy tín của Đảng và niềm tin của Nhân dân; đồng thời khẳng định giá trị bền vững của liêm chính như một chuẩn mực văn hóa chính trị cần được tự giác tuân thủ.
Tiếp tục hoàn thiện thể chế, cơ chế kiểm soát quyền lực theo hướng chặt chẽ, đồng bộ, minh bạch, coi đây là điều kiện quan trọng để văn hóa liêm chính được hình thành và phát huy bền vững. Văn hóa liêm chính không thể tồn tại trong môi trường thể chế còn nhiều kẽ hở, thiếu minh bạch và thiếu trách nhiệm giải trình. Vì vậy, cần rà soát, hoàn thiện hệ thống pháp luật, quy định của Đảng và Nhà nước liên quan đến quản lý quyền lực, nhất là trong các lĩnh vực nhạy cảm, dễ phát sinh tham nhũng, tiêu cực. Xác định rõ thẩm quyền, trách nhiệm cá nhân gắn với trách nhiệm tập thể; bảo đảm mọi quyền lực đều được kiểm soát bằng cơ chế và chịu sự giám sát hiệu quả. Đồng thời, tăng cường thực hiện công khai, minh bạch trong hoạch định chính sách, quản lý tài chính, tài sản công, công tác cán bộ; coi minh bạch không chỉ là yêu cầu pháp lý mà còn là chuẩn mực văn hóa liêm chính trong hoạt động công vụ.
Đẩy mạnh giáo dục, bồi dưỡng và rèn luyện đạo đức công vụ, đạo đức cách mạng gắn với xây dựng văn hóa liêm chính cho đội ngũ cán bộ, đảng viên. Cần đưa nội dung liêm chính, liêm khiết, chí công vô tư trở thành nội dung xuyên suốt trong đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, nhất là cán bộ lãnh đạo, quản lý các cấp. Việc giáo dục không chỉ dừng lại ở truyền đạt chuẩn mực, quy định, mà phải hướng tới hình thành động cơ trong sáng, năng lực tự kiểm soát hành vi và bản lĩnh chính trị vững vàng trước các cám dỗ vật chất. Gắn chặt việc xây dựng văn hóa liêm chính với học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh, coi đây là nền tảng giá trị cốt lõi, mang tính định hướng lâu dài cho việc rèn luyện phẩm chất đạo đức của cán bộ, đảng viên trong điều kiện Đảng cầm quyền.
Phát huy mạnh mẽ vai trò nêu gương của cán bộ lãnh đạo, quản lý, nhất là người đứng đầu, trong xây dựng và thực hành văn hóa liêm chính. Thực tiễn cho thấy, ở đâu người đứng đầu thực sự gương mẫu, liêm chính, công tâm, ở đó kỷ luật, kỷ cương được giữ vững và văn hóa liêm chính có điều kiện lan tỏa. Vì vậy, cần tiếp tục cụ thể hóa và thực hiện nghiêm các quy định về trách nhiệm nêu gương, coi kết quả nêu gương về liêm chính là tiêu chí quan trọng trong đánh giá, quy hoạch, bổ nhiệm, sử dụng cán bộ. Đồng thời, xử lý nghiêm các trường hợp cán bộ lãnh đạo vi phạm chuẩn mực liêm chính, không chỉ nhằm trừng phạt mà còn để giáo dục, cảnh tỉnh, khẳng định tính nghiêm minh của kỷ luật Đảng và pháp luật của Nhà nước.
Tăng cường công tác kiểm tra, giám sát, kỷ luật Đảng và hiệu lực thực thi pháp luật của Nhà nước gắn với xây dựng văn hóa liêm chính. Kiểm tra, giám sát không chỉ nhằm phát hiện, xử lý vi phạm mà còn có ý nghĩa phòng ngừa, uốn nắn kịp thời những biểu hiện lệch chuẩn trong thực thi quyền lực. Cần đổi mới phương thức kiểm tra, giám sát theo hướng chủ động, thường xuyên, có trọng tâm, trọng điểm; kết hợp chặt chẽ giữa kiểm tra của Đảng với thanh tra, kiểm toán, điều tra của Nhà nước. Việc xử lý vi phạm phải bảo đảm công khai, minh bạch, kịp thời, đúng người, đúng việc, qua đó củng cố niềm tin của cán bộ, đảng viên và Nhân dân vào quyết tâm xây dựng hệ thống chính trị liêm chính, trong sạch.
Phát huy vai trò giám sát của Nhân dân, Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị, xã hội và báo chí, truyền thông trong xây dựng văn hóa liêm chính. Văn hóa liêm chính chỉ thực sự bền vững khi được đặt trong môi trường xã hội rộng lớn, có sự giám sát thường xuyên từ bên ngoài hệ thống quyền lực. Cần tạo điều kiện thuận lợi để Nhân dân tham gia giám sát hoạt động của cán bộ, công chức, nhất là trong thực thi công vụ và cung ứng dịch vụ công; bảo vệ người phản ánh, tố giác hành vi tham nhũng, tiêu cực; phát huy vai trò của báo chí, truyền thông trong tuyên truyền gương người tốt, việc tốt, đồng thời đấu tranh với các biểu hiện vi phạm liêm chính, góp phần hình thành dư luận xã hội lành mạnh, đề cao các giá trị liêm chính, công bằng, trách nhiệm.
Gắn xây dựng văn hóa liêm chính với cải cách hành chính, chuyển đổi số và hiện đại hóa nền quản trị quốc gia. Cải cách thủ tục hành chính, ứng dụng công nghệ số, xây dựng chính phủ số, chính quyền số không chỉ nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, mà còn là giải pháp quan trọng để phòng ngừa tham nhũng, tiêu cực và thúc đẩy liêm chính. Việc số hóa quy trình, dữ liệu, tăng cường dịch vụ công trực tuyến, giảm tiếp xúc trực tiếp giữa cán bộ và người dân sẽ góp phần hạn chế cơ hội phát sinh hành vi vụ lợi, đồng thời nâng cao tính minh bạch, trách nhiệm giải trình trong hoạt động công vụ. Trên cơ sở đó, từng bước hình thành môi trường quản trị hiện đại, nơi các chuẩn mực liêm chính được bảo đảm không chỉ bằng ý thức cá nhân mà còn bằng hệ thống vận hành minh bạch, khoa học.
1. Nguyễn Phú Trọng: Kiên quyết, kiên trì đấu tranh phòng, chống tham nhũng, tiêu cực góp phần xây dựng Đảng và Nhà nước ta ngày càng trong sạch, vững mạnh, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2023, tr. 401.
2. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, t. 15, tr. 611.
